Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

Devanagari script

विश्वेशः प्रीयतां चेति प्रोच्य यातो यथागतः । स च द्विजो द्विजैरन्यैर्धिक्कृतोपि वसन्निह

Transliteration

viśveśaḥ prīyatāṃ ceti procya yāto yathāgataḥ | sa ca dvijo dvijairanyairdhikkṛtopi vasanniha

Translation

‘વિશ્વેશ પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી તે જેમ આવ્યો હતો તેમ જ ચાલ્યો ગયો. પરંતુ તે બ્રાહ્મણ અન્ય બ્રાહ્મણો દ્વારા ધિક્કૃત થયો છતાં ત્યાં જ (કાશીમાં) વસતો રહ્યો.

Word by Word

• विश्वेशः: Lord of the universe (Viśveśa)
• विश्वेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (विश्वस्य ईशः)

• प्रीयताम्: may (he) be pleased
• प्रीयताम्: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्री (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/Imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; भावे प्रयोग (let him be pleased)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरणसूचक (quotative)

• प्रोच्य: having uttered
• प्रोच्य: Kriya (पूर्वक्रिया/Adverbial)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) + य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक (having said)

• यातः: went
• यातः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Verb
• Root: या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यथागतः: as (he) had come; in the same manner
• यथागतः: Kriya-visheshana (Adverbial to 'went')
• Type: Adjective
• Root: यथा (अव्यय) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—अव्ययीभाव (यथा + गतः = as he had come)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• द्विजः: the Brahmin
• द्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• द्विजैः: by Brahmins
• द्विजैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन

• अन्यैः: other
• अन्यैः: Visheshana (Qualifier of 'dvijaiḥ')
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण

• धिक्कृतः: reviled; insulted
• धिक्कृतः: Karta (Predicate adjective to 'dvijaḥ')
• Type: Adjective
• Root: धिक् (अव्यय) + कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निन्दित/तिरस्कृत (reviled)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/अपेक्षाबोधक (even/also)

• वसन्: dwelling
• वसन्: Karta (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

Speaker

Narrator (contextual, within Skanda-to-Agastya frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśvara in Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim/devotee departs after uttering a concise benediction to Viśveśvara; the remaining brāhmaṇa stands in Kāśī, enduring scorn from other brāhmaṇas yet choosing to stay.

Characters & Entities

• Viśveśa (Śiva of Kāśī)
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pleasing Viśveśa is the highest aim in Kāśī; steadfast dharma may invite criticism, yet remains spiritually superior.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī (Vārāṇasī), where the ideal refrain is ‘May Viśveśa be pleased,’ and residence itself is spiritually charged.

What ritualistic prescription is mentioned?

A devotional utterance (bhakti-vākya)—‘Viśveśaḥ prīyatām’—is modeled as the concluding intention behind actions.