Adhyaya 40

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । स्वनामांकित पत्रैस्तु श्रीपतिं योऽर्चयेत वै । सप्तलोकाननुप्राप्य सप्तद्वीपाधिपो भवेत्

શ્રી પ્રહ્લાદે કહ્યું—જે પોતાના નામથી અંકિત પાંદડાઓ વડે શ્રીપતિની અર્ચના કરે, તે સાત લોકોને પામી સાત દ્વીપોનો અધિપતિ બને છે।

Verse 2

माकान्तवृक्षपत्रैस्तु योऽर्चयेत सदा हरिम् । पुण्यं भवति तस्येह वाजिमेधायुतं कलौ

જે માકાંત વૃક્ષના પાંદડાઓથી સદા હરિનું પૂજન કરે, તેને કલિયુગમાં દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે।

Verse 3

लक्ष्मीं सरस्वतीं देवीं सावित्रीं चंडिकां तथा । पूजयित्वा दिवं याति पत्रैः श्रीवृक्षसंभवैः

શ્રીવૃક્ષ (તુલસી)માંથી ઉત્પન્ન પાંદડાં વડે લક્ષ્મી, સરસ્વતી, સાવિત્રી તથા ચંડિકા દેવીની પૂજા કરીને ભક્ત સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 4

तुलस्या अधिकं प्रोक्तं दलं श्रीवृक्षसंभवम् । तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन पूजनीयः सदाऽच्युतः

તુલસી—શ્રીવૃક્ષજ પાંદડું—પરમ ઉત્તમ કહેવાયું છે; તેથી નિત્ય પ્રયત્નપૂર્વક સદા અચ્યુત પ્રભુની તે વડે પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 5

द्वादश्यां रविवारेण श्रीवृक्षमर्चयन्ति ये । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्न लिप्यंते कृतैरपि

દ્વાદશી જ્યારે રવિવારે આવે ત્યારે જે શ્રીવૃક્ષ (તુલસી)ની અર્ચના કરે છે, તેઓ બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોથી—even કરેલા હોય તોય—લિપ્ત થતા નથી।

Verse 6

यथा करिपदेऽन्यानि प्रविशंति पदानि च । तथा सर्वाणि पुण्यानि प्रविष्टानि हरेर्दिने

જેમ હાથીના પગલાના નિશાનમાં બીજા બધાં પગલાં સમાઈ જાય છે, તેમ હરિના દિવસે સર્વ પુણ્યો એકત્ર સમાવી જાય છે।

Verse 7

अध्रुवेणैव देहेन प्रतिक्ष णविनाशिना । कथं नोपासते जंतुर्द्वादशीं जागरान्विताम्

ક્ષણક્ષણ નાશ પામતા આ અનિત્ય દેહને ધારણ કરીને પણ જીવ જાગરણસહિત દ્વાદશીની ઉપાસના કેમ નથી કરતો?

Verse 8

अतीतान्पुरुषान्सप्त भविष्यांश्च चतुर्द्दश । नरकात्तारयेत्सर्वांल्लोकान्कृष्णेति कीर्तनात् । न ते जीवंति लोकेऽस्मिन्यत्रतत्र स्थिता नराः

‘કૃષ્ણ’ નામના કીર્તનથી સાત પેઢીના પૂર્વજો અને ચૌદ પેઢીના ભાવિ વંશજો પણ નરકમાંથી તરાઈ જાય છે; અને જે લોકો જ્યાં-ત્યાં રહીને પણ આવી ભક્તિ વિના છે, તેઓ આ લોકમાં સાચા અર્થમાં જીવતા નથી।

Verse 9

द्वारकायां च संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु वंदिताः । द्वारकायां प्रकुर्वंति यतीनां भोजनं स्थितिम् । ग्रासेग्रासे मखशतं ते लभंते फलं नराः

જે દ્વારકામાં આવે છે, તેઓ ત્રિલોકમાં વંદનીય બને છે. દ્વારકામાં તેઓ યતિઓ માટે ભોજન અને નિવાસની વ્યવસ્થા કરે છે; અને દરેક ગ્રાસ દાનથી તેમને સો યજ્ઞોનું ફળ મળે છે।

Verse 10

यतीनां ये प्रयच्छंति कौपीनाच्छादनादिकम् । वसतां द्वारकामध्ये यथाशक्त्या तु भोजनम् । शृणु पुण्यं प्रवक्ष्यामि समासेन हि दैत्यज

જે યતિઓને કૌપીન, આચ્છાદન વગેરે આપે છે અને દ્વારકાના મધ્યમાં વસતા લોકોને યથાશક્તિ ભોજન આપે છે—હે દૈત્યપુત્ર, સાંભળ; હું તેમનું પુણ્ય સંક્ષેપમાં કહું છું।

Verse 11

कोटिभिर्वेदविद्वद्भिर्गयायां पितृवत्सलैः । भोजितैर्यत्समाप्नोति तत्फलं दैत्यनायक

હે દૈત્યનાયક! ગયામાં પિતૃભક્ત, વેદવિદ્વાન કરોડો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ અહીં (દ્વારકામાં) ભોજનદાનથી મળે છે।

Verse 12

एकस्मिन्भोजिते पौत्र भिक्षुके फलमीदृशम् । दातव्यं भिक्षुके चान्नं कुर्य्याद्वै चात्मविक्रयम्

હે પૌત્ર! એક જ ભિક્ષુકને ભોજન કરાવવાથી પણ આવું ફળ મળે છે. તેથી ભિક્ષુકને અન્નદાન અવશ્ય કરવું જોઈએ—તે માટે આત્મવિક્રય જેટલી કઠિનતા સહન કરવી પડે તો પણ।

Verse 13

धन्यास्ते यतयः सर्वे ये वसंति कलौ युगे । कृष्णमाश्रित्य दैत्येन्द्र द्वारकायां दिनेदिने

કલિયુગમાં વસતા તે સર્વ યતિઓ ધન્ય છે; હે દૈત્યેન્દ્ર, કૃષ્ણનો આશ્રય લઈને તેઓ દ્વારકામાં દિનપ્રતિદિન નિવાસ કરે છે।

Verse 14

प्राणिनो ये मृताः केचिद्द्वारकां कृष्णसन्निधौ । पापिनस्तत्पदं यांति भित्त्वा सूर्यस्य मंडलम्

દ્વારકામાં કૃષ્ણસન્નિધિમાં જે કોઈ પ્રાણી મરે, તેઓ પાપી હોવા છતાં સૂર્યમંડળ ભેદીને તેના પરમ પદને પામે છે।

Verse 15

द्वारकाचक्रतीर्थे ये निवसंति नरोत्तमाः । तेषां निवारिताः सर्वे यमेन यमकिंकराः

દ્વારકાના ચક્રતીર્થમાં જે નરોત્તમો વસે છે, તેમના વિષયે યમના સર્વ કિંકરોને યમ પોતે જ રોકી દે છે।

Verse 16

स्नात्वा पश्यंति गोमत्यां कृष्णं कलिमलापहम् । न तेषां विषये यूयं न चास्मद्विषये तु ते

ગોમતીમાં સ્નાન કરીને તેઓ કલિમલહર કૃષ્ણનું દર્શન કરે છે; તેમના વિષયે તમારો અધિકાર નથી, અને અમારા વિષયે તેમને કોઈ ભય નથી।

Verse 17

अपि कीटः पतंगो वा वृक्षा वा ये तदाश्रिताः । यांति ते कृष्णसदनं संसारे न पुनर्हिं ते

ત્યાં આશ્રય લેનારા કીડા, પતંગિયા કે વૃક્ષો પણ કૃષ્ણના સદનને પામે છે; તેઓ ફરી સંસારમાં પાછા ફરતા નથી।

Verse 18

किं पुनर्द्विजवर्य्याश्च क्षत्रियाश्च विशेषतः । त्रिवर्णपूजासंयुक्ताः शूद्रास्तत्र निवासिनः

તો પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ અને વિશેષ કરીને ક્ષત્રિયો કેટલું વધુ ફળ પામે! અને ત્યાં નિવાસ કરનારા શૂદ્રો પણ, ત્રિવર્ણની પૂજા-સેવામાં જોડાયેલા હોય તો, મહાપુણ્યના ભાગી બને છે।

Verse 19

गीतां पठंति कृष्णाग्रे कार्तिकं सकलं द्विजाः । एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च

સમગ્ર કાર્તિક માસ દરમિયાન દ્વિજજન શ્રીકૃષ્ણના સમક્ષ ગીતાનું પાઠ કરે છે; તેઓ એકભક્ત (દિવસે એક વાર), નક્ત (રાત્રિભોજન) અને વિનામાગે પ્રાપ્ત અન્નથી જ જીવન નિર્વાહ કરે છે।

Verse 20

त्रिरात्रेणापि कृच्छ्रेण तथा चान्द्रायणेन च । यावकैस्तप्तकृच्छ्राद्यैः पक्षमासमुपोषणैः

ત્રિરાત્ર-કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વ્રત, યવાગૂ (જવની પાતળી ખીર) પર નિર્વાહ, તપ્ત-કૃચ્છ્ર વગેરે પ્રાયશ્ચિત્તો, તેમજ પખવાડિયા કે માસભર ઉપવાસ—આવી તપશ્ચર્યાઓથી।

Verse 21

क्षपयंति च ये मासं कार्तिकं व्रतचारिणः । स्नात्वा वै गोमतीनीरे तथा वै रुक्मिणीह्रदे

જે વ્રતચારી કાર્તિક માસને વ્રતપૂર્વક વ્યતીત કરે છે, તેઓ ગોમતીના જળમાં સ્નાન કરીને અને રુક્મિણી-હ્રદમાં પણ સ્નાન કરીને પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 22

शंखचक्रगदा हस्ताः कृष्णरूपा भवंति ते । उपोष्यैकादशीं शुद्धां दशमीसंगवर्जिताम्

તેઓ હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને કૃષ્ણસ્વરૂપ બની જાય છે—જ્યારે તેઓ દશમીના સંસર્ગદોષથી રહિત એવી શુદ્ધ એકાદશીનું ઉપવાસ કરે છે।

Verse 23

श्राद्धं कुर्वंति द्वादश्यां चक्रतीर्थे च निर्मले । ब्राह्मणान्भोजयित्वा च मधुपायससर्पिषा

દ્વાદશીના દિવસે નિર્મળ ચક્રતીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરે છે અને બ્રાહ્મણોને મધ, પાયસ તથા ઘીથી ભોજન કરાવે છે.

Verse 24

संतर्प्य विधिवद्भक्त्या शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् । गोभूहिरण्यवासांसि तांबूलं च फलानि च

વિધિ મુજબ ભક્તિથી સંતોષ પમાડીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણા આપવી—ગાય, જમીન, સોનું, વસ્ત્રો, તેમજ તાંબૂલ અને ફળો પણ.

Verse 25

उपानहौ च्छत्रसुमं जलपूर्णा घटास्तथा । पक्वान्नसंयुताः शुभ्राः सफला दक्षिणान्विताः

તેમજ પાદત્રાણ, છત્ર અને સુઘડ જળપૂર્ણ ઘડા; સાથે શુદ્ધ પક્વાન્ન, ફળો સહિત અને યોગ્ય દક્ષિણાથી યુક્ત દાન કરવું.

Verse 26

एवं यः कुरुते सम्यक्कृष्णमुद्दिश्य कार्तिके । मार्कंडेय समा प्रीतिः पितॄणां जायते ध्रुवम्

હે માર્કંડેય! જે કાર્તિક માસમાં કૃષ્ણને અર્પણ કરીને આ રીતે યોગ્ય રીતે કરે છે, તેના પિતૃઓને નિશ્ચયે સમતુલ્ય (મહાન) તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 27

कृष्णस्य त्रिदशैः सार्द्धं तुष्टिर्भवति चाक्षया

કૃષ્ણ દેવતાઓ સાથે પ્રસન્ન થાય છે, અને તે તૃપ્તિ અક્ષય બની રહે છે.

Verse 28

ये कार्तिके पुण्यतमा मनुष्यास्तिष्ठंति मासं व्रतदानयुक्ताः । रथांगतीर्थे कृतपूतगात्रास्ते यांति पुण्यं पदमव्ययं च

જે પરમ પુણ્યશાળી મનુષ્યો કાર્તિક માસભર વ્રત અને દાનમાં જોડાયેલા રહે છે અને રથાંગતીર્થમાં સ્નાનથી જેમના અંગો પવિત્ર થાય છે, તેઓ પુણ્ય અને અવિનાશી પરમ પદને પામે છે।

Verse 40

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ચોથા દ્વારકામાહાત્મ્યમાં ‘કાર્તિકમાં ચક્રતીર્થસ્નાન, દાન, શ્રાદ્ધ વગેરેના માહાત્મ્યનું વર્ણન’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।