Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । कृत्वा जागरणं विष्णोर्यथान्यायं नरेश्वर । पितॄन्यच्छति पुण्यं च ततः किं कुरुते यमः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે નરેશ્વર! જે વિધિપૂર્વક વિષ્ણુનું જાગરણ કરે છે, તે પિતૃઓને પુણ્ય અર્પે છે; પછી તેના પર યમનું શું બળ ચાલે?

Verse 2

भुक्तो वा यदि वाऽभुक्तः स्वच्छो वाऽस्वच्छ एव वा । विमुक्तिः कथिता तत्र हरिजागरणान्नृणाम्

માણસે ભોજન કર્યું હોય કે ન કર્યું હોય, શુદ્ધ હોય કે અશુદ્ધ—ત્યાં હરિ (વિષ્ણુ)નું જાગરણ કરવાથી મનુષ્યોને વિમુક્તિ કહેવાઈ છે.

Verse 3

अस्नातो वा नरः स्नातो जागरे समुपस्थिते । सर्वतीर्थाप्लुतो ज्ञेयस्तं दृष्ट्वा दिवमाव्रजेत्

માણસે સ્નાન કર્યું હોય કે ન કર્યું હોય—જાગરણ આવી પહોંચે ત્યારે તેને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો માનવો; તેને દર્શન કરનાર પણ સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 4

श्वपचा जागरं कृत्वा पदं निर्वाणमागताः । किं पुनर्वर्णसंभूताः सदाचारपरास्तथा

શ્વપચ-જાતિમાં જન્મેલા લોકો પણ જાગરણ કરીને નિર્વાણપદને પામ્યા છે; તો પછી વર્ણોમાં જન્મેલા અને સદાચારપરાયણ હોય તેવો વિષે શું કહેવું!

Verse 5

युवतीनादमाकर्ण्य यथा निद्रा न जायते । जागरे चैवमेव स्यात्तत्कथानां च कीर्तने

જેમ યુવતીઓનો નાદ સાંભળતાં ઊંઘ આવતી નથી, તેમ જ જાગરણમાં પણ—પ્રભુની કથાઓનું કીર્તન અને પુનઃકથન કરવાથી નિદ્રા દૂર થાય છે.

Verse 6

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । उत्कल्लनं मनःपापं शोधयेद्विष्णु जागरः

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી, ગુરુપત્નીગમન, હિંસક અતિક્રમણ અને મનનાં પાપ—વિષ્ણુનું જાગરણ એ બધું શુદ્ધ કરે છે।

Verse 7

विमुक्तिः कामुकस्योक्ता किं पुनर्वीक्षतां हरिम्

કામાસક્તને પણ મુક્તિ કહેવાઈ છે; તો જે હરિનું દર્શન કરે છે, તેમને મુક્તિ કેટલી વધુ સુલભ થશે!

Verse 8

वाचिकं मानसं पापं करणैर्यदुपार्जितम् । अन्यैर्निमिषमात्रेण व्यपोहति न संशयः

વાણી અને મનનાં પાપ, જે ઇન્દ્રિયોથી ઉપાર્જિત થયાં છે—આ જાગરણ તેને નિમેષમાત્રમાં દૂર કરે છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 9

गोष्ठ्यां समागता ये तु तेषां पापं कुतः स्मृतम् । मातृपूजा गयाश्राद्धं सुतीर्थगमनं तथा । जागरस्य नृणां राजन्समानि कवयो विदुः

પવિત્ર ગોષ્ઠીમાં એકત્ર થયેલાઓ માટે પાપ ક્યાંથી કહેવાય? માતૃપૂજા, ગયાશ્રાદ્ધ અને ઉત્તમ તીર્થગમન—હે રાજન, કવિઓ તેને મનુષ્યો માટે જાગરણ સમાન જાણે છે।

Verse 10

जननीपूजनं भूप ह्यश्वमेधायुतैः समम् । पूर्णं वर्षशतं भूप कुशाग्रेणोद्धृतं जलम्

હે ભূপ! જનનીપૂજન દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો સમાન છે. તેમજ હે ભൂപ! કુશાગ્રથી ઉદ્ધૃત જળ, પૂર્ણ સો વર્ષ (અર્પિત થાય તો) મહાપુણ્યદાયક ગણાય છે।

Verse 11

पिबन्पात्रे द्विजः सम्यक्तीर्थे पुष्करसंज्ञिते । जागरस्यैव चैतानि कलां नार्हंति षोडशीम्

પુષ્કર નામના પવિત્ર તીર્થમાં પાત્રથી વિધિપૂર્વક પીવાથી દ્વિજને જે પુણ્ય મળે છે, તે પણ માત્ર હરિ-જાગરણના પુણ્યના સોળમા અંશ જેટલું પણ નથી।

Verse 12

कृत्वा कांचनसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं हरिजागरे

હે વસુધાધિપ! સમગ્ર ધરતીને સોનાથી પરિપૂર્ણ બનાવી દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ હરિ-જાગરણથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

निकृंतनं कर्मणश्च ह्यात्मना दुष्कृतं कृतम् । व्यपोहति न संदेहो येन जागरणं कृतम् । संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि पुनरेव महीपते । जागरे पद्मनाभस्य यत्फलं कवयो विदुः

જેણે જાગરણ કર્યું છે તે પોતાના કરેલા દુષ્કર્મોને કાપી દૂર કરે છે—એમાં સંશય નથી। હે મહીપતે! પદ્મનાભના જાગરણનું ફળ, જે કવિ-ઋષિઓ જાણે છે, તે હું ફરી સંક્ષેપમાં કહું છું।

Verse 15

रवेर्बिंबमिदं भित्त्वा स योगी हरिजागरे । प्रयाति परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम् । सांख्ययोगैः सुदुःखेन प्राप्यते यत्पदं हरेः

હરિ-જાગરણથી તે યોગી સૂર્યબિંબને ભેદીને યોગિગમ્ય, નિર્મળ પરમ ધામને પામે છે—હરિનું તે પદ, જે સાંખ્ય અને યોગથી પણ ભારે કષ્ટે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 16

नद्यो नदा यथा यांति सागरे संस्थितिं क्रमात् । एवं जागरणात्सर्वे तत्पदे यांति संस्थितिम्

જેમ નદીઓ અને નાળાં ક્રમે કરીને સાગરમાં સ્થિતિને પામે છે, તેમ જ જાગરણથી સર્વે તે પરમ પદમાં સ્થિરતા પામે છે।

Verse 17

मेरुमंदरमानानि कृत्वा पापानि वा नरः । हरिजागरणे तानि व्यपोहति न संशयः

જે મનુષ્યે મેરુ અને મંદર જેટલાં વિશાળ પાપો કર્યા હોય, તે હરિ-જાગરણથી નિઃસંદેહે તે પાપો દૂર કરે છે.

Verse 18

राज्यं स्वर्गं तथा मोक्षं यच्चान्यदीप्सितं नृणाम् । ददाति भगवान्कृष्णः स्वगीतैर्जागरे स्थितः

રાજ્ય, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને મનુષ્યોની અન્ય જે ઇચ્છા હોય તે બધું—પોતાના સ્તુતિગીતો ગાઈ જાગરણમાં સ્થિત રહેનારને ભગવાન કૃષ્ણ આપે છે.

Verse 19

जागरेणैव पापानां श्वपचानां महीपते । तत्पदं कविभिः प्रोक्तं किं पुनस्तु द्विजन्मनाम्

હે રાજન! માત્ર જાગરણથી પાપી શ્વપચ પણ તે પરમ પદને પામે છે—એવું ઋષિઓએ કહ્યું છે; તો દ્વિજન્માઓની તો વાત જ શું!

Verse 20

जपध्यानविहीनस्य गायकस्यापि भूपते । कर्मभ्रष्टस्य च प्रोक्तो मोक्षस्तु हरिजागरे

હે ભূপતે! જપ-ધ્યાન વિના ગાન કરનાર માટે પણ, અને નિર્ધારિત કર્મથી ભ્રષ્ટ થયેલા માટે પણ—હરિ-જાગરણમાં મોક્ષ કહ્યો છે.

Verse 21

तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु पुण्यं पुण्यवतां नृणाम् । यत्तु साधयते भूप जागरे संव्यवस्थितः

હે ભূপ! ત્રણ લોકમાં પুণ્યવંતો માટે પણ એવું કોઈ પുണ્યકર્મ નથી, જે જાગરણમાં દૃઢ સ્થિત રહીને સાધ્ય થાય તેના સમાન હોય.

Verse 22

त्वया पुनरिदं कार्य्यं स्मर्त्तव्यो गरुडध्वजः । एकादश्यां न भोक्तव्यं कर्तव्यं जागरं सदा

અતએવ તારે આ કરવું—ગરુડધ્વજ ભગવાન હરિનું સ્મરણ કરવું. એકાદશીએ ભોજન ન કરવું અને સદા રાત્રિ-જાગરણ કરવું.

Verse 23

जागरे वर्त्तमानस्य श्वपचस्य गतिर्भवेत् । किंपुनर्वर्णजातीनां वैष्णवानां महीपते

હે મહીપતે! જાગરણમાં રહેનારો શ્વપચ (અતિ નીચજાતિનો) પણ શુભ ગતિ પામે છે; તો વર્ણજાતિના વૈષ્ણવોની તો વાત જ શું!

Verse 24

ये तु जागरणे निद्रां न यांति नृपपुंगव । न तेषां जननी याति खेदं गर्भावधारणात्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે જાગરણમાં નિદ્રામાં નથી જતા, તેમની જનનીને ગર્ભધારણના કારણે કોઈ ખેદ થતો નથી.

Verse 25

तस्माज्जागरणं कार्य्यं मातुर्जठरवर्जिभिः । भीतेर्मोक्षपरैर्मर्त्यैः सुखचेष्टाबहिष्कृतैः

અતએવ માતૃગર્ભબંધનથી મુક્તિ ઇચ્છનાર, સંસારભયથી ભીત, મોક્ષપરાયણ અને સુખભોગની ચેષ્ટાઓ ત્યજનાર મર્ત્યોએ જાગરણ કરવું જોઈએ.

Verse 26

यस्तु जागरणं रात्रौ कुर्याद्भक्तिसमन्वितः । निमिषेनिमिषे राजन्नश्वमेधफलं लभेत्

પરંતુ હે રાજન! જે ભક્તિસહ રાત્રિ-જાગરણ કરે છે, તે ક્ષણે ક્ષણે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 27

शयनो त्थापनाभ्यां च समं पुण्यमुदाहृतम् । विशेषो नास्ति भूपाल विष्णुना कथितं पुरा

શયન અને ઉત્થાન—બન્નેમાં સમાન પુણ્ય જણાવાયું છે. હે ભૂપાલ, તેમાં કોઈ ભેદ નથી; આ વાત વિષ્ણુએ પ્રાચીનકાળે કહી હતી.

Verse 28

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्थिताः शूद्राश्च जागरे । पक्षिणः कृमिकीटाश्च ह्यनेके चैव जंतवः । ते गताः परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम्

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—જેઓ જાગરણમાં સ્થિર રહ્યા—અને પક્ષીઓ, કૃમિ-કીટકો તથા અનેક અન્ય જીવો પણ યોગિગમ્ય નિર્મળ પરમ સ્થાનને પામ્યા.

Verse 29

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । कृष्णजागरणे तानि क्षयं यांति न संशयः

કોઈપણ પાપ—બ્રહ્મહત્યાસમાન પણ—કૃષ્ણજાગરણમાં ક્ષય પામે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 30

एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थसमन्विताः । एकतो देवदेवस्य जागरः कृष्णवल्लभः । न समं ह्यधिकः प्रोक्तः कविभिः कृष्णजागरः

એક તરફ સર્વ યજ્ઞો તથા સર્વ તીર્થોનું સમૂહફળ; બીજી તરફ દેવદેવનું કૃષ્ણપ્રિય જાગરણ. કવિઓ કહે છે કે કૃષ્ણજાગરણ સમાન નહીં—અધિક શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 31

सूर्यशक्रादयो देवा ब्रह्मरुद्रादयो गणाः । नित्यमेव समायांति जागरे कृष्णवल्लभे

સૂર્ય, શક્ર વગેરે દેવો તથા બ્રહ્મા-રુદ્ર વગેરે ગણો કૃષ્ણપ્રિય તે જાગરણમાં નિત્ય સમાય છે.

Verse 32

गंगा सरस्वती रेवा यमुना च शतह्रदा । चंद्रभागा वितस्ता च नद्यः सर्वाश्च तत्र वै

ત્યાં નિશ્ચયે ગંગા, સરસ્વતી, રેવા, યમુના અને શતહ્રદા; તેમજ ચન્દ્રભાગા અને વિતસ્તા—અર્થાત્ સર્વ નદીઓ ત્યાં હાજર છે.

Verse 33

सरांसि च ह्रदाश्चैव समुद्राः कृत्स्नशो नृप । एकादश्यां नृपश्रेष्ठ गच्छंति हरिजागरे

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! એકાદશીએ સર્વ સરોવરો, હ્રદો અને સમગ્ર સમુદ્રો પણ હરિ-જાગરણ (રાત્રિ જાગરણ) માટે ગમે છે.

Verse 34

स्पृहणीयास्तु देवेभ्यो ये नराः कृष्णजागरे । नृत्यं गीतं प्रकुर्वंति वीणावाद्यं तथैव च

જે લોકો કૃષ્ણના જાગરણમાં નૃત્ય-ગીત કરે છે અને વીણા-વાદન પણ કરે છે, તેઓ દેવતાઓને પણ સ્પૃહણীয় (ઈર્ષ્યનીય) લાગે છે.

Verse 35

भक्त्या वाऽप्यथवाऽभक्त्या शुचिर्वाप्यथवाऽशुचिः । कृत्वा जागरणं विष्णोर्मुच्यते पापकोटिभिः

ભક્તિથી કે અભક્તિથી, શુચિ કે અશુચિ—વિષ્ણુનું જાગરણ કરવાથી મનુષ્ય કરોડો પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 36

पादयोः पांसुकणिका यावत्तिष्ठंति भूतले । तावद्वर्षसहस्राणि जागरी वसते दिवि

પગલાંની ધૂળકણિકા જેટલો સમય ધરતી પર રહે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી જાગરણ કરનાર સ્વર્ગમાં વસે છે.

Verse 37

तस्माद्गृहं प्रगन्तव्यं जागरे माधवस्य च । कलौ मलविनाशाय द्वादशद्वादशीषु च

અતએવ માધવના જાગરણ માટે ભગવાનના મંદિરે જવું જોઈએ. કલિયુગમાં મલવિનાશ માટે વિશેષ કરીને દ્વાદશ તિથિ અને દ્વાદશીએ આ કરવું યોગ્ય છે.

Verse 38

सुबहून्यपि पापानि कृत्वा जागरणं हरेः । निर्द्दहेन्मेरुतुल्यानि युगकोटिशतान्यपि

અતિ બહુ પાપો કર્યા પછી પણ જે હરિનું જાગરણ કરે છે, તે મેરુ પર્વત સમાન ભારે પાપોને પણ—કરોડો યુગોમાં સંચિત—ભસ્મ કરી દે છે.

Verse 39

उन्मीलिनी महीपाल यैः कृता प्रीतिसंयुतैः । कलौ जागरणोपेता फलं वक्ष्यामि तच्छृणु

હે ધરતીના રક્ષક! સાંભળો—કલિયુગમાં હૃદયપૂર્વકની પ્રીતિ-ભક્તિ સાથે અને જાગરણ સહિત જે ઉન્મીલિની વ્રત થાય છે, તેનું ફળ હું કહું છું.

Verse 40

स्थितौ युगसहस्रं तु पादेनैकेन भूतले । काश्यां च जाह्नवीतीरे तत्फलं लभते नरः

કાશીમાં અને જાહ્નવી (ગંગા)ના તીરે એક પગ પર ધરતી પર ઊભા રહી હજાર યુગ તપ કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ મનુષ્યને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 41

भवेद्युगसहस्रं च विनाऽहारेण यत्फलम् । उन्मीलिनीं समासाद्य फलं जागरणे हरेः

હજાર યુગ નિરાહાર રહેવાથી જે ફળ થાય, તે જ ફળ ઉન્મીલિની વ્રત સ્વીકારી હરિનું જાગરણ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

दुष्प्राप्यं वैष्णवं स्थानं मखकोटिशतैः कृतैः । हेलया प्राप्यते नूनं द्वादश्यां जागरे कृते

કરોડો યજ્ઞો કર્યાં છતાં દુર્લભ એવું વૈષ્ણવ ધામ, દ્વાદશીની રાત્રે જાગરણ કરવાથી અલ્પ પ્રયત્ને પણ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 43

न कुर्वंति व्रतं विष्णोर्जागरेण समन्वितम् । परस्वं पारदार्यं च पापं तान्प्रति गच्छति

જે લોકો રાત્રિ-જાગરણ સહિત વિષ્ણુનું વ્રત નથી કરતા, તેમની ઉપર પરધન-લાલસા અને પરસ્ત્રી-ગમનનાં પાપો આવી ચોંટે છે।

Verse 44

एकेनैवोपवासेन भावहीनास्तु मानवाः । निर्द्दग्धाऽखिलपापास्ते प्रयांति स्वर्गकाननम्

માત્ર એક ઉપવાસથી જ, ભાવભક્તિ વિનાના મનુષ્યો પણ સર્વ પાપોથી દગ્ધ થઈ સ્વર્ગના ઉપવનોને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 45

यत्र भागवतं शास्त्रं यत्र जागरणं हरेः । शालिग्रामशिला यत्र तत्र गच्छेद्धरिः स्वयम्

જ્યાં ભાગવત શાસ્ત્રનું પૂજન થાય છે, જ્યાં હરિનું જાગરણ થાય છે, અને જ્યાં શાલિગ્રામશિલા વિરાજે છે—ત્યાં હરિ સ્વયં પધારે છે।

Verse 46

न पुर्य्यः पावनाः सप्त कलौ वेदवचो नहि । यादृशं वासरं विष्णोः पावनं जागरान्वितम्

કલિયુગમાં વેદવચન સાત પાવન પુરીઓને પણ એટલી પાવન નથી કહેતાં, જેટલો જાગરણ સહિત વિષ્ણુનો દિવસ પરમ પાવન છે।

Verse 47

संप्राप्ते वासरे विष्णोर्ये न कुर्वंति जागरम् । मज्जंति नरके घोरे नरानार्य्यो न संशयः

વિષ્ણુનો પવિત્ર દિવસ આવે ત્યારે જે તે દિવસે જાગરણ કરતા નથી, તેઓ નિઃસંદેહ ઘોર નરકમાં ડૂબે છે; તેઓ દુરાચારિ છે.