Adhyaya 7: Prahlada’s Defeat by Nara-Narayana and Victory through Bhakti
प्रह्लादस्य नरा-नारायणयुद्धं भक्तिविजयश्च (Prahlādasya Narā-Nārāyaṇa-yuddhaṃ Bhakti-vijayaśca)
Defeat and Victory through Bhakti
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ નારદને કહે છે કે દાનવરાજ પ્રહ્લાદનું નર–નારાયણ સાથે લાંબું યુદ્ધ થયું. નારાયણને હરિ, શારઙ્ગપાણિ અને પુરુષોત્તમ તરીકે સ્પષ્ટ ઓળખાવવામાં આવે છે; ‘ધર્મજ’ સાધ્યની અજેયતા અને આકાશમાં દેવતાઓનું દર્શકત્વ પણ દર્શાય છે. ગદા, શરવૃષ્ટિ, અનેક ધનુષ, પરિઘ, મુદગર, પ્રાસ, શક્તિ વગેરે શસ્ત્રોના વિનિમયમાં પ્રહ્લાદના પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય છે; હૃદય પર પ્રહારથી તે ક્ષણવાર ઢળી પડે છે. ત્યારબાદ પીતવાસા (વિષ્ણુનું ઉપનામ) ઉપદેશ આપે છે કે વિજય યુદ્ધથી નહીં, પરંતુ ધર્મજ પ્રત્યે શૂશ્રૂષા અને ભક્તિથી મળે છે. પ્રહ્લાદનું સ્તોત્ર વિષ્ણુના વરાહ, નૃસિંહ વગેરે વિશ્વરૂપો અને સર્વ દેવતા-તત્ત્વો પરમ નારાયણમાં સમાય છે એવી સમન્વય દૃષ્ટિ રજૂ કરે છે; તેને પાપક્ષય અને અચલ વિષ્ણુનિષ્ઠ બુદ્ધિના વર મળે છે. અંતે પ્રહ્લાદ રાજ્ય અંધકને સોંપી બદરિકાશ્રમ તરફ વળે છે અને ધાતૃમાં મન સ્થિર કરી ભક્તિપ્રેરિત રાજધર્મ તથા યોગશુદ્ધિનું આદર્શ સ્થાપે છે।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Pulastya–Nārada narrative frame: Pulastya recounts Prahlāda’s prolonged combat with Nara–Nārāyaṇa, emphasizing the ‘Dharmaja’ Sādhya’s invincibility and the spectatorship of devas in the sky.
- Martial escalation and divine superiority: successive weapons (gadā, śara-vṛṣṭi, multiple bows, parigha, mudgara, prāsa, śakti) are neutralized; Prahlāda is struck in the heart and temporarily collapses, underscoring the futility of mere asura-valor against Puruṣottama.
- Bhakti as the decisive ‘victory’: Pītavāsā teaches that Prahlāda will ‘conquer’ by devotion, leading to Prahlāda’s stotra, the granting of boons (sin-dissolution; unwavering Viṣṇu-oriented buddhi), and Prahlāda’s ethical reorientation of daitya governance and personal renunciation.
Shlokas in Adhyaya 7
Verse 1
इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्
આ રીતે શ્રીવામનપુરાણનો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે બ્રહ્મન! ત્યાર પછી અનંગને જોઈ વિભુ મુનિ નારાયણે હસી ને કહ્યું—“હે કંદર્પ, અહીં બેસો.”
Verse 2
तदक्षुब्धत्वमीक्ष्यास्य कामो विस्मयमागतः वसन्तो ऽपि महाचिन्तां जगामाशु महामुने
તેની અક્ષુબ્ધ સ્થિરતા જોઈ કામ આશ્ચર્યચકિત થયો; અને હે મહામુને, વસંત પણ તરત જ મહાચિંતા માં પડ્યો.
Verse 3
ततश्चाप्सरसो दृष्ट्वा स्वागतेनाभिपूज्य च वसन्तमाह भगवानेह्येहि स्थीयतामिति
પછી અપ્સરાઓને જોઈ ભગવાને સ્વાગત કરીને સન્માન આપ્યું; અને વસંતને કહ્યું—“આવો, આવો—અહીં જ રહો.”
Verse 4
ततो विहस्य भगवान् मञ्जरीं कुसुमावृताम् आदाय प्राक्सुवर्णाङ्गीमूर्वोर्बालां विनिर्ममे
પછી ભગવાન હસતાં હસતાં પુષ્પોથી આવૃત એક મંજરી લઈને, પોતાની જાંઘોમાંથી પૂર્વવત્ સુવર્ણવર્ણ દેહવાળી એક યુવતી રચી।
Verse 5
ऊरूद्भवां स कन्दर्पो दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीम् अमन्यत तदानङ्गः किमियं सा प्रिया रतिः
ઊરુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સર્વાંગસુંદરી કન્યાને જોઈ અનંગ કંદર્પે ત્યારે મનમાં વિચાર્યું—“આ કોણ છે? શું આ મારી પ્રિયા રતિ છે?”
Verse 6
तदेव वदनं चारु स्वक्षिभ्रूकुटिलालकम् सुनासावंशाधरोष्ठमालोकनपरायणम्
તેનું મુખ જ અતિ મનોહર હતું—સુંદર નેત્રો, ભ્રૂઓ અને વળાંકદાર અલકોથી ચિહ્નિત; સુઘડ નાસાવંશ અને કોમળ અધરો સાથે—જોયા માત્રે મોહક।
Verse 7
तावेवाहार्य विरलौ पीवरौ मग्नचूचुकौ राजेते ऽस्यः कुचौ पीनौ सज्जनावि संहतौ
તેના બે સ્તન—સૌંદર્યમાં દુર્લભ—ભરાવદાર હતા, સ્તનમૂળ થોડું અંદર દબાયેલું; દૃઢ, ઉન્નત અને નજીક જોડાયેલા, જાણે સુસંયોજિત યુગલ આભૂષણની જેમ તેજસ્વી।
Verse 8
तदेव तनु चार्वङ्ग्या वलित्रयविभूषितम् उदरं राजते श्लक्ष्णं रोमावलिविभूषितम्
તે ચાર્વંગીનું પાતળું ઉદર પણ શોભતું હતું—ત્રણ કોમળ વળીઓથી અલંકૃત, મસૃણ, અને રોમાવલીની રેખાથી સુશોભિત।
Verse 9
रोमावलीच जघनाद् यान्ती स्तनतटं त्वियम् राजते भृङ्गमालेव पुलिनात् कमलाकरम्
અને આ રોમાવલી, જે નિતંબથી ઊઠીને સ્તનતટ તરફ જાય છે, એવી શોભતી હતી—જાણે રેતાળ કિનારેથી કમળોથી ભરેલા સરોવર તરફ આગળ વધતી ભમરમાળા।
Verse 10
जघनं त्वतिविस्तीर्ण भात्यस्या रशनावृतम् श्रीरोदमथने नद्धूं भूजङ्गेनेव मन्दरम्
તેણાં નિતંબ અતિ વિશાળ છે અને રશનાથી આવૃત થઈ તેજસ્વી દેખાય છે—ક્ષીરસાગર-મંથનમાં સર્પથી બંધાયેલ મન્દર પર્વત જેમ।
Verse 11
कदलीस्तम्भसदृशैरूर्ध्वमूलैरथोरुभिः विभाति सा सुचार्वङ्गी पद्मकिढ्जल्कसन्निभा
કદળીના થાંભલા સમાન, ઉપર તરફ મૂળવત્ (સુડોળ) ઊરુઓથી તે સુચાર્વંગી ઝળહળે છે—પદ્મકિઞ્જલ્ક સમાન કોમળ તેજવાળી।
Verse 12
जानुनी गूढगुल्फे च शुभे जङ्घे त्वरोमशे विभातो ऽस्यास्तथा पादावलक्तकसमत्विषौ
તેણાં ઘૂંટણ, સુગઠિત ગૂઢ ગુલ્ફ (એડી) અને શુભ જાંઘા—રોમરહિત—દિપ્ત છે; તેમજ તેના પાદ અલક્તક (લાલ લાખ) સમાન તેજથી ઝળહળે છે।
Verse 13
इति संचिन्तयन् कामस्तामनिन्दितलोचनाम् कामातुरो ऽसौ संजातः किमुतान्यो जनो मुने
આ રીતે અનિંદિતલોચના એવી તેણીનું ચિંતન કરતાં કરતાં કામદેવ પોતે જ કામાતુર થયો; હે મુને, તો અન્ય લોકોનું શું કહેવું?
Verse 14
माधवो ऽप्युर्वशीं दृष्ट्वा संचिन्तयत नारद किंस्वित् कामनरेन्द्रस्य राजधानी स्वयं स्थिता
હે નારદ, માધવ પણ ઉર્વશીને જોઈ વિચારે છે—‘શું કામ-નરેન્દ્રની રાજધાની સ્વયં અહીં આવીને ઊભી રહી છે?’
Verse 15
आयाता शशिनो नूनमियं कान्तिर्निशाक्षये रविरश्मिप्रतापार्तिभीता शरणमागता
રાત્રિના અંતે નિશ્ચયે ચંદ્રની આ કાંતિ, સૂર્યકિરણોના દાહક તાપથી ભયભીત થઈ, શરણ લેવા અહીં આવી છે।
Verse 16
इत्थं संचितयन्नेव अवष्टभाप्सरोगणम् तस्थौ मुनिरिव ध्यानमास्थितः स तु माधवः
આ રીતે વિચાર કરતાં કરતાં, અપ્સરાઓના સમૂહને સંયમમાં રાખી, તે માધવ ધ્યાનસ્થ મુનિ સમાન અડગ ઊભો રહ્યો।
Verse 17
ततः स विस्मितान् सर्वान् कन्दर्पादीन् महामुने दृष्ट्वा प्रोवाच वचनं स्मितं कृत्वा शुभव्रतः
પછી, હે મહામુને, કંદર્પ વગેરે સર્વને આશ્ચર્યચકિત જોઈ, તે શુભવ્રતધારીએ પ્રથમ સ્મિત કરીને તેમને વચન કહ્યું।
Verse 18
इयं ममोरुसंभृता कामाप्सरस माधव नीयतां सुरलोकाय दीयतां वासवाय च
‘હે માધવ, મારી ઊરુ પર ઉછેરાયેલી જેવી આ કામાપ્સરા દેવલોકમાં લઈ જાઓ; અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ને પણ અર્પણ કરો.’
Verse 19
इत्युक्ताः कम्पमानास्ते जग्मुर्गृह्योर्वशीं दिवम् सहस्राक्षाय तां प्रादाद् रूपयौवनशालिनीम्
આ રીતે કહ્યા પછી તેઓ કંપતાં કંપતાં સ્વર્ગે ગયા, ઉર્વશીને લઈને આવ્યા; અને રૂપ-યૌવનથી સમૃદ્ધ તે કન્યાને સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)ને અર્પણ કરી।
Verse 20
आचक्षुश्चरितं ताभ्यां धर्मजाभ्यां महामुने देवाराजाय कामाद्यास्ततो ऽभृद् विस्मयः परः
હે મહામુને, ધર્મજ એવા તે બે જણાએ દેવરાજ ઇન્દ્રને જે બન્યું તેનું વર્ણન કર્યું; ત્યાર પછી કામ વગેરે સૌમાં પરમ આશ્ચર્ય ઉપજ્યું।
Verse 21
एताद्शं हि चरितं ख्यातिमग्र्यां जगाम ह पातालेषु तथा मर्त्यै दिक्ष्वष्टासु जगाम च
નિશ્ચયે આવું ચરિત સર્વોત્તમ ખ્યાતિને પામ્યું; તે પાતાળોમાં, મર્ત્યોમાં અને આઠેય દિશાઓમાં સર્વત્ર પ્રસરી ગયું।
Verse 22
एकदा निहते रौद्रो हिरण्यकशिपौ मुने अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादौ नाम दानवः
હે મુને, એક વખત ઉગ્ર હિરણ્યકશિપુનો વધ થયા પછી, પ્રહ્લાદ નામનો દાનવ ત્યારે રાજ્યમાં અભિષિક્ત થયો।
Verse 23
तस्मिञ्शासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके मखानि भुवि राजानो यजन्ते विधिवत्तदा
દેવ અને બ્રાહ્મણોના પૂજક એવા તે દૈત્યેન્દ્ર શાસન કરતો હતો ત્યારે, પૃથ્વી પરના રાજાઓ વિધિપૂર્વક મખયજ્ઞો કરતા હતા।
Verse 24
ब्राह्मणाश्च तपो धर्मं तीर्थयात्राश्च कुर्वते वैश्याश्च पशुवृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
બ્રાહ્મણો તપ અને ધર્મનું આચરણ કરતા તથા તીર્થયાત્રા કરતા; વૈશ્યો પશુપાલન આધારિત જીવનવૃત્તિમાં રહેતા; શૂદ્રો સેવા-શુश्रૂષામાં રત રહેતા।
Verse 25
चातुर्वर्ण्यं ततः स्वे स्वे आश्रमे धर्मकर्मणि आवर्त्तत ततो देवा वृत्त्या युक्ताभवान् मुने
ત્યારબાદ ચાતુર્વર્ણ્ય પોતાના-પોતાના આશ્રમોમાં ધર્મકર્મમાં ફરી પ્રવર્ત્યું; અને પછી, હે મુને, દેવતાઓ પોતાની-પોતાની વૃત્તિમાં યથોચિત રીતે સ્થિર થયા।
Verse 26
ततस्तु च्यवनो नाम भार्गवेन्द्रो महातपाः जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं चैवाकुलीश्वरम्
ત્યારે ચ્યવન નામના મહાતપસ્વી, ભાર્ગવોમાં શ્રેષ્ઠ, નર્મદામાં સ્નાન કરવા અને ‘આકુલીઈશ્વર’ નામના તીર્થના દર્શન માટે ગયા।
Verse 27
तत्र दृष्ट्वा महादेवं नदीं स्नातुमवातरत् अवतीर्णं प्रजग्राह नागः केकरलोहितः
ત્યાં મહાદેવને જોઈને તે સ્નાન કરવા નદીમાં ઉતર્યો; ઉતરતાં જ ‘કેકર-લોહિત’ નામના નાગે તેને પકડી લીધો।
Verse 28
गृहीतस्तेन नागेन सस्मार मनसा हरिम् संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषो ऽभून्महोरगः
તે નાગે પકડી લીધા પછી તેણે મનમાં હરિનું સ્મરણ કર્યું; પુણ્ડરીકાક્ષનું સ્મરણ થતાં જ તે મહાન સર્પ નિર્વિષ બની ગયો।
Verse 29
नीतस्तेनातिरौद्रेण पन्नगेन रसातलम् निर्विषश्चापि तत्याज च्यवनं भुजगोत्तमः
તે અત્યંત ઉગ્ર પન્નગ તેને રસાતલમાં લઈ ગયો; અને નિર્વિષ બનેલો તે ભુજંગોત્તમ પછી ચ્યવનને મુક્ત કરી દીધો।
Verse 30
संत्यक्तमात्रो नागेन च्यवनो भार्गवोत्तमः चचार नागकन्याभिः पूज्यचमानः समन्ततः
નાગ દ્વારા મુક્ત થતાં જ ભાર્ગવોમાં શ્રેષ્ઠ ચ્યવન ઋષિ નાગકન્યાઓથી સર્વ દિશામાં પૂજિત થઈને વિહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 31
विचारन् प्रविवेशाथ दानवानां महत् पुरम् संपूज्यमानो दैत्येन्द्रः प्रह्लादो ऽथ ददर्श तम्
પછી વિચાર કરતાં કરતાં તેઓ દાનવોના મહાન નગરમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં પૂજિત થઈ રહેલા દૈત્યેન્દ્ર પ્રહ્લાદે તેમને જોયા।
Verse 32
भृगुपुत्रे महातेजाः पूजां चक्रे यथार्हतः संपूजितोपविष्टश्च पृष्टश्चागमनं प्रति
ભૃગુપુત્ર પ્રત્યે તે મહાતેજસ્વીએ યથોચિત પૂજા કરી. પૂજિત થઈ આસન પર બેસ્યા પછી તેમના આગમનનું કારણ પૂછાયું।
Verse 33
स चोवाच महाराज महातीर्थं महाफलम् स्नातुमेवागतो ऽस्म्यद्य द्रष्टुञ्चैवाकुलीश्वरम्
તેણે કહ્યું— ‘હે મહારાજ, આ મહાતીર્થ છે અને મહાફળદાયક છે. હું આજે અહીં સ્નાન કરવા તથા આકુલીઈશ્વરના દર્શન કરવા આવ્યો છું.’
Verse 34
नद्यामेवावतीर्णो ऽस्मि गृहीतश्चाहिना बलान् समानीतो ऽस्मि पाताले दृष्टश्चात्र भवानपि
‘હું નદીમાં જ ઉતર્યો હતો; ત્યારે સર્પે બળપૂર્વક મને પકડી લીધો. મને પાતાળમાં લઈ આવ્યો, અને અહીં આપને પણ જોયા.’
Verse 35
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं च्यवनस्य दितीश्वरः प्रोवाच धर्मसंयुक्तं स वाक्यं वाक्यकोविदः
ચ્યવનના આ વચન સાંભળી દૈત્યોના સ્વામી, વાણીમાં નિપુણ, ધર્મસંયુક્ત વચન બોલ્યા।
Verse 36
प्रह्लाद उवाच भगवन् कानि तीर्थानि पृथिव्यां कानि चाम्बरे रसातले च कानि स्युरेतद् वक्तुं ममार्हसि
પ્રહ્લાદે કહ્યું— હે ભગવન! પૃથ્વી પર કયા કયા તીર્થો છે, આકાશમાં કયા, અને રસાતલમાં કયા હોઈ શકે? આ મને કહો।
Verse 37
च्यवन उवाच पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् चक्रतीर्थं महाबाहो रसातलतले विदुः
ચ્યવને કહ્યું— પૃથ્વી પર નૈમિષ તીર્થ છે, અંતરિક્ષમાં પુષ્કર છે; અને હે મહાબાહો, ચક્રતીર્થ રસાતલ-તળમાં વિખ્યાત છે।
Verse 38
पुलस्त्य उवाच श्रुत्वा तद्भार्गववचो दैत्यराजो महामुने नेमिषै गन्तुकामस्तु दानवानितदब्रवीत्
પુલસ્ત્યે કહ્યું— હે મહામુને! ભાર્ગવ (ચ્યવન)ના વચન સાંભળી દૈત્યરાજ નૈમિષ જવા ઇચ્છુક થઈ દાનવોને આ કહ્યું।
Verse 39
प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठध्वं गमिष्यामः स्नातुं तीर्थं हि नैमिषम् द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम्
પ્રહ્લાદે કહ્યું— ઊઠો; આપણે નૈમિષ તીર્થમાં સ્નાન કરવા જઈશું. પીતવસ્ત્રધારી, કમલનેત્ર, અચ્યુત પુણ્ડરીકાક્ષનું દર્શન કરીશું।
Verse 40
पुलस्त्य उवाच इत्युक्ता दानवेन्द्रेण सर्वे ते दैत्यदानवाः चक्रुरुद्योगमतुलं निर्जग्मुश्च रसातलात्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—દાનવોના અધિપતિએ એમ કહ્યે પછી તે બધા દૈત્ય અને દાનવોએ અતુલ્ય તૈયારી કરી અને રસાતલમાંથી નીકળી પડ્યા।
Verse 41
ते समभ्येत्य दैतेया दानवाश्च महाबलाः नेमिषारण्यमागत्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
તે મહાબળવાન દૈત્ય અને દાનવો એકત્ર થઈ નૈમિષારણ્યમાં આવી આનંદપૂર્વક સ્નાનવિધિ કરી।
Verse 42
ततो दितीश्वरः श्रीमान् मृगव्यां स चचार ह चरन् सरस्वतीं पुण्यां ददर्श विमलोदकाम्
પછી દિતિવંશનો તે શ્રીમાન અધિપતિ શિકારભૂમિમાં ફરવા લાગ્યો; ફરતાં ફરતાં તેણે નિર્મળ જળવાળી પવિત્ર સરસ્વતીને જોઈ।
Verse 43
तस्यादूरे महाशाखं शलवृक्षं शरैश्चितम् ददर्श बाणानपरान् मुखे लग्नान् परस्परम्
તેના નજીક તેણે મોટી ડાળીઓવાળું શલવૃક્ષ જોયું, જે બાણોથી ભરેલું હતું; અને બીજા બાણો પણ જોયા, જેમના અગ્રભાગ પરસ્પર એકબીજામાં ફસાયેલા હતા।
Verse 44
ततस्तानद्भुताकारान् बाणान् नागोपवीतकान् दृष्ट्वातुलं तदा चक्रे क्रोधं दैत्येश्वरः किल
ત્યારે તે અદ્ભુત આકારના, જાણે નાગ ઉપવીતરૂપે હોય એવા બાણોને જોઈ દૈત્યેશ્વર, એમ કહેવાય છે, અત્યંત ક્રોધિત થયો।
Verse 45
स ददर्श ततो ऽदूरात्कृष्णाजिनधरौ मुनी समुन्नतजटाभारौ तपस्यासक्तमानसौ
ત્યારે તેણે બહુ દૂર નહીં, કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલા બે મુનિઓને જોયા—ઉન્નત જટાભારવાળા, તપસ્યામાં આસક્ત મનવાળા।
Verse 46
तयोश्च पार्श्वयोर्दिव्ये धनुषी लक्षणान्विते शार्ङ्गमागवं चैव अक्ष्य्यौ च महेषुधी
તેમના બંને પાર्श્વે શુભલક્ષણોથી યુક્ત બે દિવ્ય ધનુષ હતાં—શારઙ્ગ અને આગવ—અને સાથે બે અક્ષય મહાતૂણિર પણ હતાં।
Verse 47
तौ दृष्ट्वामन्यत तदा दामिबिकाविति दानवः ततः प्रोवाच वचनं तावुभौ पुरुषोत्तमौ
તેમને જોઈ દાનવે ત્યારે વિચાર્યું—‘આ તો દંભી છે.’ પછી તેણે તે બંને ઉત્તમ પુરુષોને વચન કહ્યું।
Verse 48
किं भवद्भ्यां समारःधं दम्भं धर्मविनाशनम् क्व तपः क्व जटाभारः क्व चेमौ प्रवरायुधौ
તમે બંનેએ ધર્મનો વિનાશ કરનાર આ દંભ શા માટે આરંભ્યો છે? તપ ક્યાં, જટાભાર ક્યાં—અને આ બે શ્રેષ્ઠ આયુધો ક્યાં?
Verse 49
अथोवाच नरो दैत्यं का ते चिन्ता दितीश्वर सामर्थ्ये सति यः कुर्यात् तत्संपद्येत तस्य हि
ત્યારે નરે દૈત્યને કહ્યું—“હે દિતિવંશના ઈશ્વર, તને શી ચિંતા? સામર્થ્ય હોય ત્યારે જે કર્મ કરે, તેનું અભિપ્રેત ફળ નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે.”
Verse 50
अथोवाच दितीशस्तौ का शक्तिर्युवयोरिह मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके
ત્યારે દિતિ-વંશના સ્વામીએ તે બંનેને કહ્યું— “હું અહીં ઊભો છું—હું દૈત્યેન્દ્ર, ધર્મ-સેતુનો પ્રવર્તક—તો તમારે અહીં કઈ શક્તિ છે?”
Verse 51
नरस्तं प्रत्युवाचाथ आवाभ्यां शक्तिरूर्जिता न कश्चिच्छक्नुयाद् योद्धुं नरनारायणौ युधि
ત્યારે નરે તેને ઉત્તર આપ્યો— “અમારી શક્તિ મહાબળ છે. યુદ્ધમાં નર-નારાયણ સાથે કોઈ પણ લડી શકશે નહીં.”
Verse 52
दैत्येश्वरस्तस्तः क्रुद्धः प्रतिज्ञामारुरोह च यथा कथञ्चिज्जेष्यामि नरनारायणौ रणे
પછી દૈત્યોના સ્વામી ક્રોધિત થઈ પ્રતિજ્ઞા કરી— “કોઈ પણ રીતે હું રણમાં નર-નારાયણને જીતિશ.”
Verse 53
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा दितीश्वरः स्थाप्य बलं वनान्ते वितत्य चापं गुणमाविकृष्य तलध्वनिं घोरतरं चकार
આ રીતે વચન કહી મહાત્મા દિતિ-વંશેશ્વરે વનના કિનારે પોતાનું સૈન્ય ગોઠવ્યું; પછી ધનુષ્ય તાણી, પ્રત્યંચા ખેંચી, અતિ ભયંકર ટંકાર ઉત્પન્ન કર્યો.
Verse 54
ततो नरस्त्वाजगवं हि चापमानम्य बाणान् सुबहुञ्शिताग्रान् मुमोच तानप्रतिमैः पृषत्कैश्चिच्छेद दैत्यस्तपनीयपुङ्खैः
પછી નરે આજગવ ધનુષ્ય વાળી, તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા અનેક બાણ છોડ્યા; પરંતુ દૈત્યે સોનાના પાંખવાળા અનુપમ શરોથી તેમને કાપી નાખ્યા.
Verse 55
छिन्नान् समीक्ष्याथ नरः पृषत्कान् दैत्येश्वरेणाप्रतिमेव संख्ये क्रुद्धः समानम्य महाधनुस्ततो मुमोच चान्यान् विविधान् पृषत्कान्
ત્યારે તે અપ્રતિમ યુદ્ધમાં દૈત્યેશ્વરે પોતાના બાણો છેદી નાખ્યા તે જોઈ નર ક્રોધિત થયો; મહાધનુષ વાળી તેણે અનેક પ્રકારના અન્ય બાણો છોડ્યા।
Verse 56
एकं नरो द्वौ दितिजेश्वरश्च त्रीन् धर्मसूनुश्चतुरो दितीशः नरस्तु बाणान् प्रमुमोच पञ्च षड् द्रत्यनाथो निशितान् पृषत्कान्
નરે એક બાણ છોડ્યું; દિતિજેશ્વરે બે; ધર્મસુનુએ ત્રણ; અને દિતીશે ચાર. પછી નરે પાંચ બાણો ચલાવ્યા અને દૈત્યનાથે છ તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા।
Verse 57
सप्तर्षिमुख्यो द्विचतुश्च दैत्यो नरस्तु षट् त्रीणि च दैत्यमुख्ये षट्त्रीणि चैकं च दितीश्वरेण मुक्तानि बाणानि नराय विप्र
હે વિપ્ર, સપ્તર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠે બાણો છોડ્યા; દૈત્યે બે અને ચાર; અને નરે દૈત્યમુખ્ય પર છ અને ત્રણ બાણો ચલાવ્યા. તેમજ દિતીશ્વરે નર પર છ, ત્રણ અને એક બાણ છોડ્યા।
Verse 58
एकं च षट् पञ्च नरेण मुक्तास्त्वष्टौ शराः सप्त च दानवेन षट् सप्त चाष्टौ नव षण्नरेण द्विसप्ततिं दैत्यपतिः ससर्ज्ज
નરે એક, છ અને પાંચ બાણો છોડ્યા; અને દાનવે આઠ તથા સાત બાણો ચલાવ્યા. પછી નરે છ, સાત, આઠ, નવ અને છ બાણો છોડ્યા; અને દૈત્યપતિએ બહોતેર બાણો વરસાવ્યા।
Verse 59
शतं नरस्त्रीणि शतानि दैत्यः षड् धर्मपुत्रो दश दैत्यराजः ततो ऽप्यसंख्येयतरान् हि बाणान् मुमोचतुस्तौ सुभृशं हि कोपात्
નરે એકસો ત્રણ બાણો છોડ્યા; દૈત્યે સૈકડો બાણો. ધર્મપુત્રે છ બાણો ચલાવ્યા; દૈત્યરાજે દસ. પછી પ્રચંડ ક્રોધથી બંનેએ વધુ પણ અસંખ્ય બાણો ભારે રીતે વરસાવ્યા।
Verse 60
ततो नरो बाणगणैरसख्यैरवास्तरद्भूमिमथो दिशः खम् स चापि दैत्यप्रवरः पृषत्कैश्चिच्छेद वेगात् तपनीयपुङ्खैः
ત્યારે તે નરે અસંખ્ય બાણસમૂહોથી પૃથ્વી, દિશાઓ અને આકાશને ઢાંકી દીધાં. અને દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠે સુવર્ણપંખવાળા ઝડપી શરોથી વેગે તેમને કાપી પાડી દીધાં.
Verse 61
ततः पतत्त्रिभिर्वीरौ सुभृशं नरदानवौ युद्धे वरास्त्रैर्युध्येतां घोररूपैः परस्परम्
ત્યારે બાણવર્ષા વચ્ચે તે બે વીર—નર અને દાનવ—યુદ્ધમાં અત્યંત પ્રચંડ બની, ભયાનક સ્વરૂપવાળા ઉત્તમ અસ્ત્રોથી પરસ્પર પ્રહાર કરતાં લડ્યા.
Verse 62
ततस्तु दैत्येन वरास्त्रपाणिना चापे नियुक्तं तु पितामहास्त्रम् महेश्वरास्त्रं पुरुषोत्तमेव समं समाहत्य निपेततुस्तौ
ત્યારે શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રધારી દૈત્યે પોતાના ધનુષ પર પિતામહાસ્ત્ર (બ્રહ્માસ્ત્ર) સંધાન કર્યું. પરંતુ પુરુષોત્તમે મહેશ્વરાસ્ત્રથી તેને સમરૂપે પ્રતિહત કરતાં બંને અસ્ત્રો સાથે જ નિષ્પ્રભ થઈ પડી ગયા.
Verse 63
ब्रह्मस्त्रे तु प्रशमिते प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः गदां प्रगृह्य तरसा प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
બ્રહ્માસ્ત્ર શમિત થતાં પ્રહ્લાદ ક્રોધથી મૂર્છિત થયો. તેણે ગદા પકડીને બળપૂર્વક પોતાના ઉત્તમ રથ પરથી કૂદી પડ્યો.
Verse 64
गदापाणिं समायान्तं दैत्यं नारायणस्तदा दृष्ट्वाथ पृष्ठतश्चक्रे नरं योद्धूमनाः स्वयम्
ત્યારે નારાયણે ગદાધારી દૈત્યને નજીક આવતો જોઈ, નરને પોતાના પાછળ રાખ્યો અને પોતે જ યુદ્ધ કરવા તત્પર થઈ સામે ઊભા રહ્યા.
Verse 65
ततो दीतीशः सगदः समाद्रवत् सशार्ङ्गपाणिं तपसां निधानम् ख्यातं पुराणर्षिमुदारविक्रमं नारायणं नारद लोकपालम्
ત્યારે દિતી-વંશનો અધિપતિ દૈત્ય, ગદા હાથમાં લઈને, શારઙ્ગપાણિ વિષ્ણુ—તપસ્યાનો નિધાન, પ્રાચીન ઋષિ તરીકે ખ્યાત, ઉદાર પરાક્રમી નારાયણ—હે નારદ, લોકપાલ—ની સામે ધસી આવ્યો।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s stotra identifies Nārāyaṇa as the all-encompassing supreme principle, subsuming major deities and cosmic functions (e.g., Brahmā, the three-eyed deity, Agni, Vāyu, Sūrya, Candra) within Viṣṇu’s being. This is a classic Purāṇic strategy of syncretic theology: it acknowledges the wider pantheon and their iconographic roles while asserting a unifying, non-competitive hierarchy in which devotion (bhakti) to Nārāyaṇa becomes the integrating axis.
Two pilgrimage geographies are explicitly named: Naimiṣāraṇya, where Prahlāda performs his morning rite (āhnika-kriyā), and Badarikāśrama, to which he proceeds for devotional encounter with Nara–Nārāyaṇa. While the chapter does not provide a full tīrtha-māhātmya catalogue, it uses these sites as topographical sanctification markers—linking ritual discipline (Naimiṣa) and ascetic-devotional attainment (Badarī) to the transformation of asura kingship into dharma-guided conduct.
Prahlāda moves from a vow-driven martial project (to defeat the ‘Dharmaja’ Sādhya) to the recognition that the divine cannot be conquered by force. Guided by Pītavāsā, he ‘wins’ through exclusive devotion, receives boons (eradication of bodily, mental, and verbal sin; steadfast Viṣṇu-oriented intellect), delegates sovereignty to Andhaka, and adopts a renunciatory-yogic stance—presenting bhakti and ethical governance as the mature resolution of asura-dharma.
Read Vamana Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.