Adhyaya 176: The Māhātmya of Kṛṣṇagaṅgodbhava, Kāliñjara, and the Five Sacred Baths: The Tale of Pāñcāla and Tilottamā

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ पञ्चानां तु कनिष्ठो यः पञ्चालो ब्राह्मणात्मजः ॥ वाणिज्यभाण्डमादाय समूहस्य प्रसङ्गतः

શ્રીવરાહે કહ્યું—પાંચ ભાઈઓમાં કનિષ્ઠ એવો બ્રાહ્મણપુત્ર પાંચાલ હતો. તેણે વેપારનો માલ લઈને પ્રસંગવશ એક વેપારી-સાર્થી (કારવાં) સાથે જોડાણ કર્યું.

Verse 2

सार्थेन निष्ठितः सोऽथ धनवान् रूपवांस्ततः ॥ क्रमेण ते सर्वदेशान् विषयान् पर्वतान् नदीः

પછી તે કારવાં (સાર્થી) સાથે સ્થિર થઈ ધનવાન અને રૂપવાન બન્યો. ક્રમે કરીને તેઓ સર્વ દેશો—વિષયો, પર્વતો અને નદીઓ—ભ્રમણ કરતા ગયા.

Verse 3

आक्रम्य तत्र सम्प्राप्ता यत्र सा मथुरा पुरी ॥ आवासं कारयामासुः प्रभूतयवसेन्धने

આગળ વધીને તેઓ જ્યાં મથુરા નગરી હતી ત્યાં પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે નિવાસની વ્યવસ્થા કરાવી; ચારો અને ઈંધણ બહુ પ્રમાણમાં હતું.

Verse 4

तस्मिन्स्थाने स पाञ्चालः प्रातस्तु पुरुषैः सह ॥ तस्मिंस्तीर्थवरे स्नाप्य वस्त्रालङ्कारभूषितः ॥ ऐश्वर्यमदभावेन यानेन महता तदा

તે સ્થળે પાંચાલ સવારમાં પોતાના માણસો સાથે તે શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરીને વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત થયો. ઐશ્વર્યજન્ય અહંકાર ન હોવાથી તે ત્યારે એક મહાન વાહનમાં ગયો.

Verse 5

कौतुकार्थं ततो गत्वा देवं गर्त्तेश्वरं तदा ॥ तिलोत्तमायास्तद्रूपं दृष्ट्वा मोहवशं गतः

પછી કૌતુકવશ તે ત્યાંથી જઈ ગર્ત્તેશ્વર દેવ પાસે પહોંચ્યો. તિલોત્તમાના તે રૂપને જોઈ તે મોહના વશમાં પડી ગયો.

Verse 6

धात्रेयिकायास्तस्याश्च बहुमानपुरःसरम् ॥ वस्त्राणि बद्धरूपाणि कटकानां शतानि च

તેણે માનને અગ્રસ્થાને રાખીને તે ધાત્રેયિકાને સુવ્યવસ્થિત વસ્ત્રો અને કટકનાં સૈકડો અર્પણ કર્યા।

Verse 7

हारा रत्नमयास्तद्वद्ददौ लोभविमोहितः ॥ ददावगुरुसारं च सकर्पूरं सचन्दनम्

તેમજ તેણે રત્નમય હાર આપ્યા; લોભથી મોહીત થઈ તેણે ઉત્તમ અગરુસાર, કપૂર અને ચંદન પણ દાનમાં આપ્યાં।

Verse 8

देवतादर्शनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः

દેવતાનું દર્શન કરીને અને અનેક રીતે અનેક દાન આપી,

Verse 9

तस्या गृहवरे तत्र वसति स्म दिनेदिने ॥ प्रहरार्धे दिने जाते ततः स्वशिबिरं ययौ

ત્યાં તેના ઉત્તમ ગૃહમાં તે દિવસે દિવસે રહેતો રહ્યો; દિવસનો અર્ધ પ્રહર થતાં તે પોતાના શિબિર તરફ ગયો।

Verse 10

एवं तु कुर्वतस्तस्य मासषट्कं ततो गतम् ॥ अथैकदा समायातः स्नातुं तत्र सुमन्तुना ॥

આ રીતે કરતો રહ્યો ત્યારે તેના છ માસ વીતી ગયા; પછી એક વખત સુમંતુ સ્નાન કરવા ત્યાં આવ્યો।

Verse 11

स्वाश्रमस्थेन दृष्टः स कृमियुक्तः समागतः ॥ कृमयो रोमकूपेभ्यः पतमानाऽनेकशः ॥

પોતાના આશ્રમમાં રહેનારાએ જોયું કે તે પુરુષ કૃમિયુક્ત થઈ આવ્યો હતો; તેના શરીરના રોમકૂપોમાંથી અનેક કૃમિઓ પડતા હતા.

Verse 12

यावत्स्नानं स कुरुते पतते राशिमात्रकः ॥ स्नाने कृते नश्यति च सुरूपश्चाभिजायते ॥

જ્યાં સુધી તે સ્નાન કરે છે ત્યાં સુધી તે કૃમિઓ ઢગલા જેટલા પડી રહે છે. સ્નાન પૂર્ણ થતાં જ તે નાશ પામે છે અને તે સુરૂપ બની જાય છે.

Verse 13

एवं सुमन्तुना दृष्टमाश्चर्यं बहुवासरम् ॥ सुमन्तुस्तर्कयामास कोऽयं कस्यात्मजो युवा ॥

આ રીતે સુમંતુએ ઘણા દિવસો સુધી આ અદ્ભુત ઘટના જોઈ. પછી સુમંતુએ વિચાર્યું—‘આ યુવાન કોણ છે અને કોનો પુત્ર છે?’

Verse 14

इति चिन्तासमायुक्तस्तमपृच्छद्विशङ्कितः ॥ कस्त्वं कस्यासि सुभग का जातिः कश्च ते पिता ॥

આ રીતે ચિંતા અને શંકાથી ભરાઈ તેણે તેને પૂછ્યું—‘હે સుభગ, તું કોણ છે? કોનો છે? તારી જાતિ શું છે અને તારો પિતા કોણ છે?’

Verse 15

किं करोṣi दिवरात्रौ ब्रूहि त्वं पृच्छतो मम ॥ पाञ्चाल उवाच ॥ पाञ्चालो ब्राह्मणसुतो वाणिज्यं च समाश्रितः ॥

‘તું દિવસ-રાત શું કરે છે? હું પૂછું છું, કહો.’ પાંચાલે કહ્યું—‘હું પાંચાલ છું, બ્રાહ્મણનો પુત્ર; અને મેં વાણિજ્યનો આશ્રય લીધો છે.’

Verse 16

दक्षिणापथदेशाच्च मथुरायां समागतः ॥ निशामुषित्वा शिबिरे प्रातस्तीर्थं समाश्रितः ॥

દક્ષિણાપથ દેશમાંથી હું મથુરામાં આવ્યો. શિબિરમાં રાત્રિ વિતાવી, પ્રાતઃકાળે તીર્થઘાટનો આશ્રય લીધો.

Verse 17

स्नात्वा महेश्वरं दृष्ट्वा त्रिगर्तेश्वरसंज्ञितम् ॥ कालिञ्जरं भवत्पादौ गच्छामि शिबिरं ततः ॥

સ્નાન કરીને ત્રિગર્તેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ મહેશ્વરના દર્શન કરી, હું કાલિન્જરમાં આપના ચરણોમાં જાઉં છું; ત્યારબાદ શિબિરમાં પાછો ફરું છું.

Verse 18

सुमन्तुरुवाच ॥ आश्चर्यं तव देहेऽस्मिन्नित्यं पश्यामि निःसृतम् ॥ अस्नाते कृमिसंपूर्णं स्नाते निर्मलवर्चसम् ॥

સુમંતુએ કહ્યું: તારા આ દેહમાંથી હું સદા એક આશ્ચર્ય નીકળતું જોઉં છું—સ્નાન ન કર્યે તે કીડાઓથી ભરેલું રહે છે, અને સ્નાન કર્યે નિર્મળ તેજથી યુક્ત થાય છે.

Verse 19

कालिञ्जरस्य संस्पर्शाच्छुद्धं देहं च दृश्यते ॥

કાલિન્જરના સ્પર્શથી દેહ પણ શુદ્ધ થતો દેખાય છે.

Verse 20

निरूप्य कथयास्माकं यत्ते प्रच्छन्नकिल्बिषम्

સારી રીતે તપાસીને અમને કહો—તમારું કયું છુપાયેલું પાપ (દોષ) છે?

Verse 21

तीर्थमाहात्म्याभवं च दृष्ट्वा पृच्छामि ते हितम् ॥ इति तस्य मुनेः श्रुत्वा त्रिकालज्ञस्य भाषितम्

તીર્થના માહાત્મ્યનો અભાવ જોઈને હું તારા હિતની વાત પૂછું છું. આમ ત્રિકાલજ્ઞ મુનિના વચન સાંભળી…

Verse 22

किञ्चिन्नोवाच पृष्टोऽपि एवमेव गतः पुनः ॥ तस्यामासीत्तस एकान्ते तां तु पप्रच्छ सादरम्

પૂછ્યા છતાં તેણે કંઈ કહ્યું નહીં; તે ફરી એ જ રીતે ચાલ્યો ગયો. પછી એકાંતમાં તેની પાસે રહીને તેણે આદરપૂર્વક તેને પૂછ્યું.

Verse 23

का त्वं कस्यासि सुभगे कश्च देशः प्रियंवदे ॥ किं तत्कारणमुद्दिश्य वसस्यत्र सुखं सदा

હે સुभગે, તું કોણ છે, કયા કુળની છે, અને હે મધુરવાણી, તારો દેશ કયો છે? કયા કારણથી તું અહીં સદા સુખથી વસે છે?

Verse 24

इति निर्बन्धतः पृष्टा किञ्चिन्नोवाच तं प्रति ॥ पुनःपुनश्च पप्रच्छ सा प्रोवाच न किञ्चन

આ રીતે આગ્રહપૂર્વક પૂછ્યા છતાં તેણે તેની સામે કંઈ કહ્યું નહીં. વારંવાર પૂછ્યા છતાં તેણે કશું જ ન બોલ્યું.

Verse 25

किञ्चित्कालं समास्थाय तेनोक्तं हि प्रियां प्रति ॥ त्यक्ष्यामि हि प्रियान्प्राणान्यदि सत्यं न वक्ष्यति

થોડો સમય થંભીને તેણે પોતાની પ્રિયાને કહ્યું—જો તું સત્ય ન કહેશ, તો હું મારા પ્રિય પ્રાણ ત્યજી દઈશ.

Verse 26

निर्बन्धं तस्य तज्ज्ञात्वा दुःखेनोवाच तं प्रति ॥ पितरौ भ्रातरश्चेति देशं ज्ञातिं ततः कुलम्

તેનો આગ્રહ જાણી તેણીએ દુઃખથી તેને કહ્યું—મારા માતા‑પિતા અને ભાઈઓ, પછી મારું દેશ, જ્ઞાતિ અને કુલનું વર્ણન કર્યું।

Verse 27

पाञ्चालनगरी रम्या गङ्गायाश्चोत्तरे तटे ॥ तस्यां तौ पितरौ मह्यं वसतश्च यदृच्छया

ગંગાના ઉત્તર કાંઠે પાંચાલની એક રમણીય નગરી છે. ત્યાં મારા બંને માતા‑પિતા યદૃચ્છાએ વસે છે.

Verse 28

तस्मिन् स्थाने पितुर्मह्यं पञ्च पुत्रा मया सह ॥ जातास्तेषामहं षष्ठी कनिष्ठा विधवाऽभवम्

એ જ સ્થાને મારા પિતાને મારી સાથે પાંચ પુત્રો જન્મ્યા. તેમામાં હું છઠ્ઠી—સૌથી નાની—અને હું વિધવા બની.

Verse 29

योऽसौ कनिष्ठको भ्राता मम ज्येष्ठश्च पञ्चमः ॥ बाल एव गतो देशं धनतृष्णाप्रलोभितः

મારો કનિષ્ઠ ભાઈ—જે મોટા ભાઈઓમાં પાંચમો હતો—બાળક અવસ્થામાં જ ધનતૃષ્ણાના લોભથી બીજા દેશમાં ચાલ્યો ગયો.

Verse 30

तस्मिङ्गतेऽथ पितरौ कालधर्ममुपेयतुः ॥ तीर्थेऽस्मिन्नस्थिपातार्थमहं सार्थैः सहागता ॥

તે ગયા પછી મારા માતા‑પિતા કાળધર્મને પામ્યા (અર્થાત્ અવસાન પામ્યા). તેમની અસ્થિઓ વિસર્જિત કરવા હું કારવાં સાથે આ તીર્થમાં આવી છું.

Verse 31

अत्र स्नानपरा नित्यं देवब्राह्मणवन्दनम् ॥ कुर्वन्ती वशमापन्ना आसां यस्या ममेदृशम् ॥

અહીં હું નિત્ય સ્નાનમાં તત્પર રહી દેવો અને બ્રાહ્મણોને નિયમિત વંદન કરતી હોવા છતાં, મારી જેવી સ્થિતિ પામેલી તે સ્ત્રીઓમાંની એક બની પરવશતા હેઠળ પડી ગઈ।

Verse 32

नीता नरकमत्युग्रं मया पापिष्ठया भृशम् ॥ एवं सा तस्य तत्सर्वं कथयित्वा तिलोत्तमा ॥

મારા દ્વારા—અતિ પાપિષ્ઠા દ્વારા—તેને અત્યંત ઉગ્ર નરકમાં ભારે રીતે ધકેલવામાં આવી। આમ તિલોત્તમાએ તેને તે સર્વ કહ્યા પછી (આગળ) વર્ણન ચાલુ રાખ્યું।

Verse 33

रुरोद सुस्वरं दीना स्मृत्वा पूर्वं कुलं वरम् ॥ विलप्य बहुधा रात्रौ संस्मृत्य स्वं विचेष्टितम् ॥

તે દીન બની સ્પષ્ટ મધુર સ્વરે રડી, પોતાના પૂર્વના શ્રેષ્ઠ કુળને સ્મરીને। રાત્રિભર વારંવાર વિલાપ કરીને, પોતાના દુષ્કર્મ અને વર્તનને યાદ કરતી રહી।

Verse 34

तस्याः विलपितं श्रुत्वा स्त्रीजनः स तदागतः ॥ सान्त्वयामास तां बालां कि भद्रे रुदितं तव ॥

તેનું વિલાપ સાંભળી સ્ત્રીઓનો સમૂહ ત્યાં આવી પહોંચ્યો। તેમણે તે બાળિકાને સાંત્વના આપી કહ્યું, “હે ભદ્રે, તું કેમ રડે છે?”

Verse 35

आश्रिता कुलटाधर्मं कुलनाशो मया कृतः ॥ कुलद्वये च पुरुषा एकविंशतिसंख्यया ॥

કુલટાધર્મનો આશ્રય લઈને મેં કુળનો નાશ કર્યો છે। અને બે વંશોમાં એકવીસ પુરુષો (આ દોષથી) પ્રભાવિત થયા।

Verse 36

एतच्छ्रुत्वा स पाञ्चाल्यो मूर्च्छितो धरणीं गतः ॥ ताः स्त्रियस्तां समाश्वास्य पाञ्चाल्यं परिवार्य च ॥

આ સાંભળીને તે પાંચાલ પુરુષ મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયો. તે સ્ત્રીઓએ તેને સાંત્વના આપી પાંચાલને ઘેરીને ઊભી રહી.

Verse 37

ततस्तेन सवृत्तान्तं कथितं च कुलं महत् ॥ तिलोत्तमासहायानां स्त्रीणामग्रे सविस्तरम् ॥

પછી તિલોત્તમાની સહચરી સ્ત્રીઓની સામે તેણે સમગ્ર વૃત્તાંત અને તે મહાન કુળનું વર્ણન વિગતે કર્યું.

Verse 38

ततः स विमना जातो अगम्यागमनेन च ॥ प्रायश्चित्ते मतिरभून्निर्विण्णस्य दुरात्मनः ॥

પછી અગમ્યને ગમન કરવાને કારણે તે ખિન્ન થયો. નિરાશ થયેલા તે દુષ્ટબુદ્ધિ પુરુષની મતિ પ્રાયશ્ચિત્ત તરફ વળી.

Verse 39

ब्रह्महा च सुरापश्च ब्राह्मणो यदि जायते ॥ प्रायश्चित्तं विनिर्दिष्टं मुनिभिर्देहनाशनम् ॥

જો કોઈ બ્રાહ્મણ બ્રહ્મહત્યારો અને સુરાપાન કરનાર બને, તો મુનિઓએ તેના માટે દેહનાશ (દેહત્યાગ સુધીનું) પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્દેશ્યું છે.

Verse 40

मातरं गुरुपत्नीं च स्वसारं पुत्रिकां वधूम् ॥ गत्वा तु प्रविशेदग्निं नान्या शुद्धिर्विधीयते ॥

માતા, ગુરુપત્ની, બહેન, પુત્રી અથવા વહુનું દૂષણ/અપમાન કર્યે પછી, જઈને અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ; અન્ય કોઈ શુદ્ધિ વિધાન નથી.

Verse 41

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्त्रीघ्नश्च गुरुतल्पगः ॥ अगम्यागमनं कृत्वा एषां स समतामियात् ॥

જે નિષિદ્ધ સ્ત્રી સાથે ગમન કરે છે, તે બ્રાહ્મણહંતક, સુરાપાન કરનાર, સ્ત્રીહંતક અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર સમાન પાપસ્થિતિ પામે છે।

Verse 42

इति श्रुत्वा तु पाञ्चाली ज्येष्ठभ्रातरमेव तम् ॥ द्विजेभ्यः प्रददौ सर्वमङ्गलग्नं विभूषणम् ॥

આ સાંભળી પાંચાલીએ જ્યેષ્ઠ ભાઈના વચન અનુસાર, તે શુભલગ્ને ધારણ કરેલા સર્વ મંગલ આભૂષણો દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) દાન આપ્યા।

Verse 43

रत्नं वस्त्रं धनं धान्यं यत्किञ्चित्तत्र संस्थितम् ॥ तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्त्वाशेषं ददौ धनम् ॥

ત્યાં જે કંઈ હતું—રત્ન, વસ્ત્ર, ધન, ધાન્ય વગેરે—તે બધું બ્રાહ્મણોને આપી, બાકી રહેલું ધન પણ દાન કર્યું।

Verse 44

कालिञ्जरस्य भूषार्थमारामार्थं विशेषतः ॥ कृष्णगङ्गोद्भवे तीर्थे चितां कृत्वा विधानतः ॥

કાલિન્જરના શોભાર્થે અને વિશેષ કરીને આરામ (ઉદ્યાન) સ્થાપવા માટે, કૃષ્ણગંગાથી ઉદ્ભવેલા તીર્થમાં વિધાનપૂર્વક ચિતા રચાઈ।

Verse 45

आत्मनश्च विशुद्ध्यर्थं प्रजज्वाल हुताशनम् ॥ इति निश्चित्य तत्रैव स्नात्वा देवं प्रणम्य च ॥

આત્મશુદ્ધિ માટે તેણે હુતાશન (અગ્નિ) પ્રજ્વલિત કર્યો; એમ નિશ્ચય કરીને ત્યાં જ સ્નાન કરી દેવને પ્રણામ કર્યો।

Verse 46

मरणायोपयोग्यानि कृत्वा कर्माणि तत्र च ॥ माथुरान्स समाहूय दत्त्वा दानानि सर्वशः ॥

ત્યાં મરણોપયોગી કર્મો કરીને તેણે માથુરોને બોલાવી સર્વ રીતે દાન વિતરણ કર્યું।

Verse 47

क्रीत्वा ग्रामांश्च तत्रैव ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ ईशावास्यं जपं दिव्यं जापकेभ्यः शृणोति च ॥

ત્યાં જ ગામો ખરીદી તેણે ત્યારે બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યા; અને જપકર્તાઓ દ્વારા પાઠિત ઈશાવાસ્યનો દિવ્ય જપ પણ સાંભળે છે।

Verse 48

तेभ्योऽपि प्रददौ द्रव्यं सत्रार्थं च विभागशः ॥ और्ध्वदैहिकभागार्थं कल्पयित्वा यथाविधि ॥

તેમને પણ સત્રના હેતુ માટે વિભાગ પ્રમાણે દ્રવ્ય આપ્યું; અને નિયમ મુજબ ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓના ભાગ માટે વ્યવસ્થા કરી।

Verse 49

स्नात्वा तीर्थे च कृष्णस्य देवं दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥ कालिञ्जरस्य पूजार्थं सत्रार्थं परिकल्प्य च ॥

કૃષ્ણના તીર્થમાં સ્નાન કરીને, દેવના દર્શન કરી પ્રણામ કર્યો; અને કાલિન્જરની પૂજા તથા સત્ર માટે પણ વ્યવસ્થા કરી।

Verse 50

देवालयं च तत्रैव कृत्वा सन्दिश्य सार्थकान् ॥ सुमन्तोः प्रवरस्याथ पादौ जग्राह धर्मवित् ॥

ત્યાં જ દેવાલય બનાવી અને કારવાંના નેતાઓને સૂચના આપી; ધર્મવિદ પુરુષે શ્રેષ્ઠ સુમંતુના ચરણ પકડી લીધા।

Verse 51

देव ज्ञानं च ते दिव्यमद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ अगम्यागमनादेव पापं जातं मम प्रभो ॥

હે પ્રભુ, તમારું દિવ્ય જ્ઞાન અદ્ભુત અને રોમાંચક છે. છતાં જ્યાં જવું અગમ્ય હતું ત્યાં માત્ર ગયાથી, હે સ્વામી, મારામાં પાપ ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 52

आगतोऽहं यदारभ्य मथुरायां ततो गुरो ॥ भगिन्या सह संयोगे जातोऽयं कुलनाशकः ॥

હે ગુરુ, હું મથુરામાં આવ્યો ત્યારથી, ત્યાં બહેન સાથે સંયોગ થવાથી આ કુલનાશક ઉત્પન્ન થયો છે.

Verse 53

त्वया निर्मलदृष्ट्या च वीक्षितोऽहं पुरा मुने ॥ कृमयो मम गात्रात्तु निर्गच्छन्तो हि नित्यदा ॥

હે મુનિ, અગાઉ તમે નિર્મળ દૃષ્ટિથી મને જોયો ત્યારે, મારા શરીરમાંથી કૃમિઓ સતત બહાર નીકળતા હતા.

Verse 54

कृष्णगङ्गाप्रभावेण पुनर्निर्मलतां गतम् ॥ तत्सर्वं हि त्वया दृष्टं पृष्टश्चाहं पुनः पुनः ॥

કૃષ્ણ-ગંગાના પ્રભાવથી હું ફરી નિર્મળતા પામ્યો. તે બધું તમે જોયું જ છે, અને મને વારંવાર પૂછપરછ પણ કરવામાં આવી.

Verse 55

अनुज्ञां देहि भो स्वामिंस्तव पादौ नमाम्यहम् ॥ विश्राव्य तस्य तत्पापं चितां दीप्य घृतोक्षिताम् ॥

હે સ્વામી, અનુમતિ આપો; હું તમારા ચરણોમાં નમું છું. તેના પાપને જાહેર કરીને, ઘીથી સિંચાયેલી ચિતાને તેણે પ્રજ્વલિત કરી.

Verse 56

प्रवेष्टुकामं तत्राग्नौ खे प्रोवाचाशरीरिणी ॥ मैवं कार्षीः साहसं च विपाप्मानौ यतश्च वाम् ॥

ત્યાં અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવા ઇચ્છતા તેને જોઈ આકાશમાં અશરીરી વાણી બોલી—“આવું ઉતાવળું સાહસ ન કરશો; તમે બન્ને નિષ્પાપ છો.”

Verse 57

कस्माद्वा कस्य सन्त्रासान्मरणे कृतनिश्चयौ ॥ यत्र कृष्णस्य सञ्चारः क्रीडितं च यथासुखम् ॥

શા માટે—અને કોના ભયથી—તમે મૃત્યુનો નિશ્ચય કર્યો છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ નિર્ભયે વિહરે છે અને સુખપૂર્વક ક્રીડા કરે છે?

Verse 58

चक्राङ्कितपदा तेन स्थानं ब्रह्मसमं शुभम् ॥ अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥

તેણાના ચક્રચિહ્નિત પદચિહ્નોથી યુક્ત તે સ્થાન શુભ છે, બ્રહ્મલોક સમાન. અન્યત્ર કરેલું પાપ તીર્થને પ્રાપ્ત થતાં જ નાશ પામે છે.

Verse 59

तीर्थे च यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥ द्वावेतौ च यथावश्यं गङ्गासागरसम्गमे ॥

પરંતુ તીર્થમાં કરેલું પાપ ‘વજ્રલેપ’ સમાન દૃઢ બની જાય છે. અને આ બે વાતો ગંગા-સાગર સંગમમાં નિશ્ચિતરૂપે લાગુ પડે છે.

Verse 60

सकृदेव नरः स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि सर्वाण्येवाभिषेचनात् ॥

મનુષ્ય એકવાર પણ સ્નાન કરે તો બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે; અને તે અભિષેક-સ્નાનથી પૃથ્વીના સર્વ તીર્થો (જાણે) સમાવી લેવાય છે.

Verse 61

तत्पञ्चतीर्थस्नानेन समं नास्त्यत्र संशयः ॥ एकादश्यां च विश्रान्तौ द्वादश्यां सौकरे तथा ॥

પંચતીર્થમાં સ્નાન સમાન અહીં બીજું કંઈ નથી—એમાં સંશય નથી. એકાદશીએ વિશ્રાંતમાં અને તેમ જ દ્વાદશીએ સૌકરમાં (સ્નાન) પ્રશંસિત છે.

Verse 62

त्रयोदश्यां नैमिषे च प्रयागे च चतुर्दशीम् ॥ कार्त्तिक्यां पुष्करे चैव कार्त्तिकस्य सितासिते ॥

ત્રયોદશીએ નૈમિષમાં અને ચતુર્દશીએ પ્રયાગમાં; તેમજ કાર્ત્તિક માસમાં પુષ્કરમાં પણ—કાર્ત્તિકના શુક્લ તથા કૃષ્ણ પક્ષોમાં।

Verse 63

कालेष्वेषु नरः स्नात्वा सर्वपापं व्यपोहति ॥ मथुरायां च तीर्थेभ्यो विश्रान्तः पञ्चतीर्थके ॥

આ સમયોએ સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપ દૂર કરે છે. અને મથુરામાં તીર્થોમાં પంచતીર્થ સમૂહમાં વિશ્રાંત (તીર્થ) વિશેષ છે.

Verse 64

कृष्णगङ्गा दशगुणं लभते च दिनेदिने ॥ ज्ञातोऽज्ञातो वा अपि यत्पापं समुपार्जितम् ॥

કૃષ્ણગંગામાં દિવસે દિવસે દશગણું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. જાણીને કે અજાણીને જે પાપ સંચિત થયું હોય—

Verse 65

सुकृतं दुष्कृतं चापि मथुरायां प्रणश्यति ॥ वराहेण पुरा चेदं पृथिव्यै कथितं शुभम् ॥

મથુરામાં પુણ્ય અને પાપ—બન્ને પણ—નાશ પામે છે. આ શુભ વર્ણન પૂર્વે વરાહે પૃથિવીને કહ્યું હતું.

Verse 66

तीर्थानां गुणमाहात्म्यं महापातकनाशनम् ॥ सर्वदेवमयो योऽसौ सर्ववेदमयस्तथा ॥

આ તીર્થોના ગુણ-માહાત્મ્યનું વર્ણન છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. તે તત્ત્વ સર્વદેવમય છે અને તેમ જ સર્વવેદમય પણ છે.

Verse 67

अनन्तश्चाप्रमेयश्च यस्य चान्तो न विद्यते ॥ यस्य श्रोत्रैकदेशे तु आकाशो लेशमात्रकः ॥

તે અનંત અને અપ્રમેય છે, જેના અંતનો અણસાર નથી. જેના કાનના એક અંશમાં પણ આકાશ માત્ર લેશમાત્ર છે.

Verse 68

विलीनो ज्ञायते नैव तस्य देवस्य का कथा ॥ तथा नयनयोः प्रान्ते तेजो लीनं न दृश्यते ॥

જે લય પામે છે તે સર્વથા જાણી શકાયતું નથી—તો તે દેવની વાત શું કહીએ? તેમ જ નેત્રોના પ્રાંતે લય પામેલું તેજ પણ દેખાતું નથી.

Verse 69

निःश्वासे च विलीनोऽसौ वायुर्नष्टो न दृश्यते ॥ खुराग्रेषु तथा लीनाः समुद्राः सप्त च प्रभोः ॥

અને નિઃશ્વાસમાં તે વાયુ લય પામી અદૃશ્ય થઈ જાય છે; દેખાતો નથી. તેમ જ પ્રભુના ખુરાના અગ્રભાગોમાં સાત સમુદ્રો લય પામેલા છે.

Verse 70

दृश्यन्ते स्वेदसङ्काशा नाममात्रा यथा पुरा ॥ रोमकूपान्तरे लग्ना सशैलवनकानना

તે ઘમ જેવી નિશાનીઓરૂપે જ દેખાય છે—પહેલાની જેમ માત્ર નામમાત્ર—અને પર્વતો, વનો તથા ઉપવનો સહિત (દિવ્ય દેહના) રોમકૂપોમાં અંદર ચોંટેલા રહે છે.

Verse 71

नष्टा पृथ्वी न लभ्येत तस्माद्देवात्तु कोऽधिकः ॥ सोऽत्र तीर्थपरित्राणं कुर्वन्देवः स्वयं प्रभुः

જો પૃથ્વી નષ્ટ થઈ જાય તો તે ફરી મળતી નથી; તેથી તે દેવથી મહાન કોણ? અહીં એ જ પ્રભુ સ્વયં દેવ બની તીર્થોની રક્ષા કરે છે।

Verse 72

वराहः संस्थितः साक्षात्पुराणं येन सूचितम् ॥ पृथिव्याः सर्वसन्देहान् स्फोटयामास योऽव्ययः

વરાહ સ્વયં સాక్షાત્ સ્થિત હતા, જેમના દ્વારા આ પુરાણ સૂચિત થયું; તે અવ્યય પ્રભુએ પૃથ્વીના સર્વ સંદેહો તોડી નાંખ્યા।

Verse 73

नवम्यां ज्येष्ठ शुक्लस्य स्नात्वा गङ्गोदके नरः ॥ सूकरे तु त्रिरात्रं च मानवो दीपदः सकृत्

જ્યેષ્ઠ શુક્લ નવમીએ ગંગાજળમાં સ્નાન કરીને, મનુષ્યે સૂકર તીર્થમાં ત્રણ રાત્રિનું વ્રત કરવું અને એકવાર દીપદાન કરવું જોઈએ।

Verse 74

दत्त्वा दानं यथाशक्ति सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ कालिञ्जरे च द्वादश्यां स्नात्वा सम्पूज्य देवताम्

યથાશક્તિ દાન આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. અને કાલિન્જરમાં દ્વાદશીએ સ્નાન કરીને તથા દેવતાની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને…

Verse 75

द्वादशादित्यसङ्काशो विमाने च समास्थितः ॥ विष्णुना समनुज्ञातो विष्णुलोके महीयते

બાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, વિમાનમાં સ્થિત, અને વિષ્ણુની અનુમતિથી તે વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે।

Verse 76

वराह उवाच ॥ एवं सुखदशब्देन देववाण्या प्रचोदितः ॥ पाञ्चालसंज्ञकस्तत्र सुमन्तुं पर्यपृच्छत

વરાહે કહ્યું—આ રીતે સુખદ શબ્દોથી યુક્ત દેવવાણીથી પ્રેરિત થઈ ત્યાં ‘પાઞ્ચાલ’ નામે ઓળખાતો પુરુષ સુમંતુને પૂછવા લાગ્યો।

Verse 77

अस्मद्गुरुः पिता त्वं च ब्रूहि किं करवाणि वै ॥ पावकालम्भनं मे स्यादुताहो तीर्थसेवनम्

તમે મારા ગુરુ પણ છો અને પિતા પણ; કહો, હું શું કરું? હું અગ્નિ-વ્રત કરું કે તીર્થસેવા/તીર્થસેવન કરું?

Verse 78

त्रिरात्रं कृच्छ्रपाराक चान्द्रायणमथापि वा ॥ तव पादाङ्किते वापि स्थित्वा मोक्षमवाप्नुयाम्

હું ત્રિરાત્ર વ્રત કરું કે કઠોર કૃચ્છ્ર-પારાક, અથવા ચાન્દ્રાયણ? કે પછી તમારા પાદચિહ્નોથી અંકિત સ્થાને રહીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરું?

Verse 79

आकाशभारती यत्तु तत्सत्यं नानृतं क्वचित् ॥ मया प्रत्यक्षतः पूर्वं तव गात्रेषु पातकम्

આકાશવાણી જે કહે છે તે સત્ય છે—ક્યારેય અસત્ય નથી. અગાઉ મેં જાતે પ્રત્યક્ષ રીતે તમારા અંગોમાં પાતક/દોષ જોયો હતો।

Verse 80

दिनेदिने च स्नानात्प्राक् प्रतिगच्छति नित्यशः ॥ आश्रमे त्वं स्थितश्चात्र निर्मलश्च शशी यथा ॥

તે દિવસે દિવસે સ્નાન પહેલાં નિયમિત રીતે ચાલ્યો જાય છે. પરંતુ અહીં આશ્રમમાં સ્થિત તમે ચંદ્રમા જેવી નિર્મળતા ધરાવો છો।

Verse 81

तिष्ठोपरमितः पापाद्यावৎकालं च जीवसि ॥ इयं तु भगिनी पापादुपावृत्ता सती परम् ॥

પાપથી વિરત થઈ, જેટલો સમય તું જીવતો રહે તેટલો દૃઢ રહેજે. પરંતુ આ બહેન તો સતી અને સદ્ગુણી હોવા છતાં પાપમાંથી અતિ કઠિનતાથી જ પાછી વળી છે.

Verse 82

कृष्णगङ्गोद्भवस्यापि तथा कालिञ्जरस्य च ॥ सूकरस्य च माहात्म्यं यथा ते वर्णितं पुरा ॥

કૃષ્ણગંગોદ્ભવનું, તેમજ કાલિઞ્જરનું, અને સૂકરનું પણ માહાત્મ્ય—જેમ તને અગાઉ વર્ણવાયું હતું તેમ જ.

Verse 83

यः शृणोति वरारोहे श्रद्धया परया युतः ॥ पठति प्रातरेवापि न स पापेन लिप्यते ॥

હે સુન્દરી, જે પરમ શ્રદ્ધાથી આ સાંભળે છે, અથવા પ્રાતઃકાળે આનું પઠન કરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 84

सप्तजन्मकृतं पापं तस्य सर्वं व्यपोहति ॥ फलं च गोशतस्यापि दत्तस्य समवाप्नुयात् ॥ अमृतत्वं च लभते स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

આ તેના સાત જન્મોમાં કરેલા સર્વ પાપને દૂર કરે છે. સો ગાયો દાન આપ્યાનું ફળ પણ તે પ્રાપ્ત કરે છે; અને અમૃતત્વ મેળવી સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 85

स्नात्वा तीर्थे समीपे च कृष्णगङ्गोद्भवे सदा ॥ एवं नित्यं प्रसक्तो हि करोति द्रव्यगर्वितः ॥

તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને ‘કૃષ્ણગંગોદ્ભવ’ નામના સ્થાનની નજીક સદા—આ રીતે તે નિત્ય આસક્ત રહી, ધનના ગર્વથી કર્મ કરે છે.

Verse 86

अस्ति किञ्चिन्महत्पापं तव प्रच्छन्नसम्भवम् ॥ अस्यां तीर्थप्रभावेण स्नानाद्गच्छति दूरतः ॥

તારા અંદર છુપાયેલા કારણથી ઉત્પન્ન થયેલું એક મહાપાપ છે. આ તીર્થના પ્રભાવથી સ્નાન કરવાથી તે બહુ દૂર દૂર થઈ જાય છે.

Verse 87

दुर्भिक्षपीडिते राष्ट्रे गतौ तौ दक्षिणापथम् ॥ नर्मदादक्षिणे कूले ब्राह्मणानां पुरोत्तमे ॥

રાજ્ય દુર્ભિક્ષથી પીડિત થતાં તેઓ બંને દક્ષિણાપથ તરફ ગયા. નર્મદા નદીના દક્ષિણ કાંઠે બ્રાહ્મણોની શ્રેષ્ઠ વસાહતમાં પહોંચ્યા.

Verse 88

तैस्तै रुपायैर्विविधैर्जीवयित्वा च तं नरम् ॥ लब्धप्राणं तु तं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्मोहकारणम् ॥

વિવિધ ઉપાયો દ્વારા તેમણે તે પુરુષને જીવિત કર્યો. તેને પ્રાણ પાછા આવ્યા તે જોઈને, તેમણે તેના મોહનું કારણ પૂછ્યું.

Verse 89

पाञ्चालोऽपि विधानॆन नमस्कृत्य मुनिं गुरुम् ॥ सुमन्तुं च महाभागमुपविश्याग्रतश्च सः ॥

પાંચાલે પણ વિધિપૂર્વક પોતાના ગુરુ મુનિને તથા મહાભાગ સુમંતુને નમસ્કાર કરીને, તેમના સમક્ષ બેઠો.

Verse 90

तत्सत्यं मम सञ्जातमगम्यागमपातकम् ॥ तत्पापस्य विशुद्ध्यर्थं देहत्यागं करोमि वै ॥

“મારા વિષે આ સત્ય બન્યું છે—અગમ્યગમનનું પાતક મારાથી થયું છે. તે પાપની શુદ્ધિ માટે હું નિશ્ચયે દેહત્યાગ કરીશ.”

Verse 91

असिकुण्डे सरस्वत्यां तथा कालिञ्जरस्य च ॥ पञ्चतीर्थाभिषेकाच्च यत्फलं लभते नरः ॥

અસિકુંડમાં, સરસ્વતીમાં તથા કાલિંજરમાં સ્નાન કરવાથી અને ‘પંચતીર્થ’ અભિષેકથી મનુષ્ય જે ફળ મેળવે છે—

Verse 92

तस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापविवर्जितः ॥ तत्क्षणादेव जायेत नात्र कार्याविचारणा ॥

તેનું માત્ર દર્શન થતાં જ મનુષ્ય તે જ ક્ષણે સર્વ પાપોથી રહિત થાય છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 93

सगतिश्च विपापा च भविष्यति न संशयः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं प्रभावस्तीर्थस्य मथुरायां वसुन्धरे ॥

સદ્ ગતિ અને પાપમુક્તિ પણ થશે—એમાં શંકા નથી. શ્રીવરાહે કહ્યું: હે વસુંધરા! મથુરામાં આ તીર્થનો એવો જ પ્રભાવ છે.