Adhyaya 26

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्रह्लादं सर्वधर्मज्ञं वेदशास्त्रार्थपारगम् । वैष्णवागमतत्त्वज्ञं भगवद्भक्तितत्परम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હું પ્રહ્લાદનું વર્ણન કરું છું; તે સર્વધર્મજ્ઞ, વેદ-શાસ્ત્રના અર્થનો પારગામી, વૈષ્ણવ આગમના તત્ત્વનો જાણકાર અને ભગવદ્ભક્તિમાં સંપૂર્ણ તત્પર છે.

Verse 2

सुखासीनं महाप्राज्ञमृषयो द्रष्टुमागताः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः स्वधर्मप्रतिपालकाः

સુખાસીન એવા મહાપ્રાજ્ઞને જોવા ઋષિઓ આવ્યા—તેઓ સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વના જાણકાર અને પોતાના સ્વધર્મના દૃઢ પાલક હતા.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेन्द्रियनिग्रहात् । अनायासेन येनैतत्प्राप्यते परमं पदम्

ઋષિઓએ કહ્યું—જ્ઞાન વિના, ધ્યાન વિના, અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ વિના પણ—કયા ઉપાયથી આ પરમ પદ અનાયાસે પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 4

संक्षेपात्कथय स्नेहाद्दृष्टादृष्टफलोदयम् । धर्मान्मनुजशार्दूल ब्रूहि सर्वानशेषतः

સ્નેહથી સંક્ષેપમાં કહો—ધર્મમાંથી ઉદ્ભવતા દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ ફળોના ઉદયને. હે મનુજશાર્દૂલ, સર્વ ધર્મોનું નિઃશેષ વર્ણન કરો.

Verse 5

इत्युक्तोऽसौ महाभागो नारायणपरायणः । कथयामास संक्षेपात्सर्वलोकहितोद्यतः

આ રીતે કહ્યા પછી તે મહાભાગ, નારાયણમાં પરાયણ, સર્વ લોકના હિત માટે ઉદ્યત થઈ સંક્ષેપમાં કહેવા લાગ્યો.

Verse 6

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । यस्य संश्रवणादेव सर्वपापक्षयो भवेत्

શ્રી પ્રહ્લાદ બોલ્યા—સાંભળો; હું રહસ્યો કરતાં પણ વધુ ગુપ્ત એવું મહાન રહસ્ય કહું છું; જેના માત્ર શ્રવણથી જ સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 7

अष्टादशपुराणानां सारात्सारतरं च यत् । तदहं कथयिष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

અષ્ટાદશ પુરાણોના સાર કરતાં પણ વધુ સારભૂત જે છે, તે હું કહું છું; તે ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું ફળ આપે છે.

Verse 8

सुखासीनं महादेवं जगतः कारणं परम् । पप्रच्छ षण्मुखो भक्त्या सर्वलोकहितोद्यतः

સુખાસન પર વિરાજમાન, જગતના પરમ કારણ મહાદેવને, સર્વ લોકના હિત માટે ઉદ્યત ષણ્મુખ (સ્કંદ) એ ભક્તિપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 9

स्कन्द उवाच । भगवन्सर्वलोकानां दुःखसंसारभेषजम् । कथयस्व प्रसादेन सुखोपायं विमुक्तये

સ્કંદ બોલ્યા—હે ભગવન! કૃપાપ્રસાદથી સર્વ લોકોના દુઃખમય સંસારનું ઔષધ કહો; વિમુક્તિ માટે સરળ ઉપાય જણાવો.

Verse 10

ईश्वर उवाच । चतुर्विधं तु यत्पापं कोटिजन्मार्जितं कलौ । जागरे वैष्णवं शास्त्रं वाचयित्वा व्यपोहति

ઈશ્વર બોલ્યા—કલિયુગમાં કરોડો જન્મે સંચિત ચતુર્વિધ પાપ, જાગરણ વખતે વૈષ્ણવ શાસ્ત્રનું પાઠ કરાવવાથી દૂર થાય છે.

Verse 11

वैष्णवस्य तु शास्त्रस्य यो वक्ता जागरे हरेः । मद्भक्तं तं विजानीयाद्विपन्नस्त्वन्यथा भवेत्

હરિના જાગરણ સમયે જે વૈષ્ણવ શાસ્ત્રનું પ્રવચન કરે, તેને મારો ભક્ત જાણવો; નહિંતર તે દુર્ભાગ્યમાં પડે છે.

Verse 12

हरिजागरणं कार्यं मद्भक्तेन विजानता । अन्यथा पापिनो ज्ञेया ये द्विषन्ति जनार्द्दनम्

મારા વિવેકી ભક્તે હરિનું જાગરણ અવશ્ય કરવું જોઈએ; નહિંતર જનાર્દનને દ્વેષ કરનારાઓ પાપી ગણાય.

Verse 13

जागरं ये च कुर्वंति गायंति हरिवासरे । अग्निष्टोमफलं तेषां निमिषार्द्धेन षण्मुख

હે ષણ્મુખ! જે હરિના દિવસે જાગરણ કરે અને ગાય, તેમને અર્ધ નિમેષમાં જ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

Verse 14

जागरे पश्यतां विष्णोर्मुखं रात्रौ मुहुर्मुहुः । येषां हृष्यंति रोमाणि रात्रौ जागरणे हरेः । कुलानि दिवि तावंति वसंति हरिसन्निधौ

હરિના જાગરણમાં રાત્રે વારંવાર વિષ્ણુના મુખનું દર્શન કરે અને આનંદથી જેમના રોમ ઊભા થાય—તેમના એટલા જ કુલ સ્વર્ગે ઉઠી હરિના સાન્નિધ્યમાં વસે છે.

Verse 15

यमस्य पथि निर्मुक्ता जनाः पापशतैर्वृताः । गीतशास्त्रविनोदेन द्वादशीजागरान्विताः

સૈકડો પાપોથી ઘેરાયેલા લોકો પણ યમના માર્ગથી મુક્ત થાય છે, જ્યારે તેઓ દ્વાદશીનું જાગરણ કરીને ભજન અને શાસ્ત્રપાઠના આનંદમાં રમે છે.

Verse 16

सुप्रभाता निशा तेषां धन्याः सुकृतिनो नराः । प्राणात्ययेन मुह्यंति यैः कृतं जागरं हरेः

તેમના માટે તે રાત્રિ અતિ શુભપ્રભાતમય છે; તે મનુષ્યો ધન્ય અને પુણ્યવાન છે. જેમણે હરિનું જાગરણ કર્યું છે, તેઓ પ્રાણાંત સમયે મોહમાં પડતા નથી.

Verse 17

पुत्रिणस्ते नरा लोके धनिनः ख्यातपौरुषाः । येषां वंशोद्भवाः पुत्राः कुर्वंति हरिजागरम्

લોકમાં તેઓ પુત્રવંત, ધનવંત અને પરાક્રમપ્રસિદ્ધ છે—જેનાં વંશમાં જન્મેલા પુત્રો હરિનું જાગરણ કરે છે.

Verse 18

इष्टं मखैः कृतं दानं दत्तं पिंडं गयाशिरे । स्नातं नित्यं प्रयागे तु यैः कृतं जागरं हरेः

જેમણે હરિનું જાગરણ કર્યું છે, તેમના માટે જાણે યજ્ઞો કરાયા, દાન અપાયું, ગયાશિરે પિંડદાન કરાયું અને પ્રયાગમાં નિત્ય સ્નાન કરાયું હોય તેમ ફળ મળે છે.

Verse 19

दयिता विष्णुभक्ताश्च नित्यं मम षडानन । कुर्वंति वासरं विष्णोर्यस्माज्जागरणं हितम्

હે ષડાનન! જે વિષ્ણુભક્તો મને પ્રિય છે, તેઓ નિયમિત વિષ્ણુનો પવિત્ર વ્રત-દિવસ પાળે છે; કારણ કે જાગરણ હિતકારી છે.

Verse 20

श्रुत्वा हर्षं न चाप्नोति जागरं न करोति यः । प्रकटीकरोति तन्नूनं जनन्या दुर्विचेष्टितम्

જે આ સાંભળીને પણ હર્ષ પામતો નથી અને જાગરણ કરતો નથી, તે નિશ્ચયે જનનીના દુર્વર્તનને પ્રગટ કરે છે—અર્થાત પોતાનો નીચ સ્વભાવ દર્શાવે છે.

Verse 21

संप्राप्य वासरं विष्णोर्न येषां जागरो हरेः । व्यर्थं गतं च तत्पुण्यं तेषां वर्षशतोद्भवम्

વિષ્ણુનો પવિત્ર દિવસ પ્રાપ્ત કરીને પણ જે લોકો હરિનું જાગરણ નથી કરતા, તેમનું સો વર્ષનું સંચિત પુણ્ય વ્યર્થ થઈ જાય છે।

Verse 22

पुत्रो वा पुत्रपुत्रो वा दौहित्रो दुहिताऽपि वा । करिष्यति कुलेऽस्माकं कलौ जागरणं हरेः

પુત્ર હોય કે પૌત્ર, દૌહિત્ર હોય કે પુત્રી પણ—કલિયુગમાં અમારા કુળમાં જે કોઈ હરિનું જાગરણ કરશે, અમારો વંશ ધન્ય થશે।

Verse 23

पात्यमानाः प्रजल्पंति पितरो यमकिंकरैः । मुक्तिर्भविष्यत्यस्माकं नरकाज्जागरे कृते

યમના દૂતો દ્વારા ઘસડાતા પિતૃઓ રડતાં કહે છે—“(હરિનું) જાગરણ કરવામાં આવશે ત્યારે અમને નરકમાંથી મુક્તિ મળશે।”

Verse 24

नान्यथा जायतेऽस्माकं मुक्तिर्यज्ञशतैरपि । विना जागरणेनैव नरलोकात्कथंचन । तस्माज्जागरणं कार्यं पितॄणां हितमिच्छता

સો યજ્ઞો કરવાથી પણ અમારી મુક્તિ અન્ય રીતે થતી નથી. જાગરણ વિના મનુષ્યલોકમાંથી કોઈ રીતે છૂટકારો નથી. તેથી પિતૃઓનું હિત ઇચ્છનારએ જાગરણ અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 25

भक्तिर्भागवतानां च गोविंदस्यापि कीर्तनम् । न देहग्रहणं तस्मात्पुनर्लोके भविष्यति

ભગવાનના ભક્તોમાં ભક્તિ અને ગોવિંદનું કીર્તન રહે છે; તેથી તેમને ફરી આ લોકમાં દેહગ્રહણ (પુનર્જન્મ) થતો નથી।

Verse 26

जागरं कुरुते यश्च संगमे विजयादिने । पुनर्द्देहप्रजननं दग्धं तेनाऽत्मना स्वयम्

જે પવિત્ર સંગમે વિજયદિને જાગરણ કરે છે, તે જ પુણ્યકર્મથી તેનું પુનઃ દેહધારણ (પુનર્જન્મ) દગ્ધ થઈ જાય છે।

Verse 27

त्रिस्पृशा वासरं येन कृतं जागरणान्वितम् । केशवस्य शरीरे तु स लीनो नात्र संशयः

જેણે ત્રિસ્પૃશાનો દિવસ જાગરણসহ કર્યો, તે કેશવના સ્વરૂપમાં લીન થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 28

उन्मीलिनी कृता येन रात्रौ जागरणान्विता । प्रभवंति न पापानि स्थूलसूक्ष्माणि तस्य तु

જે રાત્રે જાગરણসহ ઉન્મીલિની કરે છે, તેના સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ પાપો ઉદ્ભવતા નથી।

Verse 29

सतालवाद्यसंयुक्तं संगीतं जागरं हरेः । यः कारयति देवस्य द्वादश्यां दानसंयुतम्

જે દ્વાદશીએ દાનসহ, તાલ-વાદ્યયુક્ત ભક્તિ-સંગીત સાથે હરિનું જાગરણ કરાવે છે।

Verse 30

तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि महाभागवतस्य हि । तिलप्रस्थहस्रं तु सहिरण्यं द्विजातये । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति ह्ययने रविसंक्रमे

તે મહાભાગવતનું પુણ્ય હું કહું છું: અયન અને રવિ-સંક્રમણ સમયે દ્વિજને સોનાંসহ તલના હજાર પ્રસ્થ દાન કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ તેને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 31

हेमभारशतं नित्यं सवत्सं कपिलायुतम् । प्रेक्षणीयप्रदानेन तत्फलं प्राप्नुयात्कलौ

કલિયુગમાં ‘પ્રેક્ષણીય’ દાન કરવાથી મનુષ્યને તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, જે નિત્ય વાછરડાંসহ હજાર કપિલા ગાયો અને સો ભાર સોનાનું દાન કરવાથી મળે છે.

Verse 32

यः पुनर्वासरे पुत्र दिव्यैरृषिकृतैः स्तवैः । तोषयेत्पद्मनाभं वै वैदिकैर्विष्णुसामभिः

હે પુત્ર! જે તે દિવસે ઋષિઓએ રચેલા દિવ્ય સ્તવો દ્વારા—અર્થાત્ વૈદિક વિષ્ણુ-સામ અને મંત્રોથી—પદ્મનાભને તોષે છે, તે નિશ્ચયે પ્રભુને પ્રસન્ન કરે છે.

Verse 33

ऋग्यजुःसामसम्भूतैवैष्णवैश्चैव पुत्रक । संस्कृतैः प्राकृतैः स्तोत्रैरन्यैश्च विविधैस्तथा

હે પ્રિય પુત્ર! ઋગ્, યજુઃ અને સામમાંથી ઉત્પન્ન વૈષ્ણવ સ્તોત્રોથી, તેમજ સંસ્કૃત કે લોકભાષામાં રચાયેલા અને અન્ય અનેકવિધ સ્તવોથી પણ તેમની સ્તુતિ કરી શકાય છે.

Verse 34

प्रीतिं करोति देवेशो द्वादश्यां जागरे स्थितः । शृणु पुण्यं समासेन यद्गीतं ब्रह्मणा मम

દ્વાદશીએ રાત્રિ-જાગરણમાં સ્થિર રહેવાથી દેવેશ પ્રસન્ન થાય છે. બ્રહ્માએ મને જે પુણ્યફળ ગાઈને કહ્યું છે, તે સંક્ષેપમાં સાંભળો.

Verse 35

त्रिःसप्तकृत्वो धरणीं त्रिगुणीकृत्य षण्मुख । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्राप्नुयान्नरः

હે ષણ્મુખ! ધરતીને ત્રિગુણી કરીને એકવીસ વાર દાન આપવાથી મનુષ્ય જે ફળ પામે છે, તે જ ફળ આ વ્રતના આચરણથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

गवां शतसहस्रेण सवत्सेनापि यत्फलम् । तत्फलं प्राप्नुयान्मर्त्त्यः स्तोत्रैर्यस्तोषयेद्धरिम्

વાછરડાં સહિત એક લાખ ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ સ્તોત્રોથી હરિને પ્રસન્ન કરનાર મનુષ્ય પામે છે।

Verse 37

वैदिकी दशगुणा प्रीतिर्यामेनैकेन जागरे । एवं फलानुसारेण कार्य्यं जागरणं हरेः

જાગરણમાં એક યામ (પ્રહર) માત્રથી પણ વૈદિક સ્તુતિથી થતી પ્રીતિ દસગણી થાય છે; તેથી ઇચ્છિત ફળ અનુસાર હરિનું જાગરણ કરવું જોઈએ।

Verse 38

यः पुनः पठते रात्रौ गीतां नामसहस्रकम् । द्वादश्यां पुरतो विष्णोर्वेष्णवानां समीपतः

દ્વાદશીની રાત્રે વિષ્ણુના સમક્ષ અને વૈષ્ણવોની સાન્નિધ્યમાં ગીતા તથા નામસહસ્રનું પાઠ કરનાર વિશેષ પુણ્ય પામે છે।

Verse 39

पुण्यं भागवतं स्कांदपुराणं दयितं हरेः । माधुरं बालचरितं गोपीनां चरितं तथा

પવિત્ર ભાગવત, હરિને પ્રિય સ્કંદપુરાણ, મધુર બાળલીલાઓ અને ગોપીઓના ચરિત—આ બધું (જાગરણમાં) વાંચવા યોગ્ય છે।

Verse 40

एतान्पठति रात्रौ यः पूजयित्वा तु केशवम् । न वेद्म्यहं फलं वत्स यदि ज्ञास्यति केशवः

કેશવની પૂજા કરીને રાત્રે આ બધું પાઠ કરનારનું ફળ—વત્સ—હું માપી શકતો નથી; તે તો કેશવ જ જાણે છે।

Verse 41

दीपं प्रज्वालयेद्रात्रौ यः स्तवैर्हरिजागरे । न चास्तं गच्छते तस्य पुण्यं कल्पशतैरपि

જે રાત્રે હરિ-જાગરણમાં સ્તુતિઓ સાથે દીવો પ્રજ્વલિત કરે છે, તેનું પુણ્ય સૈકડો કલ્પોમાં પણ ક્ષીણ થતું નથી.

Verse 42

मंजरीसहितैः पत्रैस्तुलसीसम्भवैर्हरिम् । जागरे पूजयेद्भक्त्या नास्ति तस्य पुनर्भवः

જે જાગરણમાં ભક્તિપૂર્વક મંજરીસહિત તુલસીપત્રોથી હરિની પૂજા કરે છે, તેને પુનર્જન્મ નથી.

Verse 43

स्नानं विलेपनं पूजा धूपं दीपं च संस्तवम् । नैवेद्यं च सतांबूलं जागरे दत्तमक्षयम्

સ્નાન, લેપન, પૂજા, ધૂપ, દીપ, સ્તુતિ, નૈવેદ્ય અને ઉત્તમ તાંબૂલ—જાગરણમાં અર્પિત આ બધું અક્ષય ફળદાયક છે.

Verse 44

ध्यातुमिच्छति षड्वक्त्रं यो मां भक्तिपरायणः । स करोतु महाभक्त्या द्वादश्यां जागरं हरेः

જે ભક્તિપરાયણ બની મને ષડ્વક્ત્ર (ષડાનન) રૂપે ધ્યાન કરવા ઇચ્છે, તે દ્વાદશીએ મહાભક્તિથી હરિનું જાગરણ કરે.

Verse 45

वासरे वासुदेवस्य सर्वे देवाः सवासवाः । देहमाश्रित्य तिष्ठंति ये प्रकुर्वंति जागरम्

વાસુદેવના પાવન દિવસે જે જાગરણ કરે છે, તેમના દેહમાં ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો આશ્રય લઈને નિવાસ કરે છે.

Verse 46

जागरेवासुदेवस्य महाभारतकीर्तनम् । ये कुर्वंति गतिं यांति योगिनां ते न संशयः

જે વાસુદેવના જાગરણમાં મહાભારતનું કીર્તન અને પ્રચાર કરે છે, તેઓ યોગીઓની ગતિને પામે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 47

चरितं रामदेवस्य ये वधं रावणस्य च । पठंति जागरे विष्णोस्ते यांति परमां गतिम

જે વિષ્ણુના જાગરણમાં શ્રી રામદેવનું ચરિત અને રાવણવધનું પાઠ કરે છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 49

अधीत्य चतुरो वेदान्कृत्वा चैवार्चनं हरेः । स्नात्वा च सर्वतीर्थेषु जागरे तत्फलं हरेः

ચાર વેદોના અધ્યયન, હરિનું અર્ચન અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન—એમાંથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ હરિના જાગરણથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 50

धान्यशैलसहस्रैस्तु तुलापुरुषको टिभिः । यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं तत्फलं जागरे हरेः

હજારો ધાન્યશૈલ અને કરોડો તુલાપુરુષ દાનથી મુનિઓએ જે ફળ કહ્યું છે, એ જ ફળ હરિના જાગરણથી મળે છે।

Verse 51

कन्याकोटिप्रदानं च स्वर्णभारशतं तथा । दत्तं रत्नायुतशतं यैः कृतो जागरो हरेः

જેઓએ હરિનું જાગરણ કર્યું છે, તેમના માટે જાણે કરોડો કન્યાદાન, સો સ્વર્ણભાર અને અયુત-શત રત્નદાન કર્યાં હોય તેમ ફળ થાય છે।

Verse 52

अष्टादशपुराणैस्तु पठितैर्यत्फलं भवेत् । तत्फलं शतसाहस्रं कृते जागरणे हरेः

અઢાર પુરાણોના પાઠથી જે પુણ્યફળ થાય, તે જ ફળ શ્રીહરિના જાગરણ કરવાથી લાખગણું પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 53

मन्वादि पठतां शास्त्रं यत्फलं हि द्विजन्मनः । अधिकं फलमाप्नोति कुर्वाणो जागरं हरेः

મન્વાદિ શાસ્ત્રોના પાઠથી દ્વિજોને જે ફળ મળે, તેનાથી પણ અધિક ફળ હરિના જાગરણ કરનારને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 54

दुर्भिक्षे चान्नदातॄणां पुंसां भवति यत्फलम् । संन्यासिनां सहस्रैस्तु यत्फलं भोजितैः कलौ । फलं तत्समवाप्नोति कुर्वतां जागरं हरेः

દુર્ભિક્ષમાં અન્નદાન કરનારને જે ફળ મળે અને કલિયુગમાં હજાર સંન્યાસીઓને ભોજન કરાવવાથી જે ફળ થાય—તે જ સર્વ ફળ હરિના જાગરણ કરનારને પ્રાપ્ત થાય છે।