Adhyaya 4

Verse 1

लोमश उवाच । विष्णुनोक्तं वचः श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् । वेदानामप्रमाणं च कृतं ते मधुसूदन

લોમશ બોલ્યા—વિષ્ણુના વચન સાંભળી દક્ષે કહ્યું—હે મધુસૂદન! તારા વચનોથી વેદોની પ્રામાણિકતા જાણે નષ્ટ થઈ ગઈ છે.

Verse 2

वैदिकं कर्म चोत्सृज्य कथं सेश्वरतां व्रजेत् । तदुच्यतां महाविष्णो येन धर्मः प्रतिष्ठितः

વૈદિક કર્મો ત્યજીને ઈશ્વરકેન્દ્રિત માર્ગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? હે મહાવિષ્ણુ! જેના દ્વારા ધર્મ દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત રહે તે કહો.

Verse 3

दक्षेणोक्तो महाविष्णुरुवाच परिसांत्वयन् । त्रैगण्यविषया वेदाः संभवंति न चान्यथा

દક્ષે એમ કહ્યે મહાવિષ્ણુએ તેને સાંત્વના આપતાં કહ્યું—વેદો ત્રિગુણવિષયક છે; આ અન્યથા નથી.

Verse 4

वेदोदितानि कर्माणि ईश्वरेण विना कथम् । सफलानि भविष्यंति विफलान्येव तानि च

વેદે કહેલા કર્મો ઈશ્વર વિના કેવી રીતે ફળ આપશે? પ્રભુ ન હોય તો એ કર્મો નિષ્ફળ જ બને છે.

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ईश्वरं शरणं व्रऐजा । एवं ब्रुवति गोविन्द आगतः सैन्यसागरः । वीरभद्रेण सदृशो ददृशुस्तं तदा सुराः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ઈશ્વરની શરણમાં જાઓ. ગોવિંદ આમ બોલતા હતા ત્યારે સૈન્યનો સમુદ્ર સમાન સમૂહ આવી પહોંચ્યો; ત્યારે દેવોએ વીરભદ્ર સમાન એકને જોયો.

Verse 6

इंद्रोपि प्रहसन्विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिः सुरैः सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

ત્યારે પોતાના મતમાં અડગ રહેલા વિષ્ણુ પર હસતાં ઇન્દ્ર પણ વજ્ર હાથમાં લઈને દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક થયો।

Verse 7

भृगुणाचारितः शीघ्रमुच्चाटनपरेण हि । तदा गणाः सुरैः सार्धं युयुधुस्ते गणान्विताः

તેમને હાંકી કાઢવામાં તત્પર ભૃગુએ ઝડપથી પ્રેર્યા ત્યારે ગણો પોતાના સમૂહો સાથે દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।

Verse 8

शरतोमरनागचैर्जघ्नुस्ते च परस्परम् । नेदुःशंखाश्च बहुशस्तस्मिन्रणमहोत्सवे

તેઓ પરસ્પર તીરો, તોમરો અને હાથીઓથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા; અને તે મહારણોત્સવમાં શંખો વારંવાર ગર્જ્યા।

Verse 9

तथा दुन्दुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः । तेन शब्देन महताश्लाघ्यमानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्

ત્યારે દુન્દુભિઓ ગર્જી ઉઠीं—પટહ, યુદ્ધનગારાં અને ડિંડિમ વગેરે. તે મહાશબ્દથી ઉત્સાહિત દેવો લોકપાલો સાથે મળી શિવકિંકરો પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।

Verse 10

खड्गैश्चापि हताः केचिद्गदाभिश्च विपोथिताः । देवैः पराजिताः सर्वे गणाः शतसहस्रशः

કેટલાંક ખડ્ગોથી કાપી નાખાયા અને કેટલાંક ગદાઓથી ચૂરચૂર થયા; આ રીતે દેવોએ ગણોને લાખો-લાખની સંખ્યામાં પરાજિત કર્યા।

Verse 11

इंद्राद्यौर्लोकपालैश्च गणास्ते च पराङ्गमुखाः । कृताश्च तत्क्षणादेव भृगोर्मंत्रबलेन हि

એ જ ક્ષણે ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોએ ભૃગુના મંત્રબળના પ્રભાવથી તે ગણોને પરાઙ્મુખ કરી પરાજિત કર્યા।

Verse 12

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्विना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

ત્યારે યજ્વા ભૃગુએ તેમના પર ઉચ્ચાટનકર્મ કર્યું—દેવોના યજનની સિદ્ધિ માટે અને દીક્ષિત યજમાનની તૃપ્તિ માટે।

Verse 13

तेनैव देवा जयिनो जातास्तत्क्षणमेव हि । स्वानां पराजयं दृष्ट्वा वीरभद्रो रुपान्वितः

એ જ કર્મથી દેવો તત્ક્ષણે વિજયી બન્યા. પોતાના ગણોની પરાજય જોઈ ભયંકર રૂપવાળો વીરભદ્ર ક્રોધિત થયો।

Verse 14

भूतान्प्रेतान्पिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः । वृषभस्थान्पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । तीक्ष्णं त्रिशूलमादाय पातयामास तान्रणे

ભૂત-પ્રેત-પિશાચોને પાછળ રાખી, વૃષભારૂઢોને આગળ કરીને, તે મહાબલી પોતે તીક્ષ્ણ ત્રિશૂલ ધારણ કરી રણે તેમને પાડી દીધા।

Verse 15

देवान्यक्षान्पिशाचांश्च गुह्यकान्राक्षसां स्तथा । शूलघातैश्च ते सर्वे गणा देवान्प्रजघ्निरे

શૂલઘાતોથી તે સર્વ ગણોએ સમરમાં દેવોને, તેમજ યક્ષો, પિશાચો, ગુહ્યકો અને રાક્ષસોને પણ પાડી દીધા।

Verse 16

केचिद्द्विधाकृताः खङ्गैर्मुद्गरैश्चापि पोथिताः । परश्वधैः खंडशश्च कृताः केचिद्रणाजिरे

કેટલાંક ખડ્ગોથી બે ભાગે ચીરાઈ ગયા, કેટલાંક મુદગરોથી ચૂરચૂર થયા. અને કેટલાંક રણભૂમિમાં પરશુથી ટુકડા ટુકડા કરવામાં આવ્યા.

Verse 17

शूलैर्भिन्नाश्च शतशः केचिच्च शकलीकृताः । एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः

શૂલોથી સૈકડો વિંધાયા અને કેટલાંક ટુકડા ટુકડા થયા. આમ સર્વે પરાજિત થઈ માત્ર પલાયનમાં જ તત્પર બન્યા.

Verse 18

परस्परं परिष्वज्य गतास्तेपि त्रिविष्टपम् । केवलं लोकपालाश्च इंद्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । बृहस्पतिं पृच्छमानाः कुतोस्माकं जयो भवेत्

તેઓ પણ પરસ્પર આલિંગન કરીને ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા. માત્ર લોકપાલો—ઇન્દ્ર વગેરે—ઉત્સુક થઈ ત્યાં ઊભા રહ્યા અને બૃહસ્પતિને પૂછતા રહ્યા: ‘અમારો વિજય ક્યાંથી થશે?’

Verse 19

बृहस्पतिरुवाचेदं सुरेंद्रं त्वरितस्तदा । बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सत्यं जातमद्य वै

બૃહસ્પતિએ ત્યારે ત્વરિત થઈ સুরેન્દ્ર ઇન્દ્રને કહ્યું: ‘વિષ્ણુએ પૂર્વે જે કહ્યું હતું, તે આજે નિશ્ચયે સત્ય બની ગયું છે.’

Verse 20

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यस्य कर्म्मणः । कर्तारं भजते सोपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हिसः

કર્મના ફળને આપનાર કોઈ ઈશ્વર હોય તો પણ તે કર્તા પર જ આધાર રાખે છે; કારણ કે જે કર્મ કરતો નથી, તેનો તે પ્રભુ નથી.

Verse 21

न मंत्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

ન તો સર્વ મંત્ર-ઔષધિઓ, ન અભિચાર, ન લોકિક ઉપાયો; ન કર્મકાંડ, ન વેદો, ન બંને મીમાંસા—આમાંથી કોઈ પણ માત્ર પોતે જ તે સિદ્ધિ કરાવી શકતું નથી।

Verse 22

ज्ञातुमीशाः संभवंति भक्त्याज्ञेयस्त्वनन्यया । शांत्या च परया तृष्ट्या ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

ભક્તિથી જ ઈશ્વરનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે—ખાસ કરીને અનન્ય ભક્તિથી. પરમ શાંતિ અને ગાઢ તૃપ્તિ સાથે નિશ્ચયે સદાશિવનો સાક્ષાત્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 23

तेन सर्वं संभवंति सुखदुःझखात्मकं जगत् । परंतु संवदिष्यामि कार्याकार्यविवक्षया

તેમનાથી જ સુખ-દુઃખમય આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ હવે કરવાનું અને ન કરવાનું—એનો ભેદ જણાવવા માટે હું કહું છું।

Verse 24

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै । आगतो बालिशो भूत्वा इदानीं किं करिष्यसि

હે ઇન્દ્ર! તું મૂર્ખતા કરીને આજે લોકપાલો સાથે અહીં આવ્યો છે. આવી બાલિશતા કરીને આવીને હવે શું કરીશ?

Verse 25

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमशोभनाः । कुपिताश्च महाभागा न तु शेषं प्रकुर्वते

આ રુદ્રના સહાયક ગણો અત્યંત શોભાયમાન છે. ક્રોધિત થયા છતાં તે મહાબલવાનોએ કશુંય બાકી રાખવાનું નથી।

Verse 26

एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपाला महेश्वराः

બૃહસ્પતિનાં વચન સાંભળી સ્વર્ગવાસી લોકપાલો—સર્વે—ચિંતા અને આશંકાથી વ્યાકુળ થઈ ગયા।

Verse 27

ततोऽब्रवीद्वीरभद्रो गणैः परिवृतो भृशम् । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः

ત્યારે ગણોથી ઘેરાયેલા વીરભદ્રે કઠોર વાણીમાં કહ્યું—“તમારા બાળિશપણાથી તમે સૌ દંડ ભોગવવા અહીં આવ્યા છો।”

Verse 28

अवदानानि दास्यामि तृप्त्यर्थं भवतां त्वरन् । एवमुक्त्वा शितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः

“તમારી ‘તૃપ્તિ’ માટે હું ત્વરિત દંડ આપીશ”—એમ કહી ક્રોધથી ભરાઈ તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને આઘાત કર્યો।

Verse 29

तैर्बाणैर्निहताः सर्वे जग्मुस्ते च दिशो दश

તે બાણોથી આઘાત પામીને તેઓ સૌ ભાગી ગયા અને દસેય દિશામાં વિખેરાઈ ગયા।

Verse 30

गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटे समायातो वीरभद्रो गणान्वतः

લોકપાલો ભાગી ગયા અને દેવતાઓ પણ ભયથી વિખેરાઈ ગયા પછી, ગણો સહિત વીરભદ્ર યજ્ઞવાટમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 31

तदा त ऋषयः सर्वे सर्वमेवेश्वरेश्वरम् । विज्ञप्तुकामाः सहसा ऊचुरेवं जनार्दनम्

ત્યારે તે સર્વ ઋષિઓ, સર્વેશ્વરોના ઈશ્વર અને સર્વસ્વ એવા જનાર્દનને તત્કાળ વિનંતી કરવા ઇચ્છી, આ રીતે બોલ્યા।

Verse 32

रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनमृषीणां वै जनार्दनः

“દક્ષના યજ્ઞનું રક્ષણ કરો; નિઃસંદેહ તમે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છો.” ઋષિઓના આ વચન સાંભળી જનાર્દને (ધ્યાન આપીને પ્રતિભાવ આપ્યો/આપવા તત્પર થયો)।

Verse 33

योद्धुकामः स्थितो युद्धे विष्णुरध्यात्मदीपकः । वीरभद्रो महाबाहुः केशवं वाक्यमब्रवीत्

અધ્યાત્મનો દીપક એવા વિષ્ણુ યુદ્ધ કરવા ઇચ્છી રણમાં ઊભા રહ્યા. ત્યારે મહાબાહુ વીરભદ્રે કેશવને આ વચન કહ્યાં।

Verse 34

अत्र त्वयागतं कस्माद्विष्णो वेत्त्रा महाबलम् । दक्षस्य पक्षमाश्रित्य कथं जेष्यसि तद्वद

“હે વિષ્ણુ, મહાબળના ધારક, તમે અહીં કેમ આવ્યા? દક્ષના પક્ષને આશ્રય લઈને તમે કેવી રીતે જીતશો—એ કહો.”

Verse 35

दाक्षायण्या कृतं यच्च न दृष्टं किं त्वयानघ । त्वं चापि यज्ञे दक्षस्य अवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभूज

“હે નિષ્પાપ, દક્ષાયણી (સતી)એ જે કર્યું તે શું તું જોયું નથી? અને તું પણ દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનો ભાગ લેવા આવ્યો છે. હે મહાભુજ, તને પણ તારો ભાગ હું આપું છું.”

Verse 36

एवमुक्त्वा प्रणम्यादौ विष्णुं सदृशरूपिणम् । वीरभद्रोऽग्रतो भूत्वा विष्णुं वाक्यमथाब्रवीत्

આ રીતે કહીને વીરભદ્રે પ્રથમ શિવસદૃશ રૂપધારી વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યો; પછી તેમના સમક્ષ ઊભો રહી ફરી વિષ્ણુને વચન કહ્યું।

Verse 37

यथा शंभुस्तथा त्वं हि मम नास्त्यत्र संशयः । तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्तितः । नेष्याम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

જેમ શંભુ તેમ જ તું—એમાં મને કોઈ સંશય નથી. છતાં, હે મહાબાહુ, તું યુદ્ધકામનાથી મારા સમક્ષ ઊભો છે. જો તું પોતાની જ ઇચ્છાથી અડગ રહેશે, તો હું તને અપુનરાવર્તિની સ્થિતિમાં મોકલી દઈશ।

Verse 38

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य धीमतः । उवाच प्रहसन्देवो विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

ધિમાન વીરભદ્રના તે વચન સાંભળી, સર્વેશ્વરોના ઈશ્વર ભગવાન વિષ્ણુ હસતાં હસતાં ઉત્તર બોલ્યા।

Verse 39

विष्णुरुवाच । रुद्रतेजःप्रसूतोसि पवित्रोऽसि महामते । अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः

વિષ્ણુ બોલ્યા—તું રુદ્રના તેજમાંથી પ્રસૂત થયો છે, હે મહામતિ, તું પવિત્ર છે. પૂર્વે પણ યજ્ઞના હિતાર્થે તને વારંવાર પ્રાર્થના કરવામાં આવી હતી।

Verse 40

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः । तेनैव कारणेनात्र दक्षस्य यजनं प्रति

હું ભક્તોના અધિન છું; તેમ જ મહેશ્વર પણ છે. એ જ કારણથી અહીં દક્ષના યજ્ઞ વિષયે…

Verse 41

आगतोऽहं वीरभद्र रुद्रकोपसमुद्भव । अहं निवारयामि त्वां त्वं वा मां विनिवारय

હે વીરભદ્ર, રુદ્રના કોપથી ઉત્પન્ન થયેલા! હું આવ્યો છું. હું તને રોકીશ; અથવા તું મને જ રોકી લે.

Verse 42

इत्युक्तवति गोविंदे प्रहस्य स महाभुजः । प्रश्रयावनतो भूत्वा इदमाह जनार्दनम्

ગોવિંદે એમ કહ્યે ત્યારે તે મહાબાહુ હસ્યો; પછી વિનયથી નમીને જનાર્દનને આ વચન બોલ્યો.

Verse 43

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । सेवकाश्च वयं सर्वे तव वा शंकरस्य च

જેમ શિવ છે તેમ જ તમે; અને જેમ તમે તેમ જ શિવ. અમે બધા સેવક છીએ—તમારા પણ અને શંકરના પણ.

Verse 44

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सोऽच्युतः संप्रहस्य च । इदं विष्णुर्महावाक्यं जगाद परमेश्वरः

તેના વચન સાંભળી અચ્યુત પ્રભુ હસ્યા; ત્યારબાદ પરમેશ્વર વિષ્ણુએ આ મહાવાક્ય ઉચ્ચાર્યું.

Verse 45

योधयस्व महाबाहो मया सार्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गच्छामि भवनं स्वकम्

હે મહાબાહુ, નિઃશંક થઈ મારી સાથે યુદ્ધ કર. તારા અસ્ત્રોથી આવૃત થઈ હું મારા સ્વધામે જઈશ.

Verse 46

तथेत्युक्त्वा तु वीरोऽसौ वीरभद्रो महाबलः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादैर्जगर्ज ह

“તથાસ્તુ” કહી મહાબલી વીરભદ્રે પરમાસ્ત્રો ધારણ કરી સિંહનાદ સમ ગર્જના કરી।

Verse 47

विष्णुश्चापि महाघोषं शंखनादं चकार सः । तच्छ्रुत्वा ये गता देवा रणं हित्वाऽययुः पुनः

વિષ્ણુએ પણ મહાઘોષ સાથે શંખનાદ કર્યો. તે સાંભળી યુદ્ધ છોડીને ગયેલા દેવો ફરી પાછા આવ્યા।

Verse 48

व्यूहं चक्रुस्तदा सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तदेन्द्रेण हतो नंदीवज्रेण शतपर्वणा

ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ લોકપાલોએ વ્યૂહ રચ્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્રે શતપર્વ વજ્રથી નંદીને આઘાત કરી પાડી દીધો।

Verse 49

नंदीना च हतः शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे । वायुना च हतो भृंगी भृंगिणा वायुराहतः

નંદીએ ત્રિશૂલથી વક્ષસ્થળે ભેદી શક્ર (ઇન્દ્ર) ને પાડી દીધો. વાયુએ ભૃંગીને માર્યો, અને ભૃંગીએ વાયુને પણ આઘાત કર્યો।

Verse 50

शूलेन सितधारेण संनद्धो दण्डधारिणा । यमेन सह संग्रामं महाकालो बलान्वितः

ઉજળી ધારવાળા શૂલથી સજ્જ અને દંડાયુધ ધારણ કરેલો બલવાન મહાકાળ યમ સાથે યુદ્ધમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 51

कुबेरेण च संगम्य कूष्मांडानां पतिः स्वयम् । वरुणेन समं युद्धं मुंडश्चैव महाबलः

કુબેર સાથે સંયોગ કરીને કૂષ્માંડોના અધિપતિ સ્વયં આગળ વધ્યો; અને મહાબલી મુંડએ વરુણ સાથે સમાન સમરમાં યુદ્ધ કર્યું.

Verse 52

युयुधे परयाशक्त्या त्रैलोक्यं विस्मयन्निव । नैरृतेन समागम्य चंडश्चबलवत्तरः

તે પરમ શક્તિથી યુદ્ધ કરતો રહ્યો, જાણે ત્રિલોકને વિસ્મિત કરતો હોય; અને વધુ બળવાન ચંડ નૈઋતના સમક્ષ આવી ઊભો રહ્યો.

Verse 53

युयुधे परमास्त्रेण नैरृत्यं च विडंबयन् । योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवो नायको महान्

તે પરમાસ્ત્રથી યુદ્ધ કરીને નૈઋતને વિલંબિત-અપમાનિત કરતો રહ્યો; યોગિનીચક્રથી સંયુક્ત મહાન નાયક ભૈરવ ત્યાં સ્થિત રહ્યો.

Verse 54

विदार्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्बुतम् । क्षेत्रपालास्तथा चान्ये भूतप्रमथगुह्यकाः

તેમણે સર્વ દેવોને ચીરી અદ્ભુત રક્ત પાયું; તેમજ ક્ષેત્રપાલો અને અન્ય ભૂત, પ્રમથ તથા ગુહ્યકગણ પણ પ્રચંડ બન્યા.

Verse 55

साकिनी डाकिनी रौद्रा नवदुर्गास्तथैव च । योगिन्यो यातुदान्यश्च तथा कूष्मांडकादयः । नेदुः पपुः शोणितं च बुभुजुः पिशितं बहु

સાકિનીઓ, ડાકિનીઓ, રૌદ્રાઓ અને નવદુર્ગાઓ; યોગિનીઓ, યાતુધાનીઓ તથા કૂષ્માંડાદિ ગણો—ગર્જ્યા, રક્ત પાયું અને બહુ માંસ ભક્ષણ કર્યું.

Verse 56

भक्ष्यमाणं तदा सैन्यं विलोक्य सुरराट्स्वयम् । विहाय नंदिनं पश्चाद्वीरभद्रं समाक्षिपत्

ત્યારે પોતાની સેના ભક્ષાતી જોઈ દેવોના રાજા ઇન્દ્ર સ્વયં નંદીને છોડીને પાછળ હટ્યો અને પછી વીરભદ્ર પર આક્રમણ કર્યું।

Verse 57

वीरभद्रो विहायैव विष्णुं देवेन्द्रमास्थितः । तयोर्युद्धमभूद्धोरं बुधांगारकयोरिव

વીરભદ્રે વિષ્ણુને બાજુએ રાખીને દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રનો સામનો કર્યો; અને તેમનું યુદ્ધ બુધ અને અંગારક (મંગળ) જેવું ઘોર બન્યું।

Verse 58

वीरभद्रं यदा शक्रो हंतुकामस्त्वरान्वितः । तावच्छंक्रं गजस्थं हि पुरयामास मार्गणैः

જ્યારે શક્ર ઇન્દ્ર વીરભદ્રને મારવા ઉતાવળ સાથે આગળ વધ્યો, ત્યારે જ વીરભદ્રે ગજારૂઢ ઇન્દ્રને બાણોની વર્ષાથી ઢાંકી દીધો।

Verse 59

वीरभद्रो रुषाविष्टो दुर्निवार्यो महाबलः । तदेद्रेंणाहतः शीघ्रं वज्रेण शतपर्वणा

વીરભદ્ર ક્રોધથી આવિષ્ટ, અપ્રતિરોધ્ય અને મહાબળી હતો; તેને ઇન્દ્રએ શતપર્વ વજ્રથી તત્કાળ પ્રહાર કર્યો।

Verse 60

सगजं च सवज्रं च वासवं ग्रस्तुमुद्युतः । हाहाकारो महा नासीद्भूतानां तत्र पश्यताम्

તે ગજ સહિત અને વજ્ર સહિત વાસવ ઇન્દ્રને ગળી જવા ઉદ્યત થયો; ત્યાં જોતા ભૂતગણોમાં મહા હાહાકાર મચી ગયો।

Verse 61

वीरभद्रं तताभूतं तथाभूतं हंतुकामं पुरंदरम् । तव्रमाणस्तदा विष्णुर्वीरभद्राग्रतः स्थितः

વીરભદ્રને તે ભયંકર અવસ્થામાં અને સંકટગ્રસ્ત પુરંદર ઇન્દ્રને જોઈ, તેને રક્ષવા ઇચ્છતા વિષ્ણુ ત્યારે વીરભદ્રના સમક્ષ ઊભા રહ્યા।

Verse 62

शक्रं च पृष्ठतः कृत्वा योधयामास वै तदा । वीरभद्रस्य विष्णोश्च युद्धं परमभूत्तदा

શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પીઠ પાછળ રાખીને વિષ્ણુ ત્યારે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; તે સમયે વીરભદ્ર અને વિષ્ણુનું યુદ્ધ અત્યંત ઉગ્ર બન્યું।

Verse 63

शस्त्रास्त्रैर्विविधाकारैर्योधयामासतुस्तदा । पुनर्नंदिनमालोक्य शक्रो युद्ध विशारदः

ત્યારે તેઓ બંને વિવિધ આકારનાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ફરી નંદીને જોઈ, યુદ્ધવિશારદ શક્ર (ઇન્દ્ર) તેનું ધ્યાન તેની તરફ વળ્યું।

Verse 64

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां प्रमथैः सह । प्रमथा मथिता देवैः सर्वे ते प्राद्रवन्रणात्

દેવો અને પ્રમથો વચ્ચે અત્યંત તુમુલ દ્વંદ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. દેવોથી પરાજિત થઈ બધા પ્રમથો રણભૂમિમાંથી ભાગી ગયા।

Verse 65

गणान्पराङ्मुखान्दृष्ट्वा सर्वे ते व्याधयो भृशम् । रुद्रकोपात्समुद्भूता देवाश्चापि प्रदुद्रुवुः

ગણોને પરાઙ્મુખ થતાં જોઈ, રુદ્રકોપથી ઉત્પન્ન થયેલી તે ભયંકર વ્યાધિઓ અત્યંત વેગે ફેલાઈ; અને દેવો પણ ભયથી દોડી ગયા।

Verse 66

ज्वरैस्तु पीडितान्देवान्दृष्ट्वा विष्णुर्हसन्निव । जीवग्राहेण जग्राह देवांस्तांश्च पृथक्पृथक्

જ્વરોથી પીડિત દેવોને જોઈ વિષ્ણુ જાણે સ્મિત કરતો હોય તેમ ‘જીવગ્રાહ’ નામના ગ્રહથી તે દેવોને એકેક કરીને અલગ અલગ પકડી લીધા।

Verse 67

देवाश्चिनौ तदाहूय व्याधीन्हंतुं तदा भृतिम् । ददौ ताभ्यां प्रयत्नेन गणयित्वा सुबुद्धिमान्

પછી તે સુબુદ્ધિમાને બે અશ્વિનોને બોલાવી, તે રોગોનો નાશ કરવાની ફરજ યોગ્ય વિચાર અને પ્રયત્નપૂર્વક તેમને સોંપી દીધી।

Verse 68

ज्वरांश्च सन्निपातांश्च अन्ये भूतद्रुहस्तदा । तान्सर्वान्निगृहीत्वाथ अश्विनौ तौ मुदान्वितौ । विज्वरानथ देवांश्च कृत्वा मुमुदतुश्चिरम्

ત્યારે આનંદિત બે અશ્વિનોએ બધા જ્વરો, ભયંકર સન્નિપાત અને અન્ય ભૂતદ્રોહી શક્તિઓને વશમાં કરી; દેવોને જ્વરમુક્ત કરીને તેઓ લાંબા સમય સુધી આનંદિત રહ્યા।

Verse 69

तैर्जितं योगिनीचक्रं भैरवं व्याकुलीकृतम् । तीक्ष्णाग्रैः पातयामासुः शरैर्भूतगणानपि

તેમના દ્વારા પરાજિત થતાં યોગિનીચક્ર ગભરાઈ ગયું અને ભૈરવ પણ વ્યાકુળ થયો; તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણોથી તેમણે ભૂતગણોને પણ પાડી દીધા।

Verse 70

सुरैर्विद्रावितं सैन्यं विलोक्य पतितं भुवि । वीरभद्रो रुपाविष्टो विष्णुं वचनमब्रवीत्

દેવોએ હાંકી કાઢેલું સૈન્ય ધરતી પર પડેલું જોઈ, ભયંકર રૂપ ધારણ કરેલા વીરભદ્રે વિષ્ણુને સંબોધીને વચન કહ્યું।

Verse 71

त्वं शूरोसि महाबाहो देवानां पालको ह्यसि । युध्यस्व मां प्रयत्नेन यदि ते मतिरीदृशी

હે મહાબાહો! તું શૂરવીર છે; નિશ્ચયે દેવોના પાલક છે. જો તારો એવો જ નિશ્ચય હોય, તો પૂર્ણ પ્રયત્નથી મારી સાથે યુદ્ધ કર.

Verse 72

इत्युक्त्वा तं समासाद्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । ववर्ष निशितैर्बाणैर्वीरभद्रो महाबलः

એવું કહી મહાબલી વીરભદ્ર સર્વેશ્વરોના ઈશ્વર વિષ્ણુ પાસે જઈ તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો.

Verse 73

तदा चक्रेण भगवान्वीरभद्रं जघान सः । आयांतं चक्रमालोक्य ग्रसितं तत्क्षणाच्च तत्

ત્યારે ભગવાને પોતાના ચક્રથી વીરભદ્રને આઘાત કર્યો. આવતું ચક્ર જોઈ તે ક્ષણમાં જ તે ગળી લેવાયું.

Verse 74

ग्रसितं चक्रमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य विष्णुनोद्गिलितं पुनः

પોતાનું ચક્ર ગળી લેવાયું જોઈ, પરપુરંજય વિષ્ણુએ તેનું મુખ પુંછ્યું; અને વિષ્ણુએ જ તે ચક્રને ફરી ઉગળી કાઢ્યું.

Verse 75

स्वचक्रमादाय महानुभावो दिवं गतोऽथो भुवनैकभर्ता । ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं च विष्णुः कृती कृतं दुष्प्रसहं परेषाम्

પોતાનું ચક્ર ફરી લઈને તે મહાનુભાવ—ભુવનોનો એકમાત્ર ધારક—પછી સ્વર્ગે ગયો. અને વિષ્ણુએ આ બધું જાણી સમઝ્યું કે એવું કાર્ય થયું છે, જેને અન્ય કોઈ સહન કરી શકવું અતિ દુષ્કર છે.