Adhyaya 45

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ तद्योगिनीवृंदं दूराद्दृष्टिं प्रसार्य च । स्वनेत्रदैर्घ्यनिर्माणं प्रशशंस फलान्वितम्

સ્કંદે કહ્યું—પછી તે યોગિનીવૃંદે દૂર સુધી દૃષ્ટિ વિસ્તારી, પોતાના નેત્રોની પહોંચ વધવાની તે ફળદાયી સિદ્ધિની પ્રશંસા કરી।

Verse 2

दिव्यप्रासादमालानां पताकाश्चलपल्लवाः । सादरं दूरमार्गस्थान्पांथानाह्वयतीरिव

દિવ્ય પ્રાસાદોની પંક્તિઓ પર ફફડતી ધ્વજપતાકાઓ, ચલ પલ્લવો જેવી, દૂર માર્ગે રહેલા પંથિયોને જાણે સાદર આમંત્રણ આપતી હતી।

Verse 3

चंचत्प्रासादमाणिक्यैर्विजृंभितमरीचिभिः । सुनीलमपि च व्योमवीक्ष्यमाणं सुनिर्मलम्

ચમકતા પ્રાસાદોના માણિક્યોમાંથી પ્રસરી રહેલી કિરણોથી, ઘેરો નીલો આકાશ પણ જોતા અત્યંત નિર્મળ અને નિષ્કલંક જણાયો।

Verse 4

देवत्वं माययाच्छाद्य वेषं कार्पटिकोचितम् । विधाय काशीमविशद्योगिनीचक्रमक्रमम्

માયાથી પોતાનું દેવત્વ ઢાંકી, ભટકતા ભિક્ષુકોને યોગ્ય એવો વેશ ધારણ કરીને, યોગિનીચક્ર કાશીમાં નિઃશબ્દે, અદૃશ્ય રીતે પ્રવેશ્યું।

Verse 5

काचिच्चयोगिनी भूता काचिज्जाता तपस्विनी । काचिद्बभूव सैरंध्री काचिन्मासोपवासिनी

કોઈ યોગિની બની, કોઈ તપસ્વિની રૂપે પ્રગટ થઈ; કોઈ સૈરંધ્રી (દાસી) બની, અને કોઈ માસોપવાસ વ્રતધારિણી બની।

Verse 6

मालाकारवधूः काचित्काचिन्नापितसुंदरी । सूतिकर्मविचारज्ञा ऽपरा भैषज्यकोविदा

કોઈ માલાકારની વધૂ બની, કોઈ સુંદર નાપિત-સ્ત્રી રૂપે દેખાઈ; કોઈ પ્રસૂતિ-સેવામાં નિપુણ હતી, અને બીજી ઔષધવિદ્યામાં કોશલ હતી।

Verse 7

वैश्या च काचिदभवत्क्रयविक्रयचंचुरा । व्यालग्राहिण्यभूत्काचिद्दासीधात्री च काचन

એક સ્ત્રી વૈશ્યા બની, ખરીદ‑વેચાણમાં નિપુણ. બીજી ભયંકર પ્રાણીઓ પકડનાર બની. અને એક દાસી તથા ધાત્રી (દૂધ‑માતા) બનીને નગરમાં સેવા કરતી રહી.

Verse 8

एका च नृत्यकुशला त्वन्या गानविशारदा । अपरा वेणुवादज्ञा परा वीणाधराभवत्

એક નૃત્યમાં કુશળ બની, બીજી ગાનમાં વિશારદ. એક વેણુ‑વાદનમાં નિપુણ બની, અને બીજી વીણા ધારણ કરી વીણા‑વાદિની બની.

Verse 9

मृदंगवादनज्ञान्या काचित्ताल कलावती । काचित्कार्मणतत्त्वज्ञा काचिन्मौक्तिकगुंफिका

એક મૃદંગ‑વાદનમાં નિપુણ હતી, બીજી તાલ‑લયની કલામાં પ્રવીણ. એક કાર્મણ (કર્મપ્રયોગ) તત્ત્વ જાણતી હતી, અને એક મોતી ગૂંથનાર હતી.

Verse 10

गंधभागविधिज्ञान्या काचिदक्षकलालया । आलापोल्लासकुशला काचिच्चत्वरचारिणी

એક સુગંધિ દ્રવ્યોના ભાગ‑પ્રમાણ અને વિધિ જાણતી હતી; એક પાસાંના ખેલની કલામાં રત હતી. એક મધુર સંવાદ અને ઉલ્લાસભર્યા વિનોદમાં કુશળ હતી; અને એક ચૌક‑ચત્વરોમાં ફરતી હતી.

Verse 11

वंशाधिरोहणे दक्षा रज्जुमार्गेण चेतरा । काचिद्वातुलचेष्टाऽभूत्पथि चीवरवेष्टना

એક વાંસ પર ચઢવામાં દક્ષ હતી, બીજી દોરીના માર્ગે ચાલતી. એક ઉન્મત્ત જેવી ચેષ્ટા કરતી, અને એક માર્ગમાં ચીવર/ચિથરાં ઓઢીને ફરતી રહી.

Verse 12

अपत्यदाऽनपत्यानां परा तत्रपुरेऽवसत् । काचित्करांघ्रिरेखाणां लक्षणानि चिकेति च

તે નગરમાં એક સ્ત્રી નિઃસંતાનોને સંતાન આપનારી બની વસતી હતી. અને બીજી હાથ‑પગની રેખાઓમાં રહેલા શુભ લક્ષણો તપાસી તેમનો અર્થ કહતી હતી.

Verse 13

चित्रलेखन नैपुण्यात्काचिज्जनमनोहरा । वशीकरणमंत्रज्ञा काचित्तत्र चचार ह

ચિત્રલેખનના નૈપુણ્યથી એક સ્ત્રી લોકોના મનને મોહતી હતી. બીજી વશીકરણ મંત્રોની જાણકાર બની ત્યાં ફરતી હતી.

Verse 14

गुटिकासिद्धिदा काचित्काचिदंजनसिद्धिदा । धातुवादविदग्धान्या पादुकासिद्धिदा परा

એક સ્ત્રી ગુટિકા‑સિદ્ધિ આપતી, બીજી અંજન‑સિદ્ધિ આપતી. બીજી એક ધાતુવાદમાં નિપુણ હતી, અને બીજી પાદુકા‑સિદ્ધિ પ્રદાન કરતી.

Verse 15

अग्निस्तंभ जलस्तंभ वाक्स्तंभं चाप्यशिक्षयत् । खेचरीत्वं ददौ काचिददृश्यत्वं परा ददौ

તે અગ્નિ‑સ્તંભ, જલ‑સ્તંભ અને વાક્‑સ્તંભની વિદ્યাও શીખવતી. એકે ખેચરીત્વ આપ્યું અને બીજી એ અદૃશ્યત્વ પ્રદાન કર્યું.

Verse 16

काचिदाकर्पणीं सिद्धिं ददावुच्चाटनं परा । काचिन्निजांगसौंदर्य युवचित्तविमोहिनी

એક સ્ત્રી આકર્ષણી‑સિદ્ધિ આપતી, બીજી ઉચ્ચાટન‑કર્મ પ્રદાન કરતી. અને એક પોતાની અંગસૌંદર્યથી યુવાનોના ચિત્તને મોહીત કરતી.

Verse 17

चिंतितार्थप्रदा काचित्काचिज्ज्योतिः कलावती । इत्यादि वेषभाषाभिरनुकृत्य समंततः

તે યોગિનીઓમાં કોઈ ‘ચિંતિતાર્થપ્રદા’, કોઈ ‘જ્યોતિ’, અને કોઈ ‘કલાવતી’ રૂપે પ્રગટ થઈ. નાનાવેષ અને નાનાભાષાની નકલ કરીને તેઓ નગરમાં સર્વત્ર ફરતી રહી.

Verse 18

प्रत्यंगणं प्रतिगृहं प्राविशद्योगिनीगणः । इत्थमब्दंचरंत्यस्ता योगिन्योऽहर्निशं पुरि

યોગિનીઓનો સમૂહ દરેક આંગણામાં અને દરેક ઘરમાં પ્રવેશતો રહ્યો. આ રીતે તેઓ નગરમાં દિવસ-રાત એક પૂરું વર્ષ સુધી ભ્રમણ કરતા રહ્યા.

Verse 19

न च्छिद्रं लेभिरे क्वापि नृपविघ्नचिकीर्षवः । ततः समेत्य ताः सर्वा योगिन्यो वंध्यवांछिताः । तस्थुः संमंत्र्य तत्रैव न गता मंदरं पुनः

રાજાને વિઘ્ન કરવાનું ઇચ્છતા હોવા છતાં તેમને ક્યાંય કોઈ છિદ્ર (અવસર) મળ્યો નહીં. તેથી ઇચ્છા નિષ્ફળ થતાં ખિન્ન થયેલી બધી યોગિનીઓ એકત્ર થઈ, ત્યાં જ વિચારવિમર્શ કરીને ઊભી રહી; અને ફરી મન્દર પર પાછી ગઈ નહીં.

Verse 20

प्रभुकार्यमनिष्पाद्य सदः संभावनैधितः । कः पुरः शक्नुयात्स्थातुं स्वामिनो क्षतविग्रहः

પ્રભુનું કાર્ય સિદ્ધ ન કરી શક્યા છતાં જે સદા આત્મગૌરવથી ફૂલેલો રહે—એવો અપમાનિત દેહવાળો સેવક પોતાના સ્વામી સામે કેવી રીતે ઊભો રહી શકે?

Verse 21

अन्यच्च चिंतितं ताभिर्योगिनीभिरिदं मुने । प्रभुं विनापि जीवामो न तु काशीं विना पुनः

હે મુને, તે યોગિનીઓએ બીજો વિચાર કર્યો—“પ્રભુ વિના પણ અમે જીવી શકીએ; પરંતુ કાશી વિના તો ફરી કદી જીવી શકીશું નહીં.”

Verse 22

प्रभूरुष्टोपि सद्भृत्ये जीविकामात्रहारकः । काशीहरेत्कराद्भ्रष्टा पुरुषार्थचतुष्टयम्

સ્વામી સદ્ભૃત્ય પર રોષે ભરાય તોય માત્ર તેની જીવિકા જ હરે; પરંતુ જે કાશીથી ચ્યૂત થાય, તેના હાથમાંથી કાશી સ્વયં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ હરી લે છે.

Verse 23

नाद्यापि काशीं संत्यज्य तदारभ्य महामुने । योगिन्योन्यत्र तिष्ठंति चरंत्योपि जगत्त्रयम्

હે મહામુને! તે સમયથી આજ સુધી યોગિનીઓ કાશીનો ત્યાગ કરતી નથી; તેઓ ત્રિલોકમાં ભ્રમણ કરે તોય અન્યત્ર માત્ર ક્ષણમાત્ર જ રહે છે.

Verse 24

प्राप्यापि श्रीमतीं काशीं यस्तितिक्षति दुर्मतिः । स एव प्रत्युत त्यक्तो धर्मकामार्थमुक्तिभिः

શ્રીમયી કાશી પ્રાપ્ત કરીને પણ જે દુર્મતિ શ્રદ્ધા વિના તેને માત્ર ‘સહે’ છે, તે ખરેખર ધર્મ, અર્થ, કામ અને મુક્તિ દ્વારા પરિત્યક્ત બને છે.

Verse 25

कः काशीं प्राप्य दुर्बुद्धिरपरत्र यियासति । मोक्षनिक्षेप कलशीं तुच्छश्रीकृतमानसः

કાશી પ્રાપ્ત કર્યા પછી કયો મૂર્ખ અન્યત્ર જવા ઇચ્છે? કાશી તો મોક્ષ-નિક્ષેપની કલશી છે; તુચ્છ વૈભવોથી મનને નાનું કરનાર જ બીજે જવાની ઇચ્છા રાખે.

Verse 26

विमुखोपीश्वरोस्माकं काशीसेवनपुण्यतः । संमुखो भविता पुण्यं कृतकृत्याः स्म तद्वयम्

ઈશ્વર અમારાથી વિમુખ હોય તોય કાશી-સેવાના પુણ્યથી તે અમારે પ્રત્યે સંમુખ અને અનુકૂળ થશે; એ પુણ્યથી જ અમે કૃતકૃત્ય બનીશું—અમે ધન્ય છીએ.

Verse 27

दिनैः कतिपयैरेव सर्वज्ञोपि समेष्यति । विना काशीं न रमते यतोऽन्यत्र त्रिलोचनः

થોડા જ દિવસોમાં સર્વજ્ઞ પણ આ નિશ્ચયે પહોંચે છે—કાશી વિના તે રમતો નથી; કારણ કે ત્રિનેત્ર શિવને અન્યત્ર આનંદ મળતો નથી.

Verse 28

शंभोः शक्तिरियं काशी काचित्सर्वैरगोचरा । शंभुरेव हि जानीयादेतस्याः परमं सुखम्

આ કાશી શંભુની જ શક્તિ છે, જે સર્વેને અગોચર છે. નિશ્ચયે તેના પરમ સુખને શંભુ જ સંપૂર્ણ જાણે છે.

Verse 29

इति निश्चित्य मनसि शंभोरानंदकानने । अतिष्ठद्योगिनीवृंदं कयाचिन्माययावृतम्

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને, શંભુના ‘આનંદ-કાનન’માં યોગિનીઓનો સમૂહ કોઈ રહસ્યમય માયાથી આવૃત થઈને સ્થિત હતો.

Verse 30

व्यास उवाच । इत्थं समाकर्ण्य मुनिः पुनः पप्रच्छ षण्मुखम् । कानि कानि च नामानि तासां तानि वदेश्वर

વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે સાંભળી મુનિએ ફરી ષણ્મુખને પૂછ્યું: “તેમનાં કયા કયા નામો છે? હે ઈશ્વર, તે નામો કહો.”

Verse 31

भजनाद्योगिनीनां च काश्यां किं जायते फलम् । कस्मिन्पर्वणि ताः पूज्याः कथं पूज्याश्च तद्वद

“અને કાશીમાં યોગિનીઓના ભજન-પૂજનથી કયું ફળ ઉત્પન્ન થાય છે? કયા પર્વે તેઓ પૂજ્ય છે, અને કેવી રીતે પૂજા કરવી—તે પણ કહો.”

Verse 32

श्रुत्वेतिप्रश्नमौमेयो योगिनीसंश्रयं ततः । प्रत्युवाच मुने वच्मि शृणोत्ववहितो भवान्

આ પ્રશ્ન સાંભળી ઉમાપુત્ર, યોગિનીઓનો આશ્રય, બોલ્યા—“હે મુને! હું કહું છું; તમે પૂર્ણ એકાગ્રતાથી સાંભળો.”

Verse 33

स्कंद उवाच । नामधेयानि वक्ष्यामि योगिनीनां घटोद्भव । आकर्ण्य यानि पापानि क्षयंति भविनां क्षणात्

સ્કંદ બોલ્યા—“હે ઘટોદ્ભવ (વ્યાસ)! હું યોગિનીઓનાં નામો કહું છું; જેને સાંભળતાં જ જીવોના પાપ ક્ષણમાં ક્ષય પામે છે.”

Verse 34

गजानना सिंहमुखी गृध्रास्या काकतुंडिका । उष्ट्रग्रीवा हयग्रीवा वाराही शरभानना

ગજાનના, સિંહમુખી, ગૃધ્રાસ્યા, કાકતુન્ડિકા; ઉષ્ટ્રગ્રીવા, હયગ્રીવા, વારાહી અને શરભાનના—આ યોગિનીઓનાં નામ છે.

Verse 35

उलूकिका शिवारावा मयूरी विकटानना । अष्टवक्त्रा कोटराक्षी कुब्जा विकटलोचना

ઉલૂકિકા, શિવારાવા, મયૂરી, વિકટાનના; અષ્ટવક્ત્રા, કોટરાક્ષી, કુબ્જા અને વિકટલોચના—આ પણ યોગિનીઓનાં નામ છે.

Verse 36

शुष्कोदरी ललज्जिह्वा श्वदंष्ट्रा वानरानना । ऋक्षाक्षी केकराक्षी च बृहत्तुंडा सुराप्रिया

શુષ્કોદરી, લલજ્જિહ્વા, શ્વદંષ્ટ્રા, વાનરાનના; ઋક્ષાક્ષી, કેકરાક્ષી, બૃહત્તુન્ડા તથા સુરાપ્રિયા—આ પણ યોગિનીઓનાં નામ છે.

Verse 37

कपालहस्ता रक्ताक्षी शुकी श्येनी कपोतिका । पाशहस्ता दंडहस्ता प्रचंडा चंडविक्रमा

તે કપાલહસ્તા, રક્તાક્ષી; શુકી, શ્યેની, કપોતિકા; પાશહસ્તા, દંડહસ્તા, અતિ પ્રચંડા અને રણમાં ભયંકર વિક્રમવાળી છે।

Verse 38

शिशुघ्नी पापहंत्री च काली रुधिरपायिनी । वसाधया गर्भभक्षा शवहस्तांत्रमालिनी

તે શિશુઘ્ની, પાપહંત્રી; કાળી, રુધિરપાયિની; વસાધયા, ગર્ભભક્ષા; અને શવહસ્તા, આંત્રમાલાધારિણી છે।

Verse 39

स्थूलकेशी बृहत्कुक्षिः सर्पास्या प्रेतवाहना । दंदशूककरा क्रौंची मृगशीर्षा वृषानना

તે સ્થૂલકેશી, વિશાળ કુખિવાળી; સર્પાસ્યા, સાપ જેવા મુખવાળી; પ્રેતવાહના; દંદશૂકકરા, સાપસદૃશ હાથવાળી; ક્રૌંચી; મૃગશીર્ષા; અને વૃષાનના છે।

Verse 40

व्यात्तास्या धूमनिःश्वासा व्योमैकचरणोर्ध्वदृक् । तापनी शोषणीदृष्टिः कोटरी स्थूलनासिका

તે વ્યાત્તાસ્યા, વિકરાળ ખુલ્લા મુખવાળી; ધૂમનિઃશ્વાસા, ધુમાડા જેવી શ્વાસવાળી; વ્યોમમાં એક ચરણથી વિચરતી, ઊર્ધ્વદૃષ્ટિવાળી; તાપની, દાહ કરનારી; શોષણીદૃષ્ટિ, જેના દૃષ્ટિથી શોષાઈ જાય; કોટરી; અને સ્થૂલનાસિકા છે।

Verse 41

विद्युत्प्रभा बलाकास्या मार्जारी कटपूतना । अट्टाट्टहासा कामाक्षी मृगाक्षी मृगलोचना

તે વિદ્યુત્પ્રભા, વીજળી જેવી તેજસ્વિની; બલાકાસ્યા; માર্জારી; કટપૂતના; અট্টાટ્ટહાસા, ઘોર અট্টહાસ કરનારી; કામાક્ષી; મૃગાક્ષી; અને મૃગલોચના—હરિણી જેવી આંખોવાળી છે।

Verse 42

नामानीमानि यो मर्त्यश्चतुःषष्टिं दिनेदिने । जपेत्त्रिसंध्यं तस्येह दुष्टबाधा प्रशाम्यति

જે મનુષ્ય પ્રતિદિન ત્રિસંધ્યાએ આ ચોસઠ નામોનું જપ કરે છે, તેના આ જ જીવનમાં દુષ્ટબાધાઓ શમન પામે છે.

Verse 43

न डाकिन्यो न शाकिन्यो न कूष्मांडा न राक्षसाः । तस्य पीडां प्रकुर्वंति नामानीमानि यः पठेत्

જે આ નામોનું પાઠ કરે છે, તેને ન ડાકિનીઓ, ન શાકિનીઓ, ન કૂષ્માંડ, ન રાક્ષસો પીડા આપી શકે.

Verse 44

शिशूनां शांतिकारीणि गर्भशांतिकराणि च । रणे राजकुले वापि विवादे जयदान्यपि

આ નામો શિશુઓને શાંતિ આપનારાં છે અને ગર્ભને પણ શાંતિ કરનારાં છે; યુદ્ધમાં, રાજસભામાં તથા વિવાદમાં પણ વિજય આપે છે.

Verse 45

लभेदभीप्सितां सिद्धिं योगिनीपीठसेवकः । मंत्रांतराण्यपि जपंस्तत्पीठे सिद्धिभाग्भवेत्

યોગિની-પીઠની સેવા કરનાર ઇચ્છિત સિદ્ધિ મેળવે છે; અન્ય મંત્રો જપતો હોય તોય તે જ પીઠે સિદ્ધિનો ભાગી બને છે.

Verse 46

बलिपूजोपहारैश्च धूपदीपसमर्पणैः । क्षिप्रं प्रसन्ना योगिन्यः प्रयच्छेयुर्मनोरथान्

બલિ, પૂજા અને ઉપહારોથી તથા ધૂપ-દીપ અર્પણથી યોગિનીઓ शीઘ્ર પ્રસન્ન થઈ મનોઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે.

Verse 47

शरत्काले महापूजां तत्र कृत्वा विधानतः । हवींषि हुत्वा मंत्रज्ञो महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

શરદઋતુમાં ત્યાં વિધિપૂર્વક મહાપૂજા કરીને, મંત્રજ્ઞ પુરુષ અગ્નિમાં હવ્ય આહુતિ અર્પે તો તે મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 48

आरभ्याश्वयुजःशुक्लां तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । पूजयेन्नवमीयावन्नरश्चिंतितमाप्नुयात्

આશ્વયુજ માસના શુક્લપક્ષની શુભ પ્રતિપદાથી આરંભ કરીને નવમી સુધી જે પુરુષ પૂજા કરે, તે ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 49

कृष्णपक्षस्य भूतायामुपवासी नरोत्तमः । तत्र जागरणं कृत्वा महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

કૃષ્ણપક્ષની ભૂતાયા તિથિએ ઉપવાસ રાખનાર શ્રેષ્ઠ પુરુષ ત્યાં જાગરણ કરે તો મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 50

प्रणवादिचतुर्थ्यन्तैर्नामभिर्भक्तिमान्नरः । प्रत्येकं हवनं कृत्वा शतमष्टोत्तरं निशि

ભક્તિમાન પુરુષ પ્રણવથી આરંભ કરીને ચતુર્થી સુધીના નામ-મંત્રોથી, રાત્રે દરેકને અલગ રીતે હવન કરી એકસો આઠ આહુતિ અર્પે।

Verse 51

ससर्पिषा गुग्गुलुना लघुकोलि प्रमाणतः । यां यां सिद्धिमभीप्सेत तांतां प्राप्नोति मानवः

ઘી અને ગુગ્ગુલુને નાનાં બોર જેટલા પ્રમાણમાં લઈને, મનુષ્ય જે જે સિદ્ધિ ઇચ્છે તે તે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 52

चैत्रकृष्णप्रतिपदि तत्र यात्रा प्रयत्नतः । क्षेत्रविघ्नशांत्यर्थं कर्तव्या पुण्यकृज्जनैः

ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની પ્રતિપદાએ ત્યાં પુણ્યકર્મી જનોએ પ્રયત્નપૂર્વક યાત્રા કરવી જોઈએ, ક્ષેત્રસંબંધિત વિઘ્નશાંતિ માટે।

Verse 53

यात्रा च सांवत्सरिकीं यो न कुर्यादवज्ञया । तस्य विघ्नं प्रयच्छंति योगिन्यः काशिवासिनः

જે અવજ્ઞાથી વાર્ષિક યાત્રા કરતો નથી, તેને કાશીમાં વસતી યોગિનીઓ વિઘ્ન આપે છે।

Verse 54

अग्रे कृत्वा स्थिताः सर्वास्ताः काश्यां मणिकर्णिकाम् । तन्नमस्कारमात्रेण नरो विघ्नैर्न बाध्यते

તે સર્વ (યોગિનીઓ) મણિકર્ણિકાને અગ્રસ્થાને રાખીને કાશીમાં સ્થિત છે; માત્ર તેના નમસ્કારથી જ મનુષ્ય વિઘ્નોથી પીડાતો નથી।