Adhyaya 140: The Greatness of Kokāmukha (Badarī): Varāha’s Hidden Abode and the Sacred Waters

Verse 1

अथ कोकामुख(बदरी) माहात्म्यम्॥ धरण्युवाच॥ श्रुतानि देवस्थानानि त्वया प्रोक्तानि यान्युत॥ कस्मिंस्तिष्ठसि नित्यं त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति॥

હવે કોકામુખ (બદરી)નું માહાત્મ્ય. ધરણી બોલ્યા—“તમે વર્ણવેલા દેવસ્થાનો મેં સાંભળ્યા. તમે નિત્ય કયા સ્થાને નિવાસ કરો છો? કૃપા કરીને તે કહો.”

Verse 2

किं च ते परमं स्थानं यत्र मूर्त्याकृतिर्भवान्॥ कस्मिन्स्थाने कृतं कर्म येन यात्युत्तमां गतिम्॥

“અને તમારું પરમ સ્થાન કયું છે, જ્યાં તમે મૂર્તિરૂપે વિરાજો છો? કયા સ્થાને કરેલું કર્મ જેના દ્વારા ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય?”

Verse 3

श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि भक्तानां भक्तवत्सले॥ येषु स्थानेषु तिष्ठामि कथ्यमानानिमाञ्छृणु॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, ભક્તવત્સલે! મારી વાત તત્ત્વથી સાંભળ. હું જ્યાં જ્યાં નિવાસ કરું છું, તે સ્થાનો વિષે કહેલી વાતો સાંભળ.

Verse 4

तव कोकामुखं नाम यन्मया पूर्वभाषितम्॥ बदरीति च विख्यातं गिरिराजशिलातलम्॥

તું જે ‘કોકામુખ’ નામનું સ્થાન છે, જે મેં અગાઉ કહ્યું હતું. તે જ ‘બદરી’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે—ગિરિરાજના શિલાતલ પર.

Verse 5

स्थानं लोहर्गलं नाम म्लेच्छराजसमाश्रितम्॥ क्षणं चापि न मुञ्चामि एवमेतन्न संशयः॥

‘લોહર્ગલ’ નામનું એક સ્થાન છે, જે મ્લેચ્છરાજ સાથે સંકળાયેલું છે. હું તેને ક્ષણમાત્ર પણ છોડતો નથી—આમાં સંશય નથી.

Verse 6

सचैत्यम् पश्य मे स्थानं जगदेतच्चराचरम्॥ सर्वत्राहं वरारोहे न मन्न्यूनं हि जानते॥

ચૈત્ય સહિત મારું સ્થાન જો—આ સમગ્ર જગત, ચર અને અચર. હે સુન્દરાંગી! હું સર્વત્ર છું; તેથી કોઈ સ્થાને મને ઓછો ન માનવો.

Verse 7

ये तु जानन्ति मां देवि गुह्यां कामगतिं मम॥ शीघ्रं कोकामुखं यान्तु मम कर्मपरायणाः॥

પરંતુ હે દેવી, જે મને જાણે છે—મારી ગુહ્ય કામગતિને—તે મારા કર્મોમાં પરાયણ બની શીઘ્રે કોકામુખે જાય.

Verse 8

ततो देववचः श्रुत्वा पृथिवी वाक्यमब्रवीत्॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय निर्वृतेनान्तरात्मना॥

ત્યારે દેવના વચન સાંભળી પૃથ્વીએ કહ્યું; મસ્તક પર અંજલિ ધરી, અંતરાત્માને શાંત અને તૃપ્ત કરીને બોલી.

Verse 9

धरण्युवाच॥ सर्वतो लोकनाथेश परं कौतूहलं हि मे॥ कथं कोकामुखं श्रेष्ठं तद्भवान्वक्तुमर्हसि॥

ધરણી બોલી: હે સર્વતો લોકનાથેશ, મને મહાન કૌતૂહલ છે. કોકામુખ કેવી રીતે શ્રેષ્ઠ છે—તે આપ કહો.

Verse 10

यस्तु कोकामुखं गत्वा भूयो विनिवर्तते॥ कर्माणि तत्र कुर्वीत चेष्टं भवति चात्मनि॥

જે કોકામુખ જઈને ફરી પાછો વળે, તેણે ત્યાં વિધિપૂર્વક કર્મો કરવા જોઈએ; અને ઇચ્છિત આધ્યાત્મિક ફળ પોતાના અંદર સિદ્ધ થાય છે.

Verse 11

यानि यानि च क्षेत्राणि त्वया पृष्टानि वै धरे। कोकामुखसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति॥

હે ધરે, તું જે જે ક્ષેત્રો વિષે પૂછ્યું છે—કોકામુખ સમાન સ્થાન ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 12

मम सा परमा मूर्तिर्यां न जानन्ति गोपिताम्॥ स्थितं कोकामुखं नाम एतत्ते कथितं मया॥

તે મારી પરમ મૂર્તિ છે, જે ગોપિત હોવાથી સૌને જાણીતી નથી. ‘કોકામુખ’ નામે તે સ્થાન સ્થિત છે—આ મેં તને કહ્યું.

Verse 13

श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ तस्मिन्कोकामुखं रम्यं कथ्यमानं मया।अनघे॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે દેવી, તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વ અનુસાર મારી પાસેથી સાંભળ. તે વિષયમાં, હે નિર્દોષે, હું રમ્ય ‘કોકામુખ’નું વર્ણન કરું છું.

Verse 14

जलबिन्दुरिति ख्यातात्पर्वतात्पत्तनाद्भुवि॥ तत्तु गुह्यतमं देवि कृत्वा कर्म महौजसम्॥

‘જલબિંદુ’ નામે ખ્યાત પર્વત પરથી ભૂમિ પર પડવાથી—હે દેવી—આ અતિ ગુહ્ય છે. ત્યાં મહાતેજસ્વી કર્મ/અનુષ્ઠાન કરીને (ફળ પ્રાપ્ત થાય).

Verse 15

सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥ विष्णुधारेति विख्याता कोकायां मम मण्डले॥

સર્વ આસક્તિઓ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. કોકામાં, મારા પવિત્ર મંડળમાં, તે ‘વિષ્ણુધારા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 16

पर्वतात्पतिता भूमौ धारा मुसलसन्निभा॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा स्नायात्तत्र प्रयत्नतः॥

પર્વત પરથી પડી ભૂમિ પર આવેલી ધારા મુસળ જેવી પ્રબળ છે. ત્યાં એક દિવસ-રાત નિવાસ કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક ત્યાં જ સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 17

जम्बूद्वीपे प्रजायेत जम्बूर्यत्र प्रतिष्ठिता ॥ जम्बूद्वीपं परित्यज्य जायते मम पार्श्वगः ॥

જ્યાં જંબૂ (જામુન) વૃક્ષ પ્રતિષ્ઠિત છે તે જંબૂદ્વીપમાં જીવ જન્મે છે; પછી જંબૂદ્વીપ ત્યજી, તે મારા પાર্শ્વગ તરીકે—અર્થાત્ મારા સાન્નિધ્યમાં—જન્મ પામે છે.

Verse 18

अग्निष्टोमसहस्राणां फलं प्राप्नोति मानवः । न मुह्यति स कर्तव्ये फलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥

માનવ હજારો અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તે કર્તવ્ય વિષે મોહ પામતો નથી અને ઉત્તમ ફળ મેળવે છે॥

Verse 19

पश्यते परमां मूर्त्तिमेतां मम न संशयः ॥ तत्र विष्णुपदं नाम स्थानं कोकामुकाश्रितम् ॥

તે મારી આ પરમ મૂર્તિનું દર્શન કરે છે—કોઈ સંશય નથી. ત્યાં ‘વિષ્ણુપદ’ નામનું સ્થાન છે, જે કોકામુકા સાથે આશ્રિત/સંબંધિત છે॥

Verse 20

एतत्कश्चिन्न जानाति धरे वाराहसंश्रितम् ॥ तस्मिन्कृतोदको देवि नरो रात्रावुपोषितः ॥

હે ધરે, આ વાત કોઈ વિરલ જ જાણે છે; તે વારાહ પરંપરાથી આશ્રિત છે. હે દેવી, જે પુરુષ ત્યાં ઉદક-ક્રિયા કરીને રાત્રે ઉપવાસ કરે છે…॥

Verse 21

क्रौञ्चद्वीपे प्रजायेत मम भक्तिपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्गुह्यस्थाने परे मम ॥

મારી ભક્તિમાં પરાયણ થઈ તે ક્રૌંચદ્વીપમાં જન્મ લે છે; અને ત્યાં જ મારા પરમ ગુહ્ય સ્થાને પ્રાણ ત્યજે છે॥

Verse 22

सर्वसङ्गान्परित्यज्य मम लोके स गच्छति ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम क्रीडितं यत्त्वया सह ॥

સર્વ આસક્તિઓ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યાં ‘વિષ્ણુસર’ નામનું સરોવર છે, જ્યાં તારી સાથે ક્રીડા થઈ હતી॥

Verse 23

यत्र दंष्ट्राप्रहारेण चाहृतासि वसुन्धरे ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत प्रातःकाले वसुन्धरे ॥

હે વસુંધરા! જ્યાં દંષ્ટ્રા-પ્રહારથી તને ઉદ્ધરવામાં આવી હતી, હે પૃથ્વી, ત્યાં પ્રાતઃકાળે અવશ્ય સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 24

सर्वपापविशुद्धात्मा मम लोकं स गच्छति ॥ सोमतीर्थमिति ख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥

સર્વ પાપોથી વિશુદ્ધ આત્માવાળો તે મારા લોકમાં જાય છે. મારા મંડળની કોકામાં તે ‘સોમતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 25

यत्र पञ्चशिलाभूभिर्विष्णुनाम्ना तथाङ्किता ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥

જ્યાં ભૂમિ પર વિષ્ણુનામથી અંકિત પાંચ શિલાઓ છે—જે મનુષ્ય ત્યાં પાંચ રાત્રિ નિયમપૂર્વક રહી સ્નાન કરે છે…

Verse 26

गोमेदे जायते द्वीपे मम मार्गानुसारकः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥

મારા માર્ગનો અનુસરી ‘ગોમેદ’ નામના દ્વીપમાં જન્મ લે છે; અને ત્યાં મારા પરમ ગુહ્યક્ષેત્રમાં તે પ્રાણત્યાગ કરે છે।

Verse 27

सर्वपापविनिर्मुक्तः शुद्धात्मा मां स पश्यति ॥ तुङ्गकूटेतिविख्यातं कोकायां मम मण्डले ॥

સર્વ પાપોથી મુક્ત અને શુદ્ધાત્મા બની તે મને દર્શન કરે છે. મારા મંડળની કોકામાં તે ‘તુંગકૂટ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 28

कुशद्वीपं समासाद्य मम लोकेषु तिष्ठति ॥ अनित्यमाश्रमं नाम क्षेत्रकर्मसुखावहम् ॥

કુશદ્વીપને પ્રાપ્ત કરીને તે મારા લોકોમાં નિવાસ કરે છે. ત્યાં ‘અનિત્યમાશ્રમ’ નામે આશ્રમ છે, જે તે પુણ્યક્ષેત્રમાં કરેલા કર્મોથી સુખ આપનાર છે.

Verse 29

देवाश्च यं न जानन्ति किंपुनर्मनुजादयः ॥ तत्र स्नात्वा वरारोहे अहोरात्रोषितो नरः ॥

જે સ્થાન દેવતાઓ પણ જાણતા નથી, તો મનુષ્યાદિ તો શું જ જાણે! હે વરારોહે! ત્યાં સ્નાન કરીને જે પુરુષ એક દિવસ-રાત ત્યાં નિવાસ કરે…

Verse 30

जायते पुष्करद्वीपे मम कर्मपरायणः ॥ अथ तत्र मृतो भूमे पुण्यक्षेत्रे महाशुचिः ॥

તે પુષ્કરદ્વીપમાં જન્મે છે અને મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ રહે છે. હે ભૂમે! અને જો તે ત્યાં તે પુણ્યક્ષેત્રમાં મરે, તો તે મહાશુચિ—અત્યંત શુદ્ધ—થઈ જાય છે.

Verse 31

सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ अस्त्यत्राग्निसरो नाम परं गुह्यं मम स्थितम् ॥

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મારા લોકને પામે છે. અહીં ‘અગ્નિસર’ નામે પરમ ગુહ્ય, મારું સ્થાપિત પવિત્ર સ્થાન છે.

Verse 32

पञ्च धाराः पतन्त्यत्र गिरिकुञ्जसमाश्रिताः ॥ तत्र चापि कृतस्नानः पञ्चरात्रोषितो नरः ॥

અહીં પર્વતના ઝાડઝાંખર વચ્ચે આશ્રિત પાંચ ધારાઓ પડે છે. ત્યાં પણ સ્નાન કરીને જે પુરુષ પાંચ રાત્રિઓ ત્યાં નિવાસ કરે…

Verse 33

कुशद्वीपे च जायेत मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म महौजसम् ॥

તે કુશદ્વીપમાં પુનર્જન્મ પામે છે અને મારા વિહિત કર્મોમાં પરાયણ રહે છે. ત્યાં મહાપ્રભાવશાળી કર્મ કરીને તે પોતાના પ્રાણ ત્યજે છે.

Verse 34

कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ अस्ति ब्रह्मसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

કુશદ્વીપથી ચ્યૂત થઈ તે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. ત્યાં ‘બ્રહ્મસર’ નામે એક ગુપ્ત પવિત્ર ક્ષેત્ર છે—પરમ અને મારું જ.

Verse 35

यत्र धारा पतत्येका पुण्या भूमिशिलातले ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥

જ્યાં ભૂમિના શિલાતળ પર એક જ પવિત્ર ધારા પડે છે, ત્યાં પાંચ રાત્રિ નિવાસ કરેલો પુરુષ સ્નાન કરે.

Verse 36

वसते सूर्यलोकेषु मम मार्गानुसारकः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्सूर्यधारां समाश्रितः ॥

મારા માર્ગનો અનુયાયી સૂર્યલોકોમાં નિવાસ કરે છે. પછી અહીં ‘સૂર્યધારા’નો આશ્રય લઈને તે પ્રાણ ત્યજે છે.

Verse 37

एका धारा पतत्यत्र देवि पूर्णा शिलोच्चयात् ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकमेकं दिनं तथा

હે દેવી, અહીં શિલોચ્ચયમાંથી એક પૂર્ણ ધારા પડે છે. ત્યાં દરરોજ ક્રમશઃ—એક એક દિવસ—સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 38

सप्तरा‍त्रोषितो भूत्वा मम कर्म समाश्रितः ॥ स्नात्वा सप्तसमुद्रेषु लब्धसंज्ञः समाहितः

સાત રાત્રિઓ નિવાસ કરીને, મારા ઉપદેશિત કર્મ-વ્રતોનો આશ્રય લઈને, અને સાત સમુદ્રોમાં સ્નાન કરીને, તે પૂર્ણ ચેતના પ્રાપ્ત કરી મનથી સમાધાન પામે છે।

Verse 39

सप्तद्वीपेषु विहरेन् मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम भक्तिसमन्वितः

મારા ઉપદેશિત કર્મ-વ્રતોમાં પરાયણ રહી તે સાત દ્વીપોમાં વિહરે. પછી ત્યાં જ, મારી ભક્તિથી યુક્ત થઈ, તે પ્રાણ ત્યાગે છે।

Verse 40

सप्तद्वीपमत्क्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धर्मोद्भवं नाम तस्मिन् क्षेत्रे परे मम

સાત દ્વીપોને વટાવી તે નિશ્ચયે મારા લોકમાં જાય છે. મારા તે પરમ ક્ષેત્રમાં ‘ધર્મોદ્ભવ’ નામનું એક સ્થાન છે।

Verse 41

गिरिकुञ्जात् पतत्येका धारा भूमितले शुभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत एकरात्रोषितो नरः

પર્વત-કુંજમાંથી એક શુભ ધારા ભૂમિતળ પર પડે છે. ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરીને મનુષ્યે સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 42

स वैश्यो जायते शूद्रो मम कर्मपरायणः ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् गुह्ये देवि शिलोच्चये

તે વૈશ્ય હોવા છતાં, મારા ઉપદેશિત કર્મ-વ્રતોમાં પરાયણ રહેવાને કારણે, શૂદ્ર યોનિમાં જન્મે છે. પછી, હે દેવી, તે ગુપ્ત શિલોચ્ચયમાં તે પ્રાણ ત્યાગે છે।

Verse 43

साङ्गयज्ञं सदक्षिण्यं भुक्त्वा मां प्रतिपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम

સાંગ યજ્ઞ અને યોગ્ય દક્ષિણાસહિત યજ્ઞફળ ભોગવી તે મને પ્રાપ્ત થાય છે. ‘કોટિવટ’ નામનું એક ક્ષેત્ર છે—ગુહ્ય, પરમ અને મારું.

Verse 44

एका धारा पतत्यत्र वटमूलमुपाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुरुते नरो रात्रावुपोषितः

અહીં એક જ ધારા પડે છે, જે વડવૃક્ષના મૂળને આશ્રયે રહે છે. જે મનુષ્ય રાત્રિ-ઉપવાસ કરીને ત્યાં સ્નાન કરે છે,

Verse 45

यावन्ति वटपत्राणि तस्मिञ्छृङ्गे परे मम ॥ तावद्वर्षसहस्राणि रूपसम्पत्समन्वितः

મારા તે પરમ શિખર પર વડવૃક્ષનાં જેટલાં પાનાં છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે રૂપ અને સંપત્તિથી યુક્ત રહે છે.

Verse 46

अग्निवर्णस्ततो भूत्वा मम लोकं स गच्छति॥ पापप्रमोचनं नाम गुह्यमस्मिन्परं मम

પછી અગ્નિવર્ણ તેજસ્વી બની તે મારા લોકમાં જાય છે. અહીં ‘પાપમોચન’ નામનું મારું એક ગુહ્ય, પરમ સ્થાન છે.

Verse 47

पतत्येकतमा धारा स्थूला कुम्भसमा ततः॥ यस्तत्र कुरुते स्नानमहोरात्रोषितो नरः॥

ત્યાં એક જ ધારા પડે છે—ઘાટી, જાણે કુંભ જેટલા પરિમાણની. જે મનુષ્ય અહોરાત્ર ત્યાં રહીને સ્નાન કરે છે,

Verse 48

जायते च चतुर्वेदी मम कर्मपरायणः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कौशिकीमाश्रितो नदीम्॥

તે ચારેય વેદોમાં નિષ્ણાત બને છે અને મેં ઉપદેશેલા કર્મોમાં પરાયણ રહે છે. પછી કૌશિકી નદીના તટે આશ્રય લઈને ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગે છે.

Verse 49

यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः॥ मोदते वासवे लोके मम मार्गानुसारिणि॥

જે પુરુષ ત્યાં પાંચ રાત્રિ રહીને સ્નાન કરે છે, તે મારા માર્ગનો અનુયાયી બની વાસવ (ઇન્દ્ર) લોકમાં આનંદ પામે છે.

Verse 50

तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ वासवं लोकमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति॥

પછી ત્યાં મારા ઉપદેશેલા કર્મોમાં પરાયણ રહી પ્રાણ ત્યાગે છે; અને વાસવ લોક છોડીને મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 51

यमव्यसनकं नाम गुह्यमस्ति परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैकं कौशिकीमाश्रितं नदीम्॥

‘યમવ્યસનક’ નામનું એક ગુપ્ત સ્થાન છે, જે મને પરમ પ્રિય છે. ત્યાં એક જ ધારા વહે છે, જે કૌશિકી નદી સાથે સંકળાયેલી છે.

Verse 52

यस्तत्र कुरुते स्नानमेकऱात्रोषितो नरः॥ न स गच्छति दुर्गाणि यमस्य व्यसनं महत्॥

જે પુરુષ ત્યાં એક રાત્રિ રહીને સ્નાન કરે છે, તે યમ સાથે સંબંધિત મહા ક્લેશ—તે દુર્ગમ માર્ગોમાં નથી જતો.

Verse 53

अथ तत्र त्यजेत्प्राणान्मम कर्मपरायणः॥ विशुद्धो मुक्तपापोऽसौ मम लोकं स गच्छति॥

પછી ત્યાં મારા ઉપદેશિત કર્મોમાં પરાયણ થઈ જે પ્રાણ ત્યજે છે, તે શુદ્ધ અને પાપમુક્ત બની મારા લોકને પામે છે.

Verse 54

मातङ्गं नाम विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ स्रोतॊ वहति तत्रैव आश्रितं कौशिकीं नदीम्॥

તે ક્ષેત્રમાં ‘માતંગ’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે, જે મને પરમ પ્રિય છે. ત્યાં જ કૌશિકી નદી સાથે જોડાયેલો એક સ્રોત વહે છે.

Verse 55

विद्वाञ्छुचिश्च जायेत ममकामर्नुसारकः॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्गुह्ये देवि परे मम॥

તે વિદ્વાન અને શુદ્ધ બને છે, મારી ઇચ્છા અનુસાર ચાલનાર; પછી, હે દેવી, ત્યાં જ મારા પરમ પ્રિય ગુહ્ય સ્થાને પ્રાણ ત્યજે છે.

Verse 56

मुक्त्वा किम्पुरुषं भेदं मम लोकं च गच्छति॥ अस्ति वज्रभवं नाम गुह्ये तस्मिन्परं मम॥

કિમ્પુરુષત્વનો ભેદ ત્યજી તે મારા લોકને જાય છે. તે મારા પરમ પ્રિય ગુહ્ય સ્થાને ‘વજ્રભવ’ નામનું સ્થાન છે.

Verse 57

स्रोतो वहति तत्रैकमाश्रितं कौशिकीं नदीम् ॥ स्नानं करोति यस्तत्र एकरात्रोषितो नरः ॥

ત્યાં કૌશિકી નદી સાથે જોડાયેલો એકમાત્ર પ્રવાહ વહે છે. જે મનુષ્ય ત્યાં એક રાત્રિ રહી સ્નાન કરે છે, તે જણાવેલ ફળ પામે છે.

Verse 58

जायते शक्रलोके तु मम कर्मानुसारकः ॥ शरीरचक्रसङ्घाते वज्रहस्तस्वरूपकः ॥

તે મારી આજ્ઞા અનુસાર શક્રલોકમાં જ જન્મે છે; શરીર-ઇન્દ્રિયસમૂહમાં તે ‘વજ્રહસ્ત’ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 59

तत्र स्नानप्रभावेण जायते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुच्यते प्राणान्मम चिन्तनतत्परः ॥

ત્યાં સ્નાનના પ્રભાવથી તે તે ફળસ્થિતિમાં જન્મે છે—એમાં શંકા નથી. પછી મારી ચિંતનમાં તત્પર રહી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યજે છે.

Verse 60

शक्रलोकमतिच्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्र त्रिक्रोशमात्रेण गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

શક્રલોકને વટાવી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં ત્રણ ક્રોશની મર્યાદામાં મારું પરમ ગુપ્ત પવિત્ર ક્ષેત્ર છે.

Verse 61

शक्ररुद्रेति विख्यातं तस्मिन्कोकाशिलातले ॥ स्नानं करोति यस्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥

‘શક્ર-રુદ્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ કોકાશિલા શિલાતળ પર, જે મનુષ્ય ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને ત્યાં સ્નાન કરે છે (તે જણાવેલ ફળ પામે છે).

Verse 62

अस्ति चान्यन्महद्भद्रे क्षेत्रे गुह्ये विशेषितम् ॥ मनुजा येन गच्छन्ति मुक्त्वा संसारसागरम् ॥

અને હે મહાભદ્રે, તે ગુપ્ત ક્ષેત્રમાં એક બીજું મહાન વિશેષ લક્ષણ છે, જેના દ્વારા મનુષ્યો સંસારસાગરને છોડીને મુક્ત થઈ આગળ વધે છે.

Verse 63

कृतोदकस्तत्र भद्रे अहोरात्रोषितो नरः ॥ जायते शाल्मलिद्वीपे मम कर्मानुसारिणि ॥

હે ભદ્રે! ત્યાં જે પુરુષ કૃતોદક કરીને એક દિવસ-રાત નિવાસ કરે છે, તે મારા વિધાન અનુસાર શાલ્મલીદ્વીપમાં જન્મ લે છે।

Verse 64

तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ शाल्मलिद्वीपमुत्सृज्य मम पार्श्वे स तिष्ठति ॥

પછી ત્યાં જ મારા વિહિત કર્મોમાં નિષ્ઠિત થઈ તે પ્રાણ ત્યાગે છે; અને શાલ્મલીદ્વીપ છોડીને મારા પાર्श્વે સ્થિત રહે છે।

Verse 65

तस्मिन्क्षेत्रे महागुह्ये परमस्ति फलोदयम् ॥ विष्णुतीर्थमिति ख्यातं मम भक्तसुखावहम् ॥

તે મહાગુહ્ય ક્ષેત્રમાં પરમ ફળનો ઉદય થાય છે. તે ‘વિષ્ણુતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને મારા ભક્તોને સુખ આપનારું છે।

Verse 66

ततः पर्वतमध्यात्तु कोकायां पतते जलम् ॥ त्रिस्रोतसं महाभागे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥

પછી, હે મહાભાગે! પર્વતના મધ્યમાંથી પાણી કોકામાં પડે છે—તે ‘ત્રિસ્રોતસ’ કહેવાય છે અને સર્વ સંસારબંધનથી મુક્તિ આપનારું કહેવાય છે।

Verse 67

तस्मिन् कृतोदको भूमे छित्त्वा संसारबन्धनम् ॥ वायोः स भवनं प्राप्य वायुभूतस्तु तिष्ठति ॥

હે ભૂમે! ત્યાં કૃતોદક કરીને અને સંસારબંધન કાપીને તે વાયુના ભવનને પ્રાપ્ત કરે છે અને વાયુસ્વરૂપ બની ત્યાં સ્થિત રહે છે।

Verse 68

तत्राथ मुंचते प्राणान् मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वायुलोकमतिक्रंय मम लोकं स गच्छति ॥

ત્યાં મારા વિહિત કર્મોમાં નિષ્ઠિત થઈ તે પ્રાણત્યાગ કરે છે; વાયુલોકને અતિક્રમી મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 69

अस्ति तत्र वरं स्थानं सङ्गमं कौशिकोकयोः ॥ सर्वकामिकेति विख्याता शिला तिष्ठति चोत्तरे ॥

ત્યાં કૌશિકી અને ઓકાના સંગમમાં એક ઉત્તમ સ્થાન છે; અને ઉત્તરે ‘સર્વકામિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ શિલા સ્થિત છે।

Verse 70

तत्र यः कुरुते स्नानमहो रात्रोषितो नरः ॥ विस्तीर्णे जायते वंशे जातिं स्मरति चात्मनः ॥

જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને એક દિવસ અને એક રાત રહે છે, તે વિસ્તૃત વંશમાં જન્મ પામે છે અને પોતાની જાતિ/પૂર્વજન્મ સ્મરે છે।

Verse 71

स्वर्गे वा यदि वा भूमौ यं यं कामयते नरः ॥ तं तं प्राप्नोति वै कामं स्नातमात्रः शिलातले ॥

સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર—મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે, શિલાતલ પર માત્ર સ્નાન કરવાથી તે તે ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 72

अस्ति मत्स्यशिला नाम गुह्यं कोकामुखे वरम् ॥ धाराः पतन्ति तिस्रो वै कौशिकीमाश्रिता नदीम् ॥

કોકા-મુખમાં ‘મત્સ્યશિલા’ નામનું એક ઉત્તમ ગુપ્ત સ્થાન છે; ત્યાં કૌશિકી નદીને આશ્રિત ત્રણ ધારાઓ આવીને પડે છે।

Verse 73

तत्र च स्नायमानस्तु यदि मत्स्यं प्रपश्यति ॥ ततो जानाम्यहं देवि प्राप्तो नारायणः स्वयम् ॥

ત્યાં સ્નાન કરતી વેળાએ જો કોઈ માછલી જુએ, તો હે દેવી, હું જાણું છું કે સ્વયં નારાયણ ત્યાં પ્રગટ થઈ આવ્યા છે।

Verse 74

तत्र मत्स्यं पुनर्दृष्ट्वा यजमानस्तु सुन्दरि ॥ दद्यादर्घ्यं ततो भद्रे मधुलाजसमन्वितम् ॥

હે સુન્દરી, ત્યાં ફરી માછલી દેખાય ત્યારે યજમાનએ, હે ભદ્રે, મધ અને લાજ (ભૂંજેલા ધાન) સહિત અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 75

यस्तत्र कुरुते स्नानं देवि गुह्ये ततः परे ॥ तिष्ठते पद्मपत्रे तु सोत्तरे मेरुसंश्रिते ॥

હે દેવી, જે ત્યાં તે ગુહ્ય અને પરના સ્થાને સ્નાન કરે છે, તે ઉત્તર દિશામાં મેરુ પર આશ્રિત થઈ કમળપત્ર પર સ્થિત રહે છે।

Verse 76

अथ संप्राप्य मुच्येत मत्स्यं गुह्यं परं मम ॥ मेरुशृङ्गं समुल्लङ्घ्य गम लोकं च गच्छति ॥

પછી મારા તે ગુહ્ય, પરમ મત્સ્યને પ્રાપ્ત કરીને તે મુક્ત થાય છે; મેરુશિખરને લાંઘીને ‘ગમ’ નામના લોકમાં જાય છે।

Verse 77

पञ्चयोजनविस्तारं क्षेत्रं कोकामुखं मम ।। यस्त्वेतत्तु विजानाति न स पापेन लिप्यते ॥

‘કોકામુખ’ નામનું મારું ક્ષેત્ર પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. જે આને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 78

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ।। तस्मिन्कोकामुखे रम्ये तिष्ठामि दक्षिणामुखः ॥

હવે વધુ એક વાત તને કહું છું—હે વસુંધરે, સાંભળ. તે રમ્ય કોકામુખમાં હું દક્ષિણમુખે સ્થિત રહું છું.

Verse 79

शिलाचन्दनसङ्काशं देवानामपि दुर्लभम् ।। वराहरूपमादाय तिष्ठामि पुरुषाकृतिः ॥

શિલા અને ચંદન સમાન તેજસ્વી, દેવોને પણ દુર્લભ—વરાહરૂપ ધારણ કરીને હું માનવસદૃશ દેહમાં સ્થિત રહું છું.

Verse 80

वामोन्नतमुखं कृत्वा वामदंष्ट्रासमुन्नतम् ।। पश्यामि च जगत्सर्वं ये च भक्ताः मम प्रियाः ॥

મુખને ડાબી તરફ ઉંચું કરીને અને ડાબી દંષ્ટ્રા ઊંચી રાખીને, હું સમગ્ર જગતને જોઉં છું—અને મારા પ્રિય ભક્તોને પણ.

Verse 81

यदि कोकामुखं गच्छेत् कदाचित्कालपर्यये ।। मा ततो विनिवर्त्तेत यदीच्छेन्मम तुल्यताम् ॥

જો કોઈ ક્યારેક કાળના પરિવર્તન સમયે કોકામુખ જાય, અને મારી સમાનતા ઇચ્છે, તો ત્યાંથી પાછો ન વળે.

Verse 82

गुह्यानां परमं गुह्यमेतत्स्थानं परं महत् ।। सिद्धानां परमा सिद्धिर्गुह्यं कोकामुखं परम् ॥

રહસ્યોમાં આ પરમ રહસ્ય છે—આ સ્થાન પરમ મહાન અને પરાત્પર છે. સિદ્ધો માટે આ સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ છે; કોકામુખ પરમ ગુપ્ત છે.

Verse 83

न च सांख्येन योगेन सिद्धिं यान्ति महापराम् ।। याति कोकामुखं गत्वा रहस्यं कथितं मया ॥

સાંખ્યથી કે યોગથી પરમ મહાસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી; કોકામુખે જઈને જ તે મળે છે—આ રહસ્ય મેં જણાવ્યું છે.

Verse 84

एवं श्रेष्ठे महाभागे यत्त्वया परिपृच्छिम् ।। परमं कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसे ॥

હે શ્રેષ્ઠ મહાભાગ! તું જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ પરમરૂપે કહી દીધું છે; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

Verse 85

य एतत्कथितं भूमे कोकामुखमनुत्तमम् ।। तारिताḥ पितरस्तेन दश पूर्वास्तथा पराः ॥

હે ભૂમિ! જેને આ અનુત્તમ કોકામુખ ઉપદેશવામાં આવ્યું છે, તે દસ પેઢી પૂર્વના પિતૃઓને તથા આગળના પણ પિતૃઓને તારણ આપે છે.

Verse 86

मृतो वा तत्र जायेत शुद्धे भागवते कुले ।। अनन्यमानसो भूत्वा मम मार्गप्रदर्शकः ॥

અથવા મૃત્યુ પામ્યા પછી તે ત્યાં શુદ્ધ ભાગવત કુળમાં જન્મ લે છે; એકાગ્ર મનથી મારા માર્ગનો માર્ગદર્શક બને છે.

Verse 87

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं कल्य उत्थाय मानवः ॥ त्यक्त्वा पञ्चशतं जन्म मम भक्तश्च जायते ॥

જે મનુષ્ય પ્રાતઃકાળે ઊઠીને નિત્ય આનું શ્રવણ કરે છે, તે પાંચસો જન્મો ત્યજીને મારો ભક્ત બની જન્મે છે.

Verse 88

य एतत्पठते नित्यं कोकाख्यानं तथोषसि ॥ गच्छते परमं स्थानमेवमेतन्न संशयः ॥

જે કોઈ આ કોકા-આખ્યાનનું નિત્ય અને પ્રાતઃકાળે પાઠ કરે છે, તે પરમ ધામને પામે છે—આ નિશ્ચિત છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 89

श्रीवराह उवाच ॥ नास्ति कोकामुखात्क्षेत्रं श्रेष्ठं कोकामुखाच्छुचि ॥ नास्ति कोकामुखात्स्थानं नास्ति कोकामुखात्प्रियम् ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે શુચિ! કોકામુખ કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ તીર્થક્ષેત્ર નથી; કોકામુખ કરતાં પર કોઈ સ્થાન નથી; કોકામુખ કરતાં વધુ પ્રિય કંઈ નથી।

Verse 90

जायते विपुले शुद्धे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चति प्राणान्विष्णुधारां समाश्रितः ॥

મારા માર્ગનું અનુસરણ કરનાર તે વિશાળ અને શુદ્ધ પ્રદેશમાં જન્મ લે છે; પછી ત્યાં ‘વિષ્ણુધારા’નો આશ્રય લઈને પ્રાણ ત્યાગે છે।

Verse 91

चतुर्धाराः पतन्त्यत्र पर्वतादुच्छ्रयं श्रिताः ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं पञ्चरात्रोषितो नरः ॥

અહીં પર્વતની ઊંચાઈ પરથી ઉતરી ચાર ધારાઓ પડે છે; જે મનુષ્ય ત્યાં પાંચ રાત્રિ રહી સ્નાન કરે છે, તે (ઉક્ત) ફળ પામે છે।

Verse 92

सूर्यलोकमतिग्रम्य मम लोकं तु गच्छति ॥ अस्ति धेनुवटं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

તે સૂર્યલોકને વટાવી મારા લોકમાં જાય છે. મારું પરમ અને ગુહ્ય તીર્થક્ષેત્ર ‘ધેનુવટ’ નામે છે।

Verse 93

तिष्ठते तु वरारोहे मम मार्गानुसारिणि ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

હે સુન્દર-નિતંબિની! તે મારા માર્ગ અનુસાર ત્યાં સ્થિત રહે છે. ત્યાં અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને પછી પ્રાણત્યાગ કરે છે.

Verse 94

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र एकरात्रोषिता नराः ॥ भेदं किम्पुरुषं प्राप्य जायते नात्र संशयः ॥

જે લોકો ત્યાં સ્નાન કરે છે અને એક રાત્રિ ત્યાં રહે છે, તેઓ કિમ્પુરુષ-સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 95

दंष्ट्राङ्कुरेति विख्यातं यत्र कोका विनिःसृता ॥ एतद्गुह्यं न जानन्ति यतो मुञ्चन्ति जन्तवः ॥

જ્યાંથી કોકા પ્રગટ થઈ, તે સ્થાન ‘દંષ્ટ્રાંકુર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ ગુહ્ય રહસ્ય જીવો જાણતા નથી, તેથી ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરે છે.

Verse 96

तत्राथ मुञ्चते प्राणान्मम कर्मण्यवस्थितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥

ત્યાં તે મારા કર્મ/વ્રતમાં સ્થિત રહી પ્રાણત્યાગ કરે છે. સર્વ આસક્તિ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 97

ये मां स्मरन्ति वै भूमे पुरुषा मुक्तकिल्बिषाः ॥ तत्र कुर्वन्ति कर्माणि शुद्धाः संसारमोक्षणे ॥

હે ભૂમે! જે પુરુષો મને સ્મરે છે તેઓ પાપથી મુક્ત થાય છે. શુદ્ધ બની તેઓ ત્યાં સંસારમોચન માટે કર્મ કરે છે.