Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

લોમશ બોલ્યા—એક વખત દેવોના રાજા સ્વયં સભામધ્યે આસનસ્થ હતા; દિક્પાલો, દેવો અને ઋષિઓથી પરિભ્રમિત હતા.

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

તે અપ્સરાઓના ગણથી સંવૃત હતો, ગંધર્વો દ્વારા અગ્રે સન્માનિત હતો; સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો પણ તેની વિજયકીર્તિ ગાઈ રહ્યા હતા.

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

ત્યારે શિષ્યોથી પરિભ્રમિત, દેવરાજના બુદ્ધિમાન ગુરુ—મહાભાગ્યવાન બૃહસ્પતિ—રુદ્રભક્તિમાં સ્થિર રહી ત્યાં આવ્યા.

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

તેમને જોઈ ત્યાં ઉપસ્થિત દેવોએ સહસા પ્રણામ કર્યા; ત્યારે ઇન્દ્રએ પણ વાચસ્પતિ (બૃહસ્પતિ) ત્યાં આવેલાં જોયાં.

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

પરંતુ તે દુર્મતિએ શિષ્ટ સ્વાગતવચન કશું કહ્યું નહીં; ન આમંત્રણ આપ્યું, ન આસન આપ્યું, અને યોગ્ય વિદાય પણ આપી નહીં.

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

શક્રને પ્રમત્ત અને રાજ્યમદથી દુર્મતિ થયેલો જાણીને, રોષથી ભરાયેલા બૃહસ્પતિ તિરોભાવમાં પ્રવેશી ગયા।

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

દેવગુરુ ગયા પછી દેવતાઓ નિરાશ થયા; યક્ષો, નાગો, ગંધર્વો તથા ઋષિઓ અને દ્વિજો પણ તેમ જ વ્યથિત થયા।

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

ગંધર્વ-ગાન પૂર્ણ થતાં જ હરિ (ઇન્દ્ર)ને ભાન આવ્યું અને તેણે ત્વરિત દેવોને પૂછ્યું—“એ મહાતપસ્વી ક્યાં ગયા?”

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

તત્ક્ષણે નારદે દેવાધિપ શક્રને કહ્યું—“તમે ગુરુની અવજ્ઞા કરી છે; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

હે બલસૂદન! ગુરુની અવજ્ઞાથી તારો રાજ્યાધિકાર સરકી ગયો; તેથી તું સર્વભાવથી તેમની ક્ષમા યાચવી જોઈએ।

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

મહાત્મા નારદના તે વચનો સાંભળીને શક્ર તરત જ આસન પરથી ઊભો થયો. સર્વ પરિચારકો વડે ઘેરાયેલો તે વિલંબ વિના ઝડપથી ગુરુના ગૃહે ગયો.

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

પ્રથમ તારા દેવીને પ્રણામ કરીને શક્રે પૂછ્યું— “એ મહાતપસ્વી ક્યાં ગયા?” તારા શક્રને જોઈને બોલી— “મને ખબર નથી.”

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

ત્યારે શક્ર ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ પોતાના નિવાસે પરત આવ્યો. એ વચ્ચે સ્વર્ગમાં અશુભ અને અનિષ્ટ એવા અદ્ભુત સંકેતો દેખાવા લાગ્યા.

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

એ અશુભ અદ્ભુતો મહાત્મા શક્ર માટે સર્વ દુઃખનું કારણ બન્યા. પાતાળમાં રહેલા બલિને પણ શક્રની ચેષ્ટાઓ જાણ થઈ ગઈ.

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

તે દૈત્યો વડે ઘેરાયેલો પાતાળમાંથી અમરાવતી તરફ ગયો. ત્યાર પછી દેવો અને દાનવો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું.

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

દૈત્યો દ્વારા દેવો પરાજિત થયા; એ જ ક્ષણે શક્ર (ઇન્દ્ર)નું સમગ્ર રાજ્ય તે મોહગ્રસ્ત દુષ્ટાત્માના અધિકારમાં આવી ગયું।

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

સર્વ પ્રયત્નથી તેને લઈ જઈ તેઓ ઝડપથી પાતાળમાં પરત ગયા; શુક્રાચાર્યના પ્રસાદથી તેઓ બધા નિશ્ચયે વિજયી બન્યા।

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

શક્ર પણ શ્રીહીન થયો, દેવોએ તેને અત્યંત ત્યજી દીધો; કમલનેત્રા દેવી શ્રી તેની પાસેથી તિરોધાન થઈ અદૃશ્ય બની ગઈ।

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

ઐરાવત મહાગજ અને ઉચ્ચૈઃશ્રવા દિવ્ય અશ્વ—તેમજ આવા અનેક કિંમતી રત્નો—લોભથી અસાધુ વૃત્તિવાળા દૈત્યો એ અચાનક લઈ ગયા।

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

એ જ પુણ્યપ્રદ રત્નો ત્યારે સમુદ્રમાં પડી ગયા; ત્યારે આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત બલિએ પોતાના ગુરુને કહ્યું।

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

દેવોને જીત્યા પછી અમે અનેક રત્ન-ધન લઈને આવ્યા; પરંતુ તે રત્નો હવે સમુદ્રમાં પડી ગયા—આ કેટલું અદ્ભુત!

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

બલિના વચન સાંભળી ઉશના (શુક્રાચાર્ય) બોલ્યા—‘સો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી જ દેવરાજ્ય નિશ્ચિત થશે. જે વિધિવત્ દીક્ષિત છે, તેને વિષે શંકા નથી; તેથી ભોગ કરનાર તે જ.’

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

અશ્વમેધ યજ્ઞ વિના સ્વર્ગનું કિંચિત્ પણ પ્રાપ્ત કરવું કે ભોગવવું શક્ય નથી.

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

ગુરુના વચનને સમજી બલિ મૌન થયો; પછી દેવતાઓ સાથે મળીને જે યથોચિત હતું તે વિધિપૂર્વક કરાવ્યું.

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

ઇન્દ્ર પણ દયનીય સ્થિતિને પામી પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા) પાસે ગયો અને રાજ્યભય વગેરે સર્વ વાતો યથાવત્ નિવેદન કરી.

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

શક્રના વચન સાંભળી પરમેષ્ઠીએ ત્યારે કહ્યું.

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

બધા દેવોને એકત્ર કરીને, તારી સાથે ત્વરિત, આરાધના માટે વિષ્ણુ—સર્વેશ્વરોના ઈશ્વર—ને મળવા જઈએ।

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

‘તથાસ્તુ’ કહી શક્ર આદિ સર્વ લોકપાલકો આગળ વધ્યા. બ્રહ્માને અગ્રે રાખી તેઓ ક્ષીરસાગરના કિનારે પહોંચ્યા; ત્યાં બેસી સૌએ હરિની સ્તુતિ શરૂ કરી।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવદેવ, જગન્નાથ, સુરાસુરોથી નમસ્કૃત! હે પુણ્યશ્લોકોથી સ્તુત, અવ્યય, અનંત પરમાત્મન્! તમને નમસ્કાર।

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

તમે જ યજ્ઞ છો, તમે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છો; હે રમાપતે, તમે જ યજ્ઞના અંગો છો. તેથી આજે, હે વિષ્ણુ, કૃપા કરીને દેવોના વરદાતા બનો।

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

ગુરુની અવજ્ઞાથી આજે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) દેવર્ષિઓ સાથે રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થયો છે; તેથી તેને આ પતનમાંથી ઉદ્ધર કરો।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—દુષ્કર્મના વિપાકથી સર્વ નાશ પામે, તેમાં આશ્ચર્ય શું? જે પાપી, અતિ અધર્મી, માત્ર વિષયાસક્ત છે અને જે માતા-પિતાની પણ નિંદા કરે છે, તેઓ દૈવવ્યવસ્થાના અસ્તિત્વમાં જ સંશય કરે છે।

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

હે બ્રહ્મન, તેણે જે કર્યું તેનું ફળ તરત જ આવી પહોંચ્યું છે. શક્ર (ઇન્દ્ર)ના આ કર્મથી સૌ પર સંકટ આવી પડ્યું છે।

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

જ્યારે મનુષ્યનો સમય પ્રતિકૂળ બને, ત્યારે સર્વ કાર્યસિદ્ધિ માટે લોકો પૂર્વ શત્રુઓ સાથે પણ મૈત્રી કરે છે।

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

એ જ કારણથી, હે ઇન્દ્ર, મારું વચન કરો. કાર્યહેતુ માટે તારે દૈત્યો સાથે મળવું અને સંધિ કરવી પડશે।

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

ભગવાનના આદેશથી પરમબુદ્ધિમાન શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવતાઓ સાથે સુતલને છોડીને અમરાવતી ગયો।

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

ઇન્દ્ર આવ્યો છે એમ સાંભળીને ઇન્દ્રસેન ક્રોધથી ભરાયો; સેનાસહ પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને મારવા ઇચ્છ્યો।

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

ત્યારે નારદે દૈત્યોને અને બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બલિને, પ્રસંગોચિત ઊંચા-નીચા અનેક વચનો વડે, તેના વધથી રોકી દીધા।

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

એ જ ઋષિના વચનથી બલીએ ત્યારે ક્રોધ ત્યાગ્યો; અને ખરેખર શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) સેનાસહ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

ઇન્દ્રની સેનાએ તેને જોયો; તે લોકપાલોથી ઘેરાયેલો હતો. ત્યારે દૈત્યરાજ (બલી) ઉતાવળથી, જાણે હસતો હોય તેમ, બોલ્યો।

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

હે શક્ર! તું અહીં શા માટે આવ્યો છે? સુતલ તરફ જવાનું કારણ કહો. આ વચન સાંભળીને ઇન્દ્રે હળવા સ્મિત સાથે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

અમે કશ્યપના વંશજ છીએ અને તમે સૌ પણ એવા જ છો. અમે જેમ છીએ તેમ તમે પણ; તેથી આપણો વૈર ખરેખર નિર્થક છે.

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

દૈવવશ તું ક્ષણમાં જ મારું રાજ્ય લઈ ગયો. તેમ જ મહા પ્રયત્નથી એકત્ર કરેલા અનેક અમૂલ્ય રત્નો પણ એ જ ક્ષણે તું અપહરી ગયો.

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

અતએવ વિવેકી પુરુષે મનન-વિચાર કરવો જોઈએ. મનનથી જ્ઞાન જન્મે છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

પરંતુ અફસોસ! મારા કહેવામાં શું સાર? તારા સમક્ષ શું કરવું તે મને ખબર નથી. દેવતાઓ સાથે શરણ માંગવા હું તારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું.

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

શક્રના વચન સાંભળી વાક્યવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ એવા જ્ઞાની પુરુષે મંદ હાસ્ય કર્યું અને શક્રને પ્રતિ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

હે દેવેન્દ્ર! તમે આવ્યા છો; પરંતુ કયા હેતુથી—તે હું જાણતો નથી।

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

તે વચન સાંભળી શક્રની આંખો આંસુથી ભરાઈ વ્યાકુળ થઈ ગઈ. તેણે કશું કહ્યું નહીં; ત્યારે નારદે તેને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

હે બલિ! તને કાર્ય અને અકર્યનો વિચાર નથી આવડતો શું? મહાન પુરુષોનો ધર્મ એ જ છે—શરણાગતનું રક્ષણ કરવું।

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

શરણાગત, બ્રાહ્મણ, રોગી અને વૃદ્ધ—એમની રક્ષા જે નથી કરતા, તે મનુષ્યો નિશ્ચયે બ્રહ્મહંતક ગણાય છે।

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

‘શરણાગત’ શબ્દથી જ તે તારા સન્નિધિમાં આવ્યો છે. તે તારા દ્વારા રક્ષાવા યોગ્ય છે—અહીં કોઈ સંશય નથી।’ નારદે એમ કહ્યે ત્યારે દૈત્યોના અધિપતિ બલિ સ્વયં…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી કાર્ય-અકાર્યનો વિચાર કરીને તેણે મહાન માન સાથે શક્ર (ઇન્દ્ર)નું પૂજન-સત્કાર કર્યું. શક્ર લોકપાલો તથા દેવગણો સાથે આવ્યા હતા.

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

અને ખાતરી તથા પુરાવા માટે પુરંદર (ઇન્દ્ર)એ અનેક સદ્ભાવપૂર્ણ વ્રતો અને પ્રતિજ્ઞાઓ કરી, જે બલિ માટે વિશ્વાસની ગેરંટી બની.

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

આ રીતે સંધિ કરીને, પોતાના હિતમાં તત્પર શક્ર (ઇન્દ્ર) બલિ સાથે રહી ગયો; મહાન બલિ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિમાં પરાયણ હતો.

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

આ રીતે સুতલમાં પણ નિવાસ કરતાં શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના ઘણા વર્ષો વીતી ગયા. ત્યારે તેણે એક ઉપાય વિચાર્યો—વિષ્ણુના વચનને સ્મરીને, તેને વારંવાર મનમાં વિચારીને.

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

એક વખત સભામધ્યે સ્વયં દેવરાજ ઇન્દ્ર આસનસ્થ હતા. નીતિનિપુણ બની તેઓ હસતાં હસતાં બલિને ઉદ્દેશીને વચન બોલ્યા.

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

હે વીર બલિ! તારા દ્વારા અને અમારા દ્વારા પણ ઘણું પ્રાપ્ત કરવાનું છે—અਨੇક ગજાદિ અને વિવિધ પ્રકારનાં રત્નો પણ.

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

તે બધું તત્ક્ષણે જ જઈ ખરેખર સાગરમાં પડી ગયું. તેથી તારા સાથે મળીને અમારે નિશ્ચયે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

હે દૈત્ય! જો તે રત્નોને અહીં સાગરમાંથી બહાર કાઢવા હોય, તો કાર્યસિદ્ધિ માટે તારે અવશ્ય મનથન કરવું જોઈએ.

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

શક્ર ઇન્દ્રના પ્રેરણાથી દેવસંહારક બલિ ત્વરિત થઈ શક્રને બોલ્યો—“આ મનથન કયા ઉપાયથી થશે?”

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

ત્યારે આકાશમાં મેઘગર્જના જેવી ગંભીર દિવ્ય વાણી ગુંજી— “હે દેવો અને દૈત્યો, ક્ષીરસાગરનું મંથન કરો!”

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

તમારી શક્તિમાં વૃદ્ધિ થશે— તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

મંદર પર્વતને મંથનદંડ બનાવો અને વાસુકીને રज्जુ બનાવો. પછી દેવો અને દૈત્યો એકત્ર થઈ, સંયુક્ત થઈ, મંથન કરો.

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

આ આકાશસ્થ વાણી સાંભળી, ત્યારે અસુરો દૈત્યો સાથે— સૌએ તૈયાર અને દૃઢનિશ્ચયથી— તે કાર્યમાં પ્રવૃત્તિ કરી.

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

ત્યારે તે બધા દેવો અને અસુરો પાતાળમાંથી નીકળી, સૌ સાથે મળીને, અતુલ્ય મंदर— પર્વતોત્તમ— પાસે પહોંચ્યા.

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

કરોડોની સંખ્યામાં દૈત્ય અને તેમ જ દેવગણ—નિઃસંદેહ—તત્ક્ષણે સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ, સોનાની કાંતિથી ઝળહળતા મંદર પર્વત તરફ ધસી ગયા।

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

તે રત્નોથી જડિત, વર્તુળાકાર, વિશાળ અને મહાપ્રભાસંપન્ન હતું; અનેક પ્રકારના રત્નોથી અલંકૃત અને વિવિધ વૃક્ષોથી સેવિત હતું।

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

તે ચંદન અને પારિજાત વૃક્ષોથી, નાગ, પુન્નાગ અને ચંપક પુષ્પોથી શોભિત હતું; નાનાવિધ મૃગસમૂહોથી ભરપૂર અને સિંહ તથા વાઘ દ્વારા સેવિત હતું।

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

તે મહાશૈલને જોઈ દેવશ્રેષ્ઠો સૌ કરજોડીને ત્યારે તેને ઉદ્દેશીને બોલ્યા।

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

દેવોએ કહ્યું—હે અદ્રે! અમે સર્વ દેવગણ અહીં વિનંતી કરવા આવ્યા છીએ. હે મહાશૈલ, પરોપકારી, અમારી વાત સાંભળો।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

દેવો અને દૈત્યો દ્વારા આમ કહ્યે ત્યારે મન્દર પર્વત પ્રગટ થયો અને જાણે સાકાર બની પરમ ગૌરવભર્યા વચનો બોલ્યો।

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

તે જ રૂપ ધારણ કરીને સાકાર થયેલ મન્દરાચલ પર્વત બોલ્યો— “તમામે કયા હેતુથી મારા સમીપ આવ્યા છો? તે કહો.”

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

ત્યારે બલિએ પ્રસંગને અનુરૂપ વચન કહ્યું; અને ઇન્દ્રે પણ ઉતાવળથી પ્રેરિત થઈ સત્ય તથા સૌમ્ય વાણી બોલી।

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

“હે મન્દરાચલ! આ કાર્યસિદ્ધિ માટે અમારાં સાથે રહો. અમૃત ઉત્પન્ન કરવા માટે તું મથનદંડ બન, હે સુવ્રત!”

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

“તથાસ્તુ” એમ માની, દેવકાર્ય સિદ્ધ થાય તે માટે તેણે દેવો અને અસુરોને આ વચન કહ્યું—વિશેષ કરીને ઇન્દ્રને ઉદ્દેશીને।

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

હે દેવ! તમારા શતપર્વ વજ્રથી મારા બંને પાંખો કાપાઈ ગયા; તો પછી તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે હું કેવી રીતે જઈ શકું?

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

ત્યારે સર્વ દેવો અને અસુરો મહાપર્વતની સ્તુતિ કરતાં કરતાં, અતુલ અને અદ્ભુત મન્દર પર્વતને ઉપાડી કાઢ્યા.

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

ક્ષીરસમુદ્ર સુધી લઈ જવાની ઇચ્છા હોવા છતાં તેઓ અશક્ત બન્યા; અને તે પર્વત તરત જ નિશ્ચયે દેવો તથા દૈત્યો પર પડી ગયો.

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

કેટલાક દબાઈને તૂટી ગયા, કેટલાક તો મરી પણ ગયા; કેટલાક ઘોર મૂર્છામાં પડ્યા. કેટલાક નિંદા-પરિવાદમાં રત થયા અને કેટલાક ભારે ક્લેશમાં ડૂબી ગયા.

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

આ રીતે તેમના પ્રયત્નો ભંગ થયા; અસુરો, સુરોએ અને દાનવોએ ચેતના પ્રાપ્ત કરી. પરમ જાગૃતિ પામી તેમણે જગદીશ્વરની સ્તુતિ કરી.

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

હે મહાવિષ્ણુ, હે શરણાગતવત્સલ! અમારી રક્ષા કરો, રક્ષા કરો. ચર અને અચર જે કંઈ છે તે સર્વ તમારાથી વ્યાપ્ત છે.

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે ત્યારે હરિ પ્રાદુર્ભૂત થયા. તેમને જોઈને વિષ્ણુ તરત જ ગરુડ પર આરૂઢ થઈ પ્રગટ થયા.

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

લીલાથી તેમણે ક્ષણમાં શ્રેષ્ઠ પર્વત ઉઠાવી ગરુડ પર સ્થાપિત કર્યો; ત્યારબાદ તે દેવે સર્વને અભય આપ્યું.

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

પછી તેઓ ઊઠીને દેવોને ક્ષીરસાગરના ઉત્તર કિનારે લઈ ગયા; તે મહાન પર્વતને જળમાં સ્થાપિત કરી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

ત્યારે બધા દેવગણ અસુરો સાથે એકત્ર થયા; વાસુકીને લઈને તેમણે પરસ્પર તે કરાર (સમય) બાંધ્યો.

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

મંદર પર્વતને મથણી અને વાસુકિને રશી બનાવી, સર્વ દેવો અને અસુરો મળીને શ્રીક્ષીરસાગરનું મથન કરવા લાગ્યા।

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

ક્ષીરસાગર મથાતાં પર્વત તત્ક્ષણે રસાતળમાં ધસી ગયો. એ જ ક્ષણે રમાપતિ ભગવાન કૂર્મરૂપ ધારણ કરી તેને તરત જ ઉપર ઉઠાવી દીધો; તે ઘટના અદ્ભુત લાગી।

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

પછી દેવો અને દાનવોના પ્રેરણાથી તે પર્વત ઘૂમવા લાગ્યો; આધાર વિના તેનું ફરવું એવું હતું, જેમ ગુરુ વિના જ્ઞાન ભ્રમમાં ભટકે।

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

ત્યારે પરમાત્મા વિષ્ણુ મંદર પર્વતના આધાર બન્યા; પોતાની ચાર ભુજાઓથી તેને પકડી, કલ્યાણ અને આનંદ આપનાર ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું।

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

ત્યારે સર્વ દેવો અને અસુરોએ મળીને ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું; બળથી એકરૂપ થઈ તેઓ અતિશય બલવાન બન્યા।

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

મહાત્મા કચ્છપની પીઠ, કંઠ, જાંઘો અને ઘૂંટણો પર તે પર્વતશ્રેષ્ઠ—વજ્રસારમય અને અતિ દૃઢ—ઘસાતો રહ્યો; બંનેના ઘર્ષણથી જ સમુદ્રમાં વડવાગ્નિ પ્રગટ થયો।

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

હલાહલ વિષ ઉત્પન્ન થયું તે નારદે જોયું; ત્યારબાદ અમિત તેજવાળા દેવર્ષિએ દેવતાઓને આ રીતે કહ્યું।

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

હવે તમારે સૌએ સમુદ્રમંથન કરવું નહીં. હે દેવો, દક્ષના યજ્ઞનું સ્મરણ કરીને શિવની પ્રાર્થના કરો; વીરભદ્રના કૃત્યથી તમને થયેલી વિસ્મૃતિ દૂર થાઓ।

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

અતએવ, હે દેવો, તત્કાળ શિવનું સ્મરણ કરો—ઉચ્ચથી પણ ઉચ્ચ, પરેથી પણ પરે; પરાત્પર, પરમાનંદસ્વરૂપ; યોગીઓના ધ્યેય, નિષ્પ્રપંચ અને નિરાકાર।

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

પરંતુ તે દેવતાઓ મથનમાં જ ત્વરિત થઈ, પોતાના સ્વાર્થસાધનમાં જ લાગેલા હતા; બધા ઇચ્છાપરાયણ બની જડ થઈ ગયા, તેથી સાંભળતા નહોતા।

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

ઘણા ઉપદેશો આપ્યા છતાં તેઓ કદી ઉપદેશ ગ્રહણ ન કરી શક્યા; કારણ કે તેઓ રાગ-દ્વેષનો ઢગલો હતા અને સર્વે શિવથી પરાઙ્મુખ હતા।

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

માત્ર કઠોર પ્રયત્નમાં લીન થઈ તેમણે ક્ષીરસાગરનું મંથન કર્યું; અને અતિમંથનથી એ દુગ્ધસમુદ્રમાંથી હલાહલ વિષ ઉત્પન્ન થયું।

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

ત્રિલોકને દહન કરવા સમર્થ તે પ્રચંડ કાલકૂટ વિષ દેવલોકવાસીઓનો નાશ કરવા આગળ વધ્યું. ઉપર ઊઠીને તેણે સર્વ દિશાઓ વ્યાપી લીધી, સમગ્ર આકાશમંડળ ભરાઈ ગયું—જાણે સર્વ ભૂતોને ગળી જવા આવ્યું હોય।

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

બળના પ્રભાવથી હાથમાં પકડાયેલો તે મહાન સર્પરાજ પર્વતসহ જોઈને, તેઓ તત્કાળ એ સ્થાન છોડીને ભાગી ગયા; અને અસુરો પણ તેમની સાથે પલાયન કર્યા।

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

એ જ રીતે ભૃગુ આદિ સર્વ ઋષિઓ સૈંકડો રીતે શાંત થયા; તેથી દક્ષનું યજન જેમ બન્યું હતું, તેમ જ તેનું પરિણામ નિશ્ચિત થયું।

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

ભૃગુની પ્રબળ પ્રેરણાથી સૌ સત્યલોક ગયા. ત્યાં વિવિધ વૈદિક વચનો દ્વારા તેમણે કાલકૂટ વિષને વારંવાર શમાવ્યો. હે દેવો, તેમાં શંકા નથી—હું તમને સત્ય સત્ય કહું છું.

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

ભૃગુના વચન સાંભળી અને કાલકૂટ વિષથી પીડિત થઈ તેઓ સત્યલોક પહોંચ્યા અને બ્રહ્માની શરણ ગયા.

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

ત્યારે બ્રહ્માએ પ્રચંડ તેજથી દહકતું કાલકૂટ જોયું; અને કર્મમાં વિવેકહીન એવા દેવ-અસુરોને જોઈ તેમને શાપ આપવા લાગ્યા, પરંતુ નારદે તેમને રોક્યા.

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે દેવો, કયું અકાર્ય થયું છે કે આ ક્ષોભ ઊઠ્યો? આ વિક્ષોભ આજે ઈશ્વરની આજ્ઞાથી જ થયો છે; મારું વચન અન્યથા નથી.

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

પછી તે દેવોથી ઘેરાયેલો, તેમજ વેદ-ઉપનિષદોથી આવૃત—નાનાં આગમોથી પરિભ્રમિત—કાલકૂટના ભયથી આગળ વધ્યો.

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

ત્યારે ચિંતાથી વ્યાકુળ દેવોએ પરસ્પર કહ્યું—“અવિદ્યા અને કામથી આવૃત થઈને આપણે શું કરીએ, અને કોને આપણો શંકર (રક્ષક) બનાવીએ?”

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

ત્યારે બ્રહ્માને આગળ રાખીને, કાલકૂટના ભયથી પીડિત બધા દેવો ઉતાવળથી વૈકુંઠ તરફ ગયા.

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

ત્યારે બ્રહ્મા આદિ ઋષિગણો તથા દેવ-અસુરોના સર્વ સમૂહો—વૈકુંઠમાં નિવાસ કરનાર પરમેશ્વર વિષ્ણુ, પુરાણપુરુષ, સર્વશક્તિમાન ઈશ, અધોક્ષજ માધવ—ની શરણમાં ગયા.

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

તત્કાળ અતિ વિશાળ અને પ્રબળ કાલકૂટ ઉછળી આવ્યું; પહેલાં બ્રહ્મલોકને દગ્ધ કરીને, પછી વૈકુંઠને પણ સળગાવી દીધું.

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

કાલકૂટની અગ્નિથી દગ્ધ થઈ, સર્વ હૃદય-ગુહાઓમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુ પોતાના પારષદો સહિત તત્કાળ તામાલવૃક્ષ સમો શ્યામવર્ણ ધારણ કર્યો.

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

વૈકુંઠ પણ ગાઢ નીલવર્ણનું બની ગયું અને સર્વ લોકોથી સર્વત્ર આવૃત થયું. ત્યારે બધા લોક અદ્ભુત જલ-કલ્મષથી, જાણે કલુષિત ઉછળતા જળથી, આચ્છાદિત થયા।

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

અષ્ટ આવરણોથી આવૃત બ્રહ્માંડ, બ્રહ્માસહિત, તે અદ્ભુત જલ-કલ્મષ દ્વારા તત્કાળ ભસ્મીભૂત કરી દેવાયું।

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

ત્યારે ન ભૂમિ રહી, ન જળ, ન અગ્નિ, ન વાયુ, ન આકાશ; ન અહંકાર, ન મહત્તત્ત્વ, ન મૂળ અવિદ્યા પણ શેષ રહી. શિવના કોપથી તે સમયે જગત ભસ્મના ઉથલપાથલથી ભરાઈ ગયું।