Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान् । स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः

Transliteration

atha tānabravīdbrahmā śeṣādyānnavanāyakān | svasaṃtateḥ prarakṣadhvaṃ bhakṣyamāṇā imāḥ prajāḥ

Translation

ત્યારે બ્રહ્માએ શેષ વગેરે તે નવ નાયકોને કહ્યું—“તમારી પોતાની સંતતિને સંયમમાં રાખી રક્ષણ કરો; આ પ્રજાઓ ભક્ષાઈ રહી છે!”

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमसूचक (then)

• तान्: them
• तान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया बहुवचनम् (Accusative plural)

• अब्रवीत्: said/spoke
• अब्रवीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (Imperfect/Past); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Nominative singular)

• शेषाद्यान्: beginning with Śeṣa
• शेषाद्यान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शेष + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया बहुवचनम् (Accusative plural); तत्पुरुषः (शेषः आदिः येषां ते = beginning with Śeṣa); विशेषणम्

• नवनायकान्: the nine leaders
• नवनायकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नव + नायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया बहुवचनम् (Accusative plural); द्विगु-समासः (नव नायकाः)

• स्वसंततेः: of your own lineage/offspring
• स्वसंततेः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध-षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: स्व + संतति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे षष्ठी एकवचनम् (Genitive singular); तत्पुरुषः (स्वस्य संततिः)

• प्ररक्षध्वम्: protect (you all)
• प्ररक्षध्वम्: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative); आत्मनेपदम्; मध्यमपुरुषः; बहुवचनम्

• भक्ष्यमाणाः: being devoured
• भक्ष्यमाणाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भक्ष् (धातु) + भक्ष्यमाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present passive participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; विशेषणम्

• इमाः: these
• इमाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural); विशेषणम्

• प्रजाः: people/subjects
• प्रजाः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Nominative plural)

Speaker

Brahmā

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, serene yet commanding, addresses nine nāga-chiefs led by Śeṣa—majestic serpents with human-like regal bearing, crowns, and expanded hoods, standing in respectful attention.

Characters & Entities

• Brahmā
• Śeṣa
• Nine Nāga-leaders (nava-nāyakāḥ)
• Prajā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Authority entails responsibility: leaders must restrain their own factions to protect innocent beings and uphold dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is embedded in a tīrtha-glorifying discourse but does not itself name the tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal ritual; it is an ethical injunction (ājñā) to protect and restrain harmful progeny.