Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

भुक्तो वा यदि वाऽभुक्तः स्वच्छो वाऽस्वच्छ एव वा । विमुक्तिः कथिता तत्र हरिजागरणान्नृणाम्

Transliteration

bhukto vā yadi vā'bhuktaḥ svaccho vā'svaccha eva vā | vimuktiḥ kathitā tatra harijāgaraṇānnṛṇām

Translation

માણસે ભોજન કર્યું હોય કે ન કર્યું હોય, શુદ્ધ હોય કે અશુદ્ધ—ત્યાં હરિ (વિષ્ણુ)નું જાગરણ કરવાથી મનુષ્યોને વિમુક્તિ કહેવાઈ છે.

Word by Word

• भुक्तः: having eaten, fed
• भुक्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: भुज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Condition marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्यय (if)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• अभुक्तः: not having eaten, unfed
• अभुक्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ + भुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-समास/उपसर्ग ‘अ’ (negation) + क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• स्वच्छः: clean, pure
• स्वच्छः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्वच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• अस्वच्छः: unclean
• अस्वच्छः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ + स्वच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-पूर्वक-विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphasis)

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• विमुक्तिः: liberation
• विमुक्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विमुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कथिता: is said, has been declared
• कथिता: Kriya (Predicative/क्रिया-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कथ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘विमुक्तिः’ इत्यस्य विशेषणम्

• तत्र: there, in that case
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देश/प्रसङ्गवाचक-अव्यय (there/in that matter)

• हरिजागरणात्: from Hari’s vigil
• हरिजागरणात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: हरि + जागरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; तत्पुरुष (हरेः जागरणम्)

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced from Dvārakā Māhātmya didactic style within Skanda Purāṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: nareśvara (king)

Visual Art Cues

Scene: A mixed crowd—fasting and non-fasting, simple and unadorned—keeps vigil together before Hari; the deity’s radiance washes away notions of impurity; a symbolic gate to liberation opens behind the shrine.

Characters & Entities

• Hari
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotional vigil for Hari is upheld as a direct cause of liberation, transcending ordinary concerns of ritual purity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, praised within the Dvārakā Māhātmya of the Prabhāsa Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Hari-jāgaraṇa—keeping awake in devotion to Viṣṇu (often with kīrtana, listening to kathā, and worship).