Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
પૃથ્વીના પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે વરાહ કહે છે કે “વિશ્રાંતિ” નામનું તીર્થનામ પ્રથમ રાક્ષસે કેમ ઉચ્ચાર્યું. ઉજ્જયિનીમાં એક બ્રાહ્મણ અનાચારથી પૂજા, તીર્થસ્નાન, સંધ્યા-વંદન, દેવ‑માનવ‑પિતૃસન્માન ત્યજી પાપસંગ અને ચોરી કરે છે. રાજરક્ષકો પકડે ત્યારે ભાગતા અંધ કૂવામાં પડી મરે છે અને રાક્ષસ બને છે. પછી એક કારવાં આવે છે; એક બ્રાહ્મણ રાક્ષસઘ્ન મંત્રથી તેની રક્ષા કરે છે. રાક્ષસ અન્ન માગી પોતાના પતનનું કારણ અનાચાર કહે છે અને મથુરાના વિશ્રાંતિ તીર્થમાં એક સ્નાનનું પુણ્ય માગે છે—આ નામ તેણે વિષ્ણુ મંદિરમાં મહાત્મ્ય સાંભળી જાણ્યું હતું. બ્રાહ્મણ વચનદાને તે પુણ્ય આપે ત્યારે રાક્ષસને મુક્તિ મળે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા— હે દેવી, સાંભળ: ‘વિશ્રાંતિ’ નામની સંજ્ઞા પ્રાચીનકાળે કેવી રીતે કીર્તિત થઈ; તે પહેલાં એક રાક્ષસે મહાત્મા બ્રાહ્મણને કહી હતી।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
પૃથિવી બોલી— રાક્ષસે કહેલી તે સંજ્ઞા ‘વિશ્રાંતિ’ કેમ કહેવાય છે? અને તે વિપ્રે કયા કારણથી પૂછ્યું? હે પ્રભુ, બધું મને કહો।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—ઉજ્જયિનીમાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જે સદાચારથી વિહોણો હતો. તે દેવોની પૂજા કરતો ન હતો અને સાધુજનને નમસ્કાર પણ કરતો ન હતો.
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
પુણ્યતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને પણ તે સ્નાન કરતો ન હતો. તે વેદ અને વેદાંગોથી રહિત હતો અને સદા પરસ્ત્રીમાં આસક્ત રહેતો હતો.
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
બે સંધ્યાકાળે અને શયન સમયે તે નિત્ય મૂઢતામાં રહેતો. તે દેવો, મનુષ્યો અને પિતૃઓની પણ સદા પૂજા કરતો ન હતો.
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
તે નિત્ય પાપાચારમા રત, પાપસંગ કરનાર અને અત્યંત દુર્બુદ્ધિ હતો. ગાર્હસ્થ્યધર્મનો આશ્રય (બહાનો) લઈને મોહિત થઈ સદા તેમ જ વર્તતો રહ્યો.
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
સ્વયંભૂએ ગાર્હસ્થ્યને સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે; જેમ સર્વ પ્રાણીઓ સર્વ તરફથી ગાયના આશ્રયે સ્થિત રહે છે (તેના દ્વારા પોષાય છે).
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
જેમ સર્વ પ્રાણીઓ માતાનો આશ્રય લઈને જીવંત રહે છે, તેમ જ સર્વ પ્રાણીઓ ગાર્હસ્થ્ય-આશ્રમનો આશ્રય લઈને જીવંત રહે છે।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
પછી તે નરાધમ પાપીઓની સાથે ચોરી કરતો, રાત્રે લોકોમાં દોડતો ભાગ્યો; અને રાજાના રક્ષકો દ્વારા તે પકડાયો।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
તે અંધ કૂવામાં પડી ગયો અને ત્યારે ભયંકર સ્થિતિમાં ત્યાં જ રહ્યો. થોડા સમય પછી કામસર એક મહાન કારવાં ત્યાં આવ્યું।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
હે વસુંધરા! તેમના વચ્ચે એક દ્વિજએ ધરતી પર રક્ષા-વિધિ કરી; અને રક્ષોઘ્ન મંત્રથી સમગ્ર કારવાંનું રક્ષણ કર્યું।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
ત્યાં આવી તે રાક્ષસે બ્રાહ્મણને કહ્યું— રાક્ષસ બોલ્યો: હે વિપ્ર! તારા મનમાં જે છે તે હું તને આપીશ।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
ઘણા સમય પછી તને ઇચ્છિત ભોજન પ્રાપ્ત થયું છે. હે બ્રાહ્મણ, ઊઠ; અન્યત્ર જા અને બીજા સ્થાને શયન કર.
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
—જેથી મારી તૃપ્તિ થાય ત્યાં સુધી હું આ કારવાંને ભક્ષી લઉં. રાક્ષસના વચન સાંભળી બ્રાહ્મણે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
બ્રાહ્મણે કહ્યું: હું એકલો આ કારવાં સાથે નીકળ્યો છું; હું તેને ક્યારેય છોડતો નથી. તેથી, હે રાક્ષસ, જા—મને જ તારો હિસ્સો માન; કારવાં મારી રક્ષા હેઠળ છે.
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
મારા મંત્રબળથી તું મને જોવામાં (અથવા જીતવામાં) પણ સમર્થ નથી. રાક્ષસ બોલ્યો: હે બ્રાહ્મણ, મારું ભક્ષ્ય મારાયું તો દોષ તારા પર આવશે.
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિ, દયા કરો; મને ભોજન આપો. ત્યાર પછી તે બ્રાહ્મણે તે દારુણ રાક્ષસને પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
કયા કર્મદોષથી તું રાક્ષસત્વને પ્રાપ્ત થયો? ત્યારબાદ તેણે પ્રાચીન વૃત્તાંત કહ્યો।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
તેના દુઃખથી દ્રવિત થઈ તે બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હે રાક્ષસ, તું મિત્રભાવમાં છે; હું તને સહાય આપીશ. કહો, શું જોઈએ?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“મારા પ્રયત્ન અને ઉપકારથી હું તારો કયો પ્રિય ઉપકાર કરું?” રાક્ષસ બોલ્યો—“હે બ્રાહ્મણ, જો આપશો તો જે મારા મનમાં છે તે જ આપો।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“મથુરામાં ‘વિશ્રાંતિ’ નામના તીર્થમાં તું જે સ્નાન કર્યું, તેનું સ્નાનફળ મને આપ, જેથી હું મુક્તિને પામું।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હે રાક્ષસ, ‘વિશ્રાંતિ’ નામના તીર્થને તું કેવી રીતે જાણે છે?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“અને તેને તે નામ કેવી રીતે મળ્યું? હે રાક્ષસ, તું કહો.” રાક્ષસ બોલ્યો—“ઉજ્જયિની નામની એક પુરી છે; ત્યાં જ મારું નિવાસ સદા હતું.”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
એક સમયે હું વિષ્ણુના મંદિરે ગયો. તેના આગળ એક બ્રાહ્મણ ઊભા હતા—વેદોમાં પારંગત, પ્રવચનકાર.
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
તે દરરોજ વિશ્રાંતિ-તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવતો. માત્ર તે સાંભળવાથી જ મારા હૃદયમાં ભક્તિ સ્થિર થઈ ગઈ.
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
હે નિર્દોષ, ત્યાં મેં ‘વિશ્રાંતિ’ એવી સંજ્ઞા પણ સાંભળી. કારણ કે જગત્સ્વામી, મહાબાહુ વાસુદેવ જનાર્દન તેનો સંબંધ ધરાવે છે.
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
તે ત્યાં વિશ્રામ કરે છે; તેથી તેનું નામ ‘વિશ્રાંતિ’ છે. રાક્ષસના વચન સાંભળી બ્રાહ્મણે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
પલાયમાન થતાં તે ત્યારે અત્યંત અંધ કૂવામાં પડી ગયો. ત્યાં પડીને મરી ગયો અને રાક્ષસત્વને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
અનાચાર વગેરે કારણોથી તેણે રાક્ષસત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. તે વિપ્રના સમક્ષ તેણે પોતાની વાત યથાક્રમે કહી સંભળાવી.
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“હે રાક્ષસ, એક સ્નાનનું ફળ તને અપાયું છે.” એમ વિપ્રે કહ્યામાત્રે તેણે મોક્ષધામ પ્રાપ્ત કર્યું.
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.