Adhyaya 9

Verse 1

शिवशर्मोवाच । का इमा रूपलावण्य सौभाग्यनिधयः स्त्रियः । दिव्यालंकारधारिण्यो दिव्यभोगसमन्विताः

શિવશર્માએ કહ્યું—આ સ્ત્રીઓ કોણ છે, જે રૂપ-લાવણ્ય અને સૌભાગ્યની નિધિ છે, દિવ્ય આભૂષણ ધારણ કરનાર અને દિવ્ય ભોગોથી યુક્ત છે?

Verse 2

गणावूचतुः । एता वारविलासिन्यो यज्ञभाजां प्रियंकराः । गीतज्ञा नृत्यकुशला वाद्यविद्या विचक्षणाः

બન્ને ગણોએ કહ્યું—આ નગરની વારવિલાસિનીઓ છે, યજ્ઞપુણ્યના ભાગીદારોને પ્રિય કરનાર; ગીતમાં નિપુણ, નૃત્યમાં કુશળ અને વાદ્યવિદ્યામાં વિચક્ષણ છે।

Verse 3

कामकेलिकलाभिज्ञा द्यूतविद्याविशारदाः । रसज्ञा भाववेदिन्यश्चतुराश्चोचितोक्तिषु

તેઓ કામકેલીની કલાઓમાં અભિજ્ઞ, દ્યુતવિદ્યામાં વિશારદ, રસજ્ઞ, ભાવોને જાણનારી અને યોગ્ય, મધુર વાણીમાં ચતુર છે।

Verse 4

नानादेश विशेषज्ञा नानाभाषा सुकोविदाः । संकेतोदंतनिपुणा नैकास्वैरचरा मुदा

તેઓ અનેક દેશોના વિશેષ આચારમાં નિષ્ણાત, અનેક ભાષાઓમાં સુકુશળ, સંકેત અને ઇશારામાં નિપુણ, અને આનંદથી અનેક રીતે સ્વચ્છંદ વિહાર કરનાર છે।

Verse 5

लीलानर्मसुसाभिज्ञाः सुप्रलापेषु पंडिताः । यूनां मनांसि सततं स्वैर्हावै रमयंत्यमूः

આ અપ્સરાઓ લીલા-નર્મમાં સુનિપુણ અને સુમધુર સંવાદમાં પંડિત છે; પોતાના હાવભાવ અને લાસ્યથી તેઓ સદા યુવાનોના મનને રીઝવે છે।

Verse 6

निर्मथ्यमानात्क्षीरोदात्पूर्वमप्सरसस्त्वमूः । निःसृतास्त्रिजगज्जेतुर्मोहनास्त्रमनोभुवः

ક્ષીરસાગરનું પ્રથમ મથન થતાં જ આ અપ્સરાઓ પ્રગટ થઈ; ત્રિજગત્જેત મનોભવ (કામદેવ)નું આ મોહન અસ્ત્ર છે।

Verse 7

उर्वशी मेनका रंभा चंद्रलेखा तिलोत्तमा । वपुष्मतीकांतिमती लीलावत्युत्पलावती

ઉર્વશી, મેનકા, રંભા, ચંદ્રલેખા, તિલોત્તમા; તેમજ વપુષ્મતી, કાંતિમતી, લીલાવતી અને ઉત્પલાવતી—આ અપ્સરાઓ છે।

Verse 8

अलंबुषा गुणवती स्थूलकेशी कलावती । कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्वरा

અલંબુષા, ગુણવતી, સ્થૂલકેશી, કલાવતી; તેમજ કલાનિધિ, ગુણનિધિ, કર્પૂરતિલકા અને ઉર્વરા—આ પણ અપ્સરાઓ છે।

Verse 9

अनंगलतिका चापि तथा मदनमोहिनी । चकोराक्षी चंद्रकला तथा मुनिमनोहरा

અનંગલતિકા પણ, તેમજ મદનમોહિની; ચકોરાક્ષી, ચંદ્રકલા અને મુનિમનોહરા—આ પણ અપ્સરાઓ છે।

Verse 10

ग्रावद्रावा तपोद्वेष्टी चारुनासा सुकर्णिका । दारुसंजीविनी सुश्रीः क्रतुशुल्का शुभानना

ગ્રાવદ્રાવા, તપોદ્વેષ્ટી, ચારુનાસા, સુકર્ણિકા; દારુસંજીવિની, સુશ્રી, ક્રતુશુલ્કા અને શુભાનના—આ પણ અપ્સરાઓના ગણમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 11

तपःशुल्का तीर्थशुल्का दानशुल्का हिमावती । पंचाश्वमेधिका चैव राजसूयार्थिनी तथा

તપઃશુલ્કા, તીર્થશુલ્કા, દાનશુલ્કા, હિમાવતી; તેમજ પંચાશ્વમેધિકા અને રાજસૂયાર્થીની—આ પણ અપ્સરાઓમાં ગણાય છે.

Verse 12

अष्टाग्निहोमिका तद्वद्वाजपेयशतोद्भवा । इत्याद्यप्सरसां श्रेष्ठं सहस्रं षष्टिसंमितम्

અષ્ટાગ્નિહોમિકા તથા વાજપેયશતોદ્ભવા—ઇત્યાદિ. આ રીતે શ્રેષ્ઠ અપ્સરાઓની સંખ્યા કુલ એક હજાર સાઠ છે.

Verse 13

एतस्मिन्नप्सरोलोके वसंत्यन्या अपिस्त्रियः । सदा स्खलितलावण्याः सदास्खलितयौवनाः

આ અપ્સરાલોકમાં અન્ય અનેક સ્ત્રીઓ પણ વસે છે—જેઓનું લાવણ્ય સદા છલકતું રહે છે અને જેમનું યૌવન સદા પરિપૂર્ણ રહે છે.

Verse 14

दिव्यांबरा दिव्यमाल्या दिव्यगंधानुलेपनाः । दिव्यभोगैः सुसंपन्नाः स्वेच्छाविधृतविग्रहाः

તેઓ દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, દિવ્ય માળાઓથી અલંકૃત અને દિવ્ય સુગંધના અનુલેપનથી સુશોભિત છે; દિવ્ય ભોગોથી સમૃદ્ધ થઈ સ્વઇચ્છાએ રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 15

कृत्वा मासोपवासानि स्खलंति ब्रह्मचर्यतः । सकृदेव द्विकृत्वो वा त्रिःकृत्वो दैवयोगतः

માસભર ઉપવાસ કર્યા છતાં પણ કેટલાક બ્રહ્મચર્યવ્રતથી સ્ખલિત થાય છે—દૈવયોગના બળે એકવાર, બેવાર કે ત્રણવાર પણ।

Verse 16

ता इमा दिव्यभोगिन्यो रूपलावण्यसंपदः । निवसंत्यप्सरोलोके सर्वकामसमन्विताः

એ સ્ત્રીઓ દિવ્ય ભોગો ભોગવનારી, રૂપ-લાવણ્યથી સંપન્ન; અપ્સરાલોકમાં નિવાસ કરે છે અને સર્વ કામનાઓથી યુક્ત છે।

Verse 17

कृत्वा व्रतानि सांगानि कामिकानि विधानतः । भवंति स्वैरचारिण्यो देवभोग्या इहागताः

વિધિ મુજબ અંગોપાંગসহ કામ્ય વ્રતો કરીને તેઓ અહીં સ્વૈરચારિણી બને છે અને દેવભોગ માટે યોગ્ય ગણાય છે।

Verse 18

पतिव्रतधृता नार्यो बलेन बलिना धृताः । भर्तबुद्ध्यारमंतेतं कदाचित्ता इमा द्विज

આ પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ એક પ્રબળ બળથી બંધાયેલી છે; હે દ્વિજ, ક્યારેક તેઓ તેને પતિબુદ્ધિથી સ્વીકારી તેમાં જ રમે છે।

Verse 19

भर्तरि प्रोषिते याश्च ब्रह्मचर्यव्रताः सदा । विप्लवं ते सकृद्दैवात्ता एता वामलोचनाः

જેનાં પતિ પરદેશ ગયા હતા અને જે સદા બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિર હતી, તે દૈવવશ એકવાર સ્ખલિત થઈ; તેથી જ તે આ વામલોચના બની।

Verse 20

कुसुमानि सुगंधीनि सुवासं चंदनं तथा । सुगौरं चापि कर्पूरं सुसूक्ष्माण्यंबराणि च

સુગંધિત પુષ્પો, ઉત્તમ સુવાસદ્રવ્યો, ચંદન; તેજસ્વી શ્વેત કપૂર તથા અતિ સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો—આ બધું અર્પણ/સજ્જ કરવું।

Verse 21

पर्णानि ऋजुताराणि जीर्णानि कठिनानि च । साग्राणि स्वर्णवर्णानि स्थूलनीलशिराणि च

પાંદડાં—સીધાં અને દૃઢ; જૂનાં અને કઠિન; ટોચે નોકદાર; સુવર્ણવર્ણી; તથા જાડા નીલા શિરાવાળાં—એ રીતે નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 22

सुवासोपस्कराढ्यानि नागवल्ल्या द्विजोत्तम । शय्याविचित्राभरणा रतिशालोचितानि च

હે દ્વિજોત્તમ! ઉત્તમ વસ્ત્રો અને વિલાસી ઉપસ્કરોથી સમૃદ્ધ, નાગવલ્લી (પાનલતા) સહ; વિચિત્ર શય્યા અને આભૂષણોથી શોભિત, તથા રતિશાળાને યોગ્ય વસ્તુઓ પણ।

Verse 23

बहुकौतुकवस्तूनि समर्च्यद्विजदंपती । भोगदानमिदं काम्यं प्रतिसंक्रमणं रवेः

ઘણા મનોહર પદાર્થોથી બ્રાહ્મણ દંપતીનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરીને, આ ઇચ્છિત ‘ભોગદાન’ રવિ (સૂર્ય)ના સંક્રમણકાળે કરવું જોઈએ।

Verse 24

किंवा प्रतिव्यतीपातमेकसंवत्सरावधि । कोदादिति च मंत्रेण या दद्याद्वरवर्णिनी

અથવા દરેક પ્રતિવ્યતીપાતના અવસરે, એક વર્ષ સુધી, ‘કોદાદિતિ’ મંત્રથી જે શ્રેષ્ઠવર્ણી સુન્દરી દાન આપે (તેને તે ફળ મળે)।

Verse 25

कामरूपधरो देवः प्रीयतामिति वादिनी । सा श्रेष्ठाऽप्सरसां मध्ये वसेत्कल्पमिहांगना

“ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનાર દેવ પ્રસન્ન થાઓ” એમ કહી, અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી તે સ્ત્રી ત્યાં એક પૂર્ણ કલ્પ સુધી વસતી રહી।

Verse 26

कन्यारूपधराकाचिद्याभुक्ता केनचित्क्वचित् । देवरूपेण तं कालमारभ्य ब्रह्मचारिणी

કોઈ એક કન્યારૂપ ધારણ કરનારીને ક્યાંક કોઈએ ભોગવી; તે સમયથી—કારણ કે તે દેવરૂપે બન્યું હતું—તે બ્રહ્મચારિણી બની રહી।

Verse 27

तदेव वृत्तं ध्यायंती निधनं याति कालतः । दिव्यरूपधरा सेह जायते दिव्य भोगभाक्

એ જ ઘટનાનું ધ્યાન કરતી કરતી તે સમયસર મૃત્યુ પામી; ત્યારબાદ દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને અહીં જન્મી અને દિવ્ય ભોગોની ભાગી બની।

Verse 28

निदानमप्सरोलोकस्येतिशृण्वन्द्विजाग्रणीः । सौरं लोकमथ प्राप्य क्षणेन स विमानगः

અપ્સરાલોક પ્રાપ્ત થવાનું કારણ આ છે—એવું સાંભળી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે વિમાનમાં જઈ ક્ષણમાં સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 29

यथा कदंबकुसुमं किंजल्कैः सर्वतोवृतम् । देदीप्यमानं हि तथा समंताद्भानुभानुभिः

જેમ કદંબનું પુષ્પ પરાગતંતુઓથી સર્વ તરફથી આવરાયેલું તેજસ્વી ઝળહળે છે, તેમ તે પણ ચારે તરફ કિરણ પર કિરણથી પ્રજ્વલિત હતું।

Verse 30

दूराद्रविं स विज्ञाय धृततामरसद्वयम् । नवभिर्योजनानां च सहस्रैः संमितेन ह

દૂરથી જ સૂર્યને ઓળખીને તેણે બે કમળ ધારણ કર્યા; અને કહે છે કે તે સૂર્યમંડળનું પરિમાણ નવ સહસ્ર યોજન હતું।

Verse 31

विचित्रेणैकचक्रेण सप्तसप्तियुतेन च । अनूरुणाधिष्ठितेन पुरतोधृतरश्मिना

તે અદ્ભુત એકચક્ર રથ હતો, સાત અશ્વોથી યુક્ત; અનૂરુણ સારથી હતો અને કિરણો આગળ તરફ વિસ્તરેલા હતા।

Verse 32

अप्सरोमुनिगंधर्व सर्पग्रामणि नैरृतैः । स्यंदनेनातिजविना प्रणनाम कृतांजलिः

અપ્સરાઓ, મુનિઓ, ગંધર્વો, નાગ-પ્રમુખો અને નૈઋતો દ્વારા ઘેરાયેલો તે અતિ વેગવાન રથ પર રહી હાથ જોડીને પ્રણામ કરતો હતો।

Verse 33

तस्य प्रणामंदेवोपि भ्रूभंगेनानुमन्य च । अतिदूरं नभोवर्त्म व्यतिचक्राम सक्षणात्

તેના પ્રણામને દેવે માત્ર ભ્રૂભંગથી સ્વીકાર્યો; અને ક્ષણમાં જ તે આકાશના અતિદૂર માર્ગને પાર કરી ગયો।

Verse 34

प्रक्रांते द्युमणौ दूरं शिवशर्मातिशर्मवान् । प्रोवाच भगवद्भक्तौ कथं लभ्यं रवेः पदम्

દ્યુમણિ (સૂર્ય) દૂર આગળ નીકળી ગયા પછી, મહા આનંદથી ભરાયેલા શિવશર્માએ કહ્યું—“ભગવદ્ભક્તિથી રવિનું પદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?”

Verse 35

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमाचक्षाथां ममाग्रतः । सतां साप्तपदी मैत्री तन्मे मैत्र्या प्रणोदितौ

હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું—મારા સમક્ષ સીધું કહો. સજ્જનોમાં ‘સાપ્તપદી’થી મૈત્રી દૃઢ થાય છે; તેથી મૈત્રીથી પ્રેરિત થઈને મને કહો।

Verse 36

गणावूचतुः । शृणु द्विज महाप्राज्ञ त्वय्यकथ्यं न किंचन । सत्संगादेव साधूनां सत्कथा संप्रवर्तते

ગણોએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ દ્વિજ, સાંભળો; તમારાથી અકથ્ય એવું કશું નથી. સાધુઓના સત્સંગથી જ સત્કથા પ્રવર્તે છે।

Verse 37

नियंता सर्वभूतानां य एकःकारणं परम् । अनामा गोत्ररहितो रूपादि परिवर्जितः

તે એક જ સર્વભૂતોનો નિયંતા અને પરમ કારણ છે—નામરહિત, ગોત્રરહિત, અને રૂપાદિ લક્ષણોથી પરે।

Verse 38

आविर्भाव तिरोभावौ यद्भूनर्तनवर्तिनौ । स एव वक्ति सततं सर्वात्मा वेदपूरुषः

જેમામાં ભૂતોના નૃત્યમાં આવિર્ભાવ અને તિરોભાવ પ્રવર્તે છે—એ જ સર્વાત્મા, વેદપુરુષ, સતત વાણી ઉચ્ચારે છે।

Verse 39

योसावादित्यपुरुषः सोसावहमिति स्फुटम् । अंधतमः प्रविशंति ये चैवान्यमुपासते

જે તે આદિત્યપુરુષ છે, એ જ ‘હું’ છું—આ સ્પષ્ટ છે. જે અન્યની ઉપાસના કરે છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે।

Verse 40

निश्चितार्थां श्रुतिमिमां ब्राह्मणासो द्विजोत्तम । तमेकमुपतिष्ठंते निश्चित्येति पुनःपुनः

હે દ્વિજોત્તમ! આ શ્રુતિનો નિશ્ચિત અર્થ જાણી બ્રાહ્મણો વારંવાર વિચાર કરીને તે એકમાત્ર પરમ તત્ત્વની જ ઉપાસના કરે છે.

Verse 41

उपलभ्य च सावित्रीं नोपतिष्ठेत यः पराम् । काले त्रिकालं सप्ताहात्स पतेन्नात्र संशयः

પરમ સાવિત્રી (ગાયત્રી) પ્રાપ્ત કરીને જે યોગ્ય સમયે—દિવસમાં ત્રિકાળ—તેની ઉપાસના કરતો નથી, તે સાત દિવસમાં પતિત થાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 42

तावत्प्रातर्जपंस्तिष्ठेद्यावदर्धोदयो रवेः । आसनस्थो जपेन्मौनी प्रत्यगातारकोदयात्

પ્રાતઃકાળે સૂર્ય અર્ધોદય થાય ત્યાં સુધી જપમાં તત્પર રહેવું. યોગ્ય આસન પર બેસી મૌન ધારણ કરીને પ્રાતઃતારાના ઉદયનો સમય પસાર થાય ત્યાં સુધી જપ કરવો.

Verse 43

सादित्यां मध्यमां संध्यां जपेदादित्यसंमुखः । काललोपो न कर्तव्यस्ततः कालं प्रतीक्षयेत्

મધ્યાહ્નની સાદિત્યા સંધ્યામાં સૂર્યની સામે રહી જપ કરવો. સમયનો લોપ કરવો નહીં; તેથી યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ સંધ્યા કરવી.

Verse 44

काले फलंत्योषधयः काले पुष्पंति पादपाः । वर्षंति तोयदाः काले तस्मात्कालं न लंघयेत्

કાળ પ્રમાણે ઔષધિઓ ફળ આપે છે, કાળ પ્રમાણે વૃક્ષો પુષ્પિત થાય છે, કાળ પ્રમાણે મેઘો જળ વરસાવે છે; તેથી નિર્ધારિત કાળનું ઉલ્લંઘન ન કરવું.

Verse 45

मंदेहदेहनाशार्थमुदयास्तमये रविः । समीहते द्विजोत्सृष्टं मंत्रतोयांजलित्रयम्

મંદેહોના દેહનાશ માટે સૂર્ય ઉદય અને અસ્ત સમયે પ્રયત્ન કરે છે; તેથી દ્વિજ દ્વારા મંત્રથી સંસ્કૃત જળની ત્રણ અંજલિઓની તે અભિલાષા રાખે છે.

Verse 46

गायत्रीमंत्रतोयाढ्यं दत्तं येनांजलित्रयम् । काले सवित्रे किं न स्यात्तेन दत्तं जगत्त्रयम्

જેને યોગ્ય સમયે ગાયત્રીમંત્રથી સમૃદ્ધ જળની ત્રણ અંજલિઓ સવિતૃને અર્પણ કરી—તેને શું અપ્રાપ્ય? જાણે તેણે ત્રિલોક દાન આપ્યું હોય.

Verse 47

किं किं न सविता सूते काले सम्यगुपासितः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं वसूनि सपशूनि च

યોગ્ય સમયે સમ્યક્ ઉપાસિત સવિતૃ શું નથી આપતા? તેઓ આયુષ્ય, આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, ધનસંપત્તિ અને પશુસહિત સમૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 48

मित्रपुत्र कलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च । भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्गं चाप्यपवर्गकम्

તે મિત્ર, પુત્ર અને કલત્ર; વિવિધ પ્રકારનાં ક્ષેત્રો; અષ્ટવિધ ભોગો; તેમજ સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) પણ આપે છે.

Verse 49

अष्टादश सुविद्यासु मीमांसातिगरीयसी । ततोपि तर्कशास्त्राणि पुराणं तेभ्य एव च

અઠાર વિદ્યાઓમાં મીમાંસા અત્યંત ગૌરવશાળી છે; તેનાથી પણ ઉપર તર્કશાસ્ત્રો છે, અને તે બધાથી પણ ઉપર પુરાણ છે.

Verse 50

ततोपि धर्मशास्त्राणि तेभ्यो गुर्वी श्रुतिर्द्विज । ततोप्युपनिषच्छ्रेष्ठा गायत्री च ततोधिका

તેનાથી પણ ઊંચાં ધર્મશાસ્ત્રો છે; તેમાથી પણ વધુ ગૌરવવાળી, હે દ્વિજ, શ્રુતિ છે. તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ ઉપનિષદો છે—અને તેમાથી પણ અધિક ગાયત્રી છે.

Verse 51

दुर्लभा सर्वमंत्रेषु गायत्री प्रणवान्विता । न गायत्र्याधिकं किंचित्त्रयीषु परिगीयते

સર્વ મંત્રોમાં પ્રણવયુક્ત ગાયત્રી અતિ દુર્લભ છે. ત્રિવેદોમાં ગાયત્રીથી અધિક કંઈપણ ગાન થતું નથી.

Verse 52

न गायत्री समो मंत्रो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं सत्यंसत्यं पुनःपुनः

ગાયત્રી સમો કોઈ મંત્ર નથી; કાશી જેવી કોઈ પુરી નથી; વિશ્વેશ સમું કોઈ લિંગ નથી—સત્ય, સત્ય, પુનઃ પુનઃ સત્ય.

Verse 53

गायत्री वेदजननी गायत्री ब्राह्मणप्रसूः । गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन गीयते

ગાયત્રી વેદજનની છે; ગાયત્રી બ્રાહ્મણપ્રસૂ છે. કારણ કે તે ગાતા (જપક/પાઠક)નું રક્ષણ કરે છે, તેથી તે ‘ગાયત્રી’ તરીકે ગવાય છે.

Verse 54

वाच्यवाचकसंबंधो गायत्र्याः सवितुर्द्वयोः । वाच्योसौ सविता साक्षाद्गायत्रीवाचिकापरा

ગાયત્રી અને સવિતા—આ બન્નેમાં વાચ્ય-વાચકનો સંબંધ છે. વાચ્ય તો સాక్షાત્ સવિતા છે; અને ગાયત્રી પરમ વાચિકા (પ્રકાશક વાણી) છે.

Verse 55

प्रभावेणैव गायत्र्याः क्षत्रियः कौशिको वशी । राजर्षित्वं परित्यज्य ब्रह्मर्षिपदमीयिवान्

ગાયત્રીના માત્ર પ્રભાવથી વશીભૂત કૌશિક—ક્ષત્રિય હોવા છતાં—રાજર્ષિત્વ ત્યજી બ્રહ્મર્ષિ પદને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 56

सामर्थ्यं प्राप चात्युच्चैरन्यद्भुवनसर्जने । किं किं न दद्याद्गायत्री सम्यगेवमुपासिता

તેણે અન્ય ભુવનોની સૃષ્ટિ સુધીનું અતિઉચ્ચ સામર્થ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. આ રીતે સમ્યક્ ઉપાસિત ગાયત્રી શું નથી આપતી?

Verse 57

न ब्राह्मणो वेदपाठान्न शास्त्रपठनादपि । देव्यास्त्रिकालमभ्यासाद्बाह्मणः स्याद्धि नान्यथा

માત્ર વેદપાઠ કે શાસ્ત્રપઠનથી કોઈ સાચો બ્રાહ્મણ થતો નથી; દેવી (ગાયત્રી)ના ત્રિકાળ અભ્યાસથી જ બ્રાહ્મણ થાય—અન્યથા નહીં.

Verse 58

गायत्र्येव परं विष्णुर्गायत्र्येव परःशिवः । गायत्र्येव परोब्रह्मा गायत्र्येव त्रयी ततः

ગાયત્રી જ પરમ વિષ્ણુ છે, ગાયત્રી જ પરમ શિવ છે; ગાયત્રી જ પરમ બ્રહ્મા છે—અતએવ ગાયત્રી જ ત્રયી (ત્રિદેવ તથા ત્રિવેદ) છે.

Verse 59

देवत्रयं स भगवानंशुमाली दिवाकरः । सर्वेषां महसां राशिः कालकालप्रवर्तकः

કિરણમાલાધારી, દિવસકર એવા તે ભગવાન સૂર્ય જ દેવત્રય છે; તે સર્વ તેજનો ભંડાર અને કાળ તથા તેના ચક્રોનો પ્રવર્તક છે.

Verse 60

अर्कमुद्दिश्य सततमस्मल्लोकनिवासिनः । श्रुतिं ह्युदाहरंतीमां सारासारविवेकिनः

સૂર્યને ધ્યાનમાં રાખીને, આપણા લોકના નિવાસી—સાર‑અસારનો વિવેક ધરાવનારા—આ વૈદિક શ્રુતિને સતત ઉદ્ધૃત કરે છે।

Verse 61

एषो ह देवः प्रदिशोनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अंतः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जानास्तिष्ठति सर्वतोमुखः

આ જ દેવ સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપ્ત છે; પ્રથમજાત તે ગર્ભની અંદર પણ છે। એ જ જન્મેલો છે, એ જ જન્મ લેવાનો છે; અંતર્મુખ થઈ તે સર્વતોમુખ સ્થિત છે।

Verse 62

सदैवमुपतिष्ठेरन्सौरसूक्तैरतंद्रिताः । ये नमंत्यत्र ते विप्रा विप्रा भास्करसन्निभाः

સૌરસૂક્તોથી અપ્રમાદ રહી તેઓ સદા (સૂર્યની) ઉપાસના કરે. અહીં જે બ્રાહ્મણો નમે છે, તેઓ ભાસ્કર સમા તેજસ્વી બ્રાહ્મણ બને છે।

Verse 63

पुष्यार्केप्यथ हस्तार्के मूलार्केप्यथवा द्विज । उत्तरार्केऽथ यत्कार्यं तत्फलत्येव नान्यथा

હે દ્વિજ! પુષ્યાર્ક, હસ્તાર્ક, મૂળાર્ક અથવા ઉત્તરાર્ક—આ દિવસે જે કાર્ય કરવામાં આવે તે નિશ્ચયે ફળ આપે છે; અન્યથા નહિ।

Verse 64

पौषे मास्यर्कदिवसे यः स्नात्वा भास्करोदये । दानहोमंजपंकुर्यादर्चामर्कस्य सुव्रत

હે સુવ્રત! પૌષ માસમાં અર્કદિવસે જે ભાસ્કરોદયે સ્નાન કરીને દાન, હોમ અને જપ કરે તથા સૂર્યની અર્ચના કરે, તે (નિશ્ચિત પુણ્ય) પામે છે।

Verse 65

श्रद्धावानेकभक्तश्च कामक्रोधविवर्जितः । सहाप्सरोभिर्द्युतिमान्स वसेदत्र भोगवान्

જે શ્રદ્ધાવાન, એકનિષ્ઠ ભક્ત અને કામ-ક્રોધથી રહિત છે, તે અહીં અપ્સરાઓ સાથે તેજસ્વી બની વસે છે અને દિવ્ય ભોગસુખો ભોગવે છે।

Verse 66

अयने विषुवे चापि षडशीतिमुखेषु वा । विष्णुपद्यां च ये दद्युर्महादानानि सुव्रताः

અયન, વિષુવ, ષડશીતિમુખ તથા વિષ્ણુપદીના દિવસે જે સુવ્રતી મહાદાન કરે છે, તેઓ ઉત્તમ વ્રતધારી તરીકે પ્રશંસિત થાય છે।

Verse 67

तिलाञ्जुह्वति साज्यांश्च ब्राह्मणान्भोजयंति च । पितॄनुद्दिश्य च श्राद्धं ये कुर्वंति विपश्चितः

જે વિદ્વાન ઘૃતসহ તિલની આહુતિ આપે છે, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે અને પિતૃઓના નિમિત્તે શ્રાદ્ધ કરે છે—તેમનો ધર્મ પુણ્યસમૃદ્ધ છે।

Verse 68

महापूजां च ये कुर्युर्महामंत्राञ्जपंति च । तेऽत्र वैकर्तने लोके विकर्तनसमप्रभा

જે મહાપૂજા કરે છે અને મહામંત્રોનો જપ કરે છે, તેઓ અહીં વૈકર્તન-લોકમાં વિકર્તન (સૂર્ય) સમાન પ્રભાથી તેજસ્વી થાય છે।

Verse 69

न दरिद्रा न च दुःखार्ता न व्याधि परिपीडिताः । संक्रमेष्वर्कभक्ता ये न विरूपा न दुर्भगाः

સંક્રાંતિ સમયે જે અર્ક (સૂર્ય)ના ભક્ત હોય છે, તેઓ ન દરિદ્ર, ન દુઃખથી પીડિત, ન રોગથી સતાવાયેલા; તેઓ ન કુરુપ, ન દુર્ભાગી હોય છે।

Verse 70

संक्रमेषु न यैर्दत्तं न स्नातं तीर्थवारिषु । विशेषहोमो न कृतः कपिलाज्याप्लुतैस्तिलैः

જે લોકો સંક્રાંતિએ દાન આપતા નથી, તીર્થજળમાં સ્નાન કરતા નથી, અને કપિલા ગાયના ઘીમાં ભીંજવેલા તલથી વિશેષ હોમ પણ કરતા નથી—

Verse 71

ते दृश्यंते प्रतिद्वारं विहीन नयनाननाः । देहिदेहीति जल्पंतो देहिनः सपटच्चराः

તેઓ દરેક દ્વારે દેખાય છે—આંખ અને મુખ વિનાના; ‘આપો, આપો’ એમ બબડતા, દેહધારી જીવો ચીંથરાં પહેરી ભટકે છે।

Verse 72

समं कृष्णलकेनापि यो दद्यात्कांचनं कृती । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे स वसेदत्र पुण्यभाक्

સમર્થ પુરુષ સૂર્યગ્રહણ સમયે કુરુક્ષેત્રમાં કૃષ્ણલ જેટલું પણ સોનું દાન કરે તો તે અહીં મહાપુણ્યનો ભાગી બની વસે છે।

Verse 73

सर्वं गंगासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्वं देयं स्वर्णसमं राहुग्रस्ते दिवाकरे

જ્યારે દિવાકર સૂર્ય રાહુગ્રસ્ત થાય છે, ત્યારે સર્વ જળ ગંગાસમાન, સર્વ દ્વિજ બ્રહ્માસમાન, અને દરેક દાન સ્વર્ણદાન સમાન બની જાય છે।

Verse 74

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं यत्किंचित्सदनुष्ठितम् । भानूपरागे श्राद्धादि तद्धेतुर्ब्रध्न संनिधे

સૂર્યગ્રહણ સમયે વિધિપૂર્વક કરેલું દાન, જપ, હોમ, સ્નાન તથા શ્રાદ્ધાદિ—આ બધું બ્રધ્ન (સૂર્ય)ની સન્નિધિમાં પરમ ફળદાયક બને છે।

Verse 75

रविवारे संक्रमश्चेदुपरागोऽथवाभवेत् । तदा यदर्जितं पुण्यं तदिहाक्षयमाप्यते

જો રવિવારે સંક્રાંતિ કે ગ્રહણ આવે, તો તે સમયે ઉપાર્જિત પુણ્ય આ જ જીવનમાં અક્ષય બની રહે છે।

Verse 76

भानुवारो यदा षष्ठ्यां सप्तम्यामथ जायते । तदा यत्सुकृतं कर्म कृतं तदिह भुज्यते

જ્યારે રવિવાર ષષ્ઠી અથવા સપ્તમી તિથિએ આવે, ત્યારે તે સમયે કરેલું સુકૃત કર્મનું ફળ આ લોકમાં જ ભોગવાય છે।

Verse 77

हंसो भानुः सहस्रांशुस्तपनस्तापनो रवि । विकर्तनो विवस्वांश्च विश्वकर्मा विभावसुः

હંસ, ભાનુ, સહસ્રાંશુ, તપન, તાપન, રવિ; વિકર્તન, વિવસ્વાન, વિશ્વકર્મા અને વિભાવસુ—આ સૂર્યના નામો છે।

Verse 78

विश्वरूपो विश्वकर्ता मार्तंडो मिहिरोंऽशुमान् । आदित्यश्चोष्णगुः सूर्योऽर्यमा ब्रध्नो दिवाकरः

વિશ્વરૂપ, વિશ્વકર્તા, માર્તંડ, મિહિર, અંશુમાન; આદિત્ય, ઉષ્ણગુ, સૂર્ય, અર્યમા, બ્રધ્ન અને દિવાકર—આ સૂર્યના નામો છે।

Verse 79

द्वादशात्मा सप्तहयो भास्करो हस्करः खगः । सुरः प्रभाकरः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः

દ્વાદશાત્મા, સપ્તહય, ભાસ્કર, હસ્કર, ખગ; સુર, પ્રભાકર, શ્રીમાન, લોકચક્ષુ અને ગ્રહેશ્વર—આ સૂર્યના નામો છે।

Verse 80

त्रिलोकेशो लोकसाक्षीतमोरिः शाश्वतः शुचिः । गभस्तिहस्तस्तीव्रांशुस्तरणिः सुमहोरणिः

ત્રિલોકેશ, લોકસાક્ષી, તમોરી, શાશ્વત, શુચિ; ગભસ્તિહસ્ત, તીવ્રાંશુ, તરણી અને સુમહોરણી—આ સૂર્યદેવના પુણ્ય નામો છે.

Verse 81

द्युमणिर्हरिदश्वोर्को भानुमान्भयनाशनः । छन्दोश्वो वेदवेद्यश्च भास्वान्पूषा वृषाकपिः

દ્યુમણિ, હરિદશ્વ, અર્ક, ભાનુમાન, ભયનાશન; છન્દોશ્વ, વેદવેદ્ય, ભાસ્વાન, પૂષા અને વૃષાકપિ—આ સૂર્યદેવના નામો છે.

Verse 82

एकचक्ररथो मित्रो मंदेहारिस्तमिस्रहा । दैत्यहा पापहर्ता च धर्मोधर्म प्रकाशकः

એકચક્રરથ, મિત્ર, મંદેહોનો સંહારક, તમિસ્રા-અંધકારનાશક; દૈત્યહા, પાપહર્તા અને ધર્માધર્મપ્રકાશક—આ સૂર્યદેવના નામો છે.

Verse 83

हेलिकश्चित्रभानुश्च कलिघ्नस्तार्क्ष्यवाहनः । दिक्पतिः पद्मिनीनाथः कुशेशयकरो हरिः

હેલિક, ચિત્રભાનુ, કલિઘ્ન, તાર્ક્ષ્યવાહન; દિક્પતિ, પદ્મિનીનાથ, કુશેશયકર અને હરિ—આ સૂર્યદેવના પવિત્ર નામો છે.

Verse 84

घर्मरश्मिर्दुर्निरीक्ष्यश्चंडांशुः कश्यपात्मजः । एभिः सप्ततिसंख्याकैः पुण्यैः सूर्यस्य नामभिः

ઘર્મરશ્મિ, દુર્નિરીક્ષ્ય, ચંડાંશુ અને કશ્યપાત્મજ—સૂર્યના આ સત્તર પુણ્ય નામોથી સવિતાની સ્તુતિ થાય છે.

Verse 85

प्रणवादि चतुर्थ्यंतैर्नमस्कार समन्वितैः । प्रत्येकमुच्चरन्नाम दृष्ट्वादृष्ट्वा दिवाकरम्

ઓંથી આરંભ કરીને ચતુર્થી પ્રત્યય (—ાય) યુક્ત ‘નમઃ’ સહિત પ્રત્યેક નામ ક્રમે ઉચ્ચારવું, અને દિવાકર સૂર્યને વારંવાર નિહાળતા રહેવું।

Verse 86

विगृह्य पाणियुग्मेन ताम्रपात्रं सुनिर्मलम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा परिपूर्य जलेन च

બન્ને હાથથી અત્યંત નિર્મળ તાંબાનું પાત્ર લઈને, ઘૂંટણીએ જમીન પર જઈ, તે પાત્રને જળથી સંપૂર્ણ ભરવું।

Verse 87

करवीरादि कुसुमै रक्तचंदनमिश्रितैः । दूर्वांकुरैरक्षतैश्च निक्षिप्तैः पात्रमध्यतः

કરવીર આદિ પુષ્પોને રક્તચંદન સાથે મિશ્રિત કરીને, દૂર્વાંકુર અને અક્ષત સાથે, તે બધું પાત્રના મધ્યમાં સ્થાપિત કરવું।

Verse 88

दद्यादर्घ्यमनर्घ्याय सवित्रे ध्यानपूर्वकम् । उपमौलि समानीय तत्पात्रं नान्यदृङ्मनाः

ધ્યાનપૂર્વક સવિતૃ દેવને અમૂલ્ય અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; તે પાત્રને મસ્તકના શિખર સુધી ઉંચું કરીને, દૃષ્ટિ અને મન અન્યત્ર ન ફેરવવા।

Verse 89

प्रतिमंत्रं नमस्कुर्यादुदयास्तमये रविम् । अनया नामसप्तत्या महामंत्ररहस्यया

પ્રત્યેક મંત્ર સાથે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે રવિને નમસ્કાર કરવો—મહામંત્રના રહસ્યરૂપ આ સત્તર નામસમૂહ દ્વારા।

Verse 90

एवं कुर्वन्नरो जातु न दरिद्रो न दुःखभाक् । व्याधिभिर्मुच्यते घोरैरपिजन्मांतरार्जितैः

જે મનુષ્ય આ રીતે આચરણ કરે છે, તે ક્યારેય દરિદ્ર થતો નથી, ન દુઃખનો ભાગી બને છે. તે ઘોર વ્યાધિઓમાંથી પણ મુક્ત થાય છે, ભલે તે પૂર્વજન્માર્જિત હોય.

Verse 91

विनौषधैर्विना वैद्यैर्विनापथ्यपरिग्रहैः । कालेन निधनं प्राप्तः सूर्यलोके महीयते

ઔષધ વિના, વૈદ્ય વિના અને પથ્ય-નિયમો સ્વીકાર્યા વિના પણ, નિર્ધારિત કાળે દેહત્યાગ કર્યા પછી તે સૂર્યલોકમાં મહિમાવંત થાય છે.

Verse 92

इत्येकदेशः कथितो भानुलोकस्य सत्तम । महातेजोनिधेरस्य कोविशेषमवैत्यहो

હે સત્તમ! આ રીતે ભાનુલોકનો માત્ર એક અંશ જ વર્ણવાયો છે. મહાતેજના આ નિધિની વિશેષ મહિમા કોણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકે?

Verse 93

स्वकर्णविषयीकुर्वन्नितिपुण्यकथामिमाम् । क्षणादालोकयांचक्रे महेंद्रस्य महापुरीम्

આ પુણ્યકથાને પોતાના કાનનો વિષય બનાવી, તેણે ક્ષણમાત્રમાં મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) ની મહાન પુરીનું દર્શન કર્યું.

Verse 94

अगस्तिरुवाच । श्रुत्वा सौरीं कथमेतामप्सरोलोकसंयुताम् । न दरिद्रो भवेत्क्वापि नाधर्मेषु प्रवर्तते

અગસ્ત્ય બોલ્યા: અપ્સરાલોક સાથે સંકળાયેલી આ સૌરી કથા સાંભળનાર મનુષ્ય ક્યાંય દરિદ્ર થતો નથી અને અધર્મમાં પ્રવૃત્ત પણ થતો નથી.

Verse 95

ब्राह्मणैः सततं श्राव्यमिदमाख्यानमुत्तमम् । वेदपाठेन यत्पुण्यं तत्पुण्यफलदायकम्

આ ઉત્તમ આખ્યાન બ્રાહ્મણોએ સદા પાઠ કરવું અને શ્રવણ કરવું યોગ્ય છે. વેદપાઠથી જે પુણ્ય થાય, તેનું જ પુણ્યફળ આ આપે છે.

Verse 96

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शृण्वंतोऽध्यायमुत्तमम् । पातकानि विसृज्येह गतिं यास्यंत्यनुत्तमाम्

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય જે આ ઉત્તમ અધ્યાયનું શ્રવણ કરે છે, તેઓ અહીં જ પાપો ત્યજી અનुत્તમ ગતિને પામે છે.