Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अथ मंदरकंदरोदरोल्लसद समद्युति रत्नमंदिरे । परितः समधिष्ठितामरे निजशिखरैर्वसनीकृतांबरे

સ્કંદે કહ્યું—પછી મન્દર પર્વતની ગુફાઓમાં ઝળહળતી સમ તેજસ્વિતાની સમાન કાંતિ ધરાવતાં રત્નમંદિરમાં, ચારે તરફ દેવતાઓથી ઘેરાયેલું, અને પોતાના શિખરો વડે જાણે આકાશને વસ્ત્ર સમ ઢાંકી દીધું હોય તેમ—

Verse 2

निवसञ्जगदीश्वरो हरः कृशरजनीश कलामनोहरः । लभते स्म न शर्म शंकरः प्रसरत्काशिवियोगज ज्वरः

ત્યાં નિવાસ કરતાં પણ જગદીશ્વર હર—ચંદ્રની ક્ષીણ કલાથી મનોહર—શંકરને શાંતિ મળી નહીં; કારણ કે કાશી-વિયોગથી જન્મેલો જ્વર અંદર અંદર પ્રસરી રહ્યો હતો।

Verse 3

विरहानलशांतये तदा समलेपि त्रिपुरारिणापि यः । मलयोद्भव पंक एष स प्रतिपेदेह्यधुना पिपांसुताम्

વિરહની અગ્નિ શમાવવા જે મલયજ ચંદનલેપ એક વખત ત્રિપુરારિ (શિવ) એ પણ ધારણ કર્યો હતો, એ જ હવે સૂકી જઈ જાણે ફરી ભેજ માટે તરસી રહ્યો છે।

Verse 4

परितापहराणि पद्मिनीनां मृदुलान्यपि कंकणीकृतानि । गदितानि यदीश्वरेण सर्पास्तदभूत्सत्यमहोमहेश्वरेच्छा

પદ્મિનીઓની તાપ હરણ કરનારાં કોમળ કમળતંતુઓ પણ, ઈશ્વરે કહ્યા માત્રથી સર્પ બની કંકણરૂપે ઘડાઈ ગયા. તે સત્ય બન્યું—અહો, મહેશ્વરની ઇચ્છા કેટલી અદ્ભુત!

Verse 5

यदु दुग्धनिधिं निमथ्यदेवैर्मृदुसारः समकर्षि पूर्णचंद्रः । स बभूव कृशो वियोगतप्तेश्वरमूर्धोष्मपरिक्षरच्छरीरः

જ્યારે દેવોએ ક્ષીરસાગરનું મંથન કરીને મૃદુસાર—પૂર્ણચંદ્ર—ને બહાર ખેંચ્યો, ત્યારે કાશી-વિરહથી તપ્ત ઈશ્વરના મસ્તકમાંથી ઊઠતી ઉષ્માથી દગ્ધ સમાન થઈ તે પણ કૃશ થયો; જાણે તેનું શરીર ઓગળી વહેવા લાગ્યું।

Verse 6

यददीधरदेष जाततापः पृथुले मौलिजटानि कुंजकोणे । परितापहरां हरस्तदानीं द्युनदीं तामधुनापि नोज्जिहीते

જ્યારે તે પર્વતીય પ્રદેશમાં તાપ (વિષાદ) ઊઠ્યો, ત્યારે હરે પોતાના મૌલિ પરની ઘની જટાઓને વનકુંજના ખૂણે વિસ્તારી; અને તે સમયે ધારણ કરેલી પરિતાપહરિણી દ્યુનદી ગંગાને તે આજેય ત્યજતો નથી।

Verse 7

महतो विरहस्य शंकरः प्रसभंतस्यवशी वशंगतः । विविदेन सुरैः सदोगतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः

તે મહાવિરહે શંકરને—સ્વામી હોવા છતાં—બળપૂર્વક પોતાના વશમાં કરી લીધો; અને દેવતાઓ નાનાં રીતે આસપાસ હોવા છતાં તે તીવ્ર આંતરિક તાપમાં જ લપેટાયેલો રહ્યો।

Verse 8

अतिचित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येष कृपीटयोनिना । स्वपुरीविरहोद्भवेन वै परिताप्येत जगत्त्रयेश्वरः

આ અતિ આશ્ચર્યજનક છે કે, સ્વયં શુચિ—અગ્નિજ (કૃપીટયોનિ) જગત્ત્રયેશ્વર—તે પણ પોતાની સ્વપુરી કાશીના વિરહથી ઉપજેલી પીડાથી ખરેખર સંતપ્ત થાય છે।

Verse 9

निजभालतलं कलानिधेः कलया नित्यमलंकरोति यः । स तदीश्वरमप्यतापयद्विधुरेको विपरीत एव तु

જે પોતાના ભાળને કલાનિધિ (ચંદ્ર)ની એક કલાથી નિત્ય અલંકૃત કરે છે, એ જ ચંદ્ર—વિપરીત રીતે—એકલો જ પોતાના સ્વામીને પણ સંતાપથી દહાવી ગયો।

Verse 10

गरलं गलनालिकातले विलसेदस्य न तेन तापितः । अमृतांशु तुषारदीधिति प्रचयैरेव तु तापितोऽद्भुतम्

તેના ગળાના નાળમાં વિષ ઝળહળે છે, છતાં તેનાથી તે દગ્ધ થતો નથી; પરંતુ અદ્ભુત એ કે અમૃતકિરણ ચંદ્રની હિમશીતલ કિરણોના ઢગલાં જ તેને તાપે છે।

Verse 11

विलसद्धरिचंदनोदकच्छटया तद्विरहापनुत्तये । हृदया हि तयाप्यदूयत प्रसरद्भोगिफटाभवैर्न तु

તે વિરહ દૂર કરવા પીળા ચંદનમિશ્રિત પાણીની ઝળહળતી છાંટ લગાડવામાં આવી; છતાં તેનાથી પણ તેનું હૃદય દુખતું રહ્યું—પણ એ પીડા ફેલાતી સર્પફણાઓથી નહોતી।

Verse 12

सकलभ्रममेष नाशयेत्स्रगहित्वाद्यपदेशजं हरः । इदमद्भुतमस्य यद्भ्रमः स्फुटमाल्येपि महाहिसंभवः

માળા ધારણ વગેરે બહાનાથી ઊપજતો સર્વ ભ્રમ હર નાશ કરે છે; છતાં અદ્ભુત એ કે સ્પષ્ટ માળા હોવા છતાં તેનો ભ્રમ મહાસર્પમાંથી જ ઉપજે છે।

Verse 13

स्मृतिमात्रपथंगतोपि यस्त्रिविध तापमपाकरोत्यलम् । स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किंचिदजल्पदित्यजः

જે સ્મરણના માર્ગમાં માત્ર પ્રવેશતાં જ ત્રિવિધ તાપને સંપૂર્ણ દૂર કરે છે, તે અજર પ્રભુ કાશી-વિયોગથી તપીને પોતાને કંઈક બોલી ઊઠ્યો।

Verse 14

अपि काशि समागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम । दवथुः परिशांतिमेति तन्नहि मानी परिगाहनैरपि

કાશીથી આવેલો પવન પણ જો મારા અંગોને આલિંગે, તો આ દાહવેદના શાંત થાય; કારણ કે આ અભિમાની પીડા વારંવાર શમાવતાં પણ ઓસરતી નથી।

Verse 15

अगमिष्यदहोकथं सतापो ननु दक्षांगजयाय एधितः । ममजीवातुलता झटित्यलं ह्यभविष्यन्न हिमाद्रिजा यदि

અરે! દક્ષપુત્રીને કારણે વધેલા આ સંતાપમાં હું કેવી રીતે જીવિત રહી શકત? જો હિમાલયપુત્રી (પાર્વતી) ન હોત, તો મારા પ્રાણ તત્કાળ નીકળી ગયા હોત.

Verse 16

न तथोज्झितदेहयातया मम दक्षोद्भवयामनोऽदुनोत् । अविमुक्तवियोगजन्मनापरि दूयेत यथा महोष्मणा

દેહત્યાગ કરનારી દક્ષપુત્રી (સતી) ના વિયોગથી મારું મન એટલું દુઃખી નહોતું થયું, જેટલું અત્યારે અવિમુક્ત (કાશી) ના વિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલા મહાતાપથી બળી રહ્યું છે.

Verse 17

अयि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमंगसंगजम् । अतिशीतलितानि येन मेऽद्भुतगात्राणि भवंति तत्क्षणात्

હે કાશી! તારા અંગ-સંગથી ઉત્પન્ન થતું સુખ મને ફરી ક્યારે હર્ષપૂર્વક પ્રાપ્ત થશે? જેનાથી મારા અદ્ભુત અંગો તત્ક્ષણ અત્યંત શીતળ થઈ જાય છે.

Verse 18

अयि काशि विनाशिताघसंघे तवविश्लेषजआशुशुक्षणिः । अमृतांशुकलामृदुद्रवैरतिचित्रंहविषेव वर्धते

હે પાપસમૂહનો નાશ કરનારી કાશી! તારા વિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલી અગ્નિ, ચંદ્રની કળાઓ સમાન મૃદુ દ્રવિત હવિ (ઘી) થી પણ, આશ્ચર્યજનક રીતે વધી રહી છે.

Verse 19

अगमन्मम दक्षजा वियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन । अधुना खलु नैव शांतिमीयां यदि काशीं न विलोकयेहमाशु

પહેલાં દક્ષપુત્રી (સતી) ના વિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો મારો સંતાપ હિમાલયપુત્રી (પાર્વતી) રૂપી ઔષધિથી શાંત થઈ ગયો હતો. પરંતુ હવે જો હું શીઘ્ર કાશીના દર્શન નહીં કરું, તો મને શાંતિ નહીં મળે.

Verse 20

मनसेति गृणंस्तदा शिवः सुतरां संवृततापवैकृतः । जगदंबिकया धियां जनन्या कथमप्येष वियुक्त इत्यमानि

ત્યારે શિવે મનમાં કાશીનું સ્મરણ કરતાં દાહજન્ય તાપના વિકારોને ખૂબ જ ઢાંકી દીધા. છતાં જગદંબિકા—બુદ્ધિની જનની—વિચારવા લાગી, “એ કેવી રીતે આ રીતે વિયોગથી વ્યાકુળ થયો?”

Verse 21

प्रियया वपुषोर्धयानयाप्यपरिज्ञात वियोगकारणः । वचनैरुपचर्यते स्म सप्रणतप्राणिनिदाघदारणः

પ્રિયા—જે તેમના દેહનો અર્ધભાગ છે—વિયોગનું કારણ ન જાણતી હોવા છતાં, કોમળ વચનો દ્વારા તેમને શાંત કરવા લાગી; તેમને, જે પ્રણત જીવો માટે સંસારની દાહક ગરમીને દૂર કરે છે.

Verse 22

श्रीपार्वत्युवाच । तव सर्वग सर्वमस्ति हस्ते विलसद्योग वियोग एव कस्ते । तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकापि भूतधात्री

શ્રી પાર્વતીએ કહ્યું—હે સર્વવ્યાપી! બધું જ તમારા હાથમાં છે—યોગ પણ અને વિયોગ પણ. તમારા માટે ‘વિયોગ’ કોણ કરી શકે? અહો, તમારી શક્તિ વિભૂતિ આપનારી છે; એ જ સર્વ આપત્તિઓની કલિકાને પણ ધારે છે અને સર્વ ભૂતોની ધારક છે.

Verse 23

त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो प्रलयं यांति जगंति शोच्यवत् । च्यवते भवतः कृपालवादितरोपीशनयस्त्वयोंकृतः

હે વિભો! તમારી દૃષ્ટિ ન પડે તો જગત ક્ષણમાં જ કરુણ રીતે પ્રલયને પામે છે. તમારી કૃપાના એક બિંદુ વિના બીજો કોઈ ‘ઈશ્વર’ પણ ટકી શકતો નથી; સર્વ અધિપત્ય તો તમે જ સ્થાપ્યું છે.

Verse 24

भवतः परितापहेतवो न भवंतींदु दिवाकराग्नयः । नयनानियतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्जला च मौलौ

તમારા માટે ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ પણ સંતાપના કારણ નથી. હે ત્રિનેત્ર! તમારા નેત્રો કોઈ નિયમે બંધાયેલા નથી; અને તમારા મૌલિ પર રાત્રિના કાળા તિલતેલ જેવું તમસ તથા શીતલ કૃપાજળ જેવું ઉજાસ—બે પ્રિય અલંકારોની જેમ શોભે છે.

Verse 25

भुजगाभुजगाः सदैव तेऽमी न विषं संक्रमते च नीलकंठ । अहमस्मि च वामदेव वामा तव वामंवपुरत्र चित्तयुक्ता

હે નીલકંઠ! આ સર્પો સદૈવ તારા અંગો પર રહે છે, છતાં તેમનું વિષ તારા અંદર પ્રવેશતું નથી. અને હું—હે વામદેવ—તારી પ્રિયા વામા, અહીં તારા ડાબા ભાગ પર ચિત્ત જોડીને, તારા મંગલમય શિવસ્વરૂપ સાથે એકરૂપ છું.

Verse 26

इति संसृतिसंबीजजनन्याभिहिते हिते । गिरां निगुंफे गिरिशो वक्तुमप्याददे गिरम्

આ રીતે સંસારભવના બીજને જનમ આપનારી જનનીએ વાણીની માળામાં ગૂંથેલા હિતકારી વચનો કહ્યા; ત્યારબાદ ગિરિશ (શિવ) પ્રત્યુત્તર આપવા વાણી ધારણ કરી।

Verse 27

ईश्वर उवाच । अयि काशीत्यष्टमूर्तिर्भवो भावाष्टकोभवत् । सत्वरं शिवयाज्ञायि ध्रुवं काश्याहृतोहरः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે શિવયાજ્ઞાયિ! ‘કાશી!’ એવો ઉચ્ચાર થતાં જ ભવ (શિવ) અષ્ટમૂર્તિ બની ભાવના અષ્ટકરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેથી, હે શિવવિદે, હર નિશ્ચયે તરત કાશી તરફ આકર્ષાય છે.

Verse 28

अथबालसखी भूत तत्तत्काननवीरुधम् शिवाप्रस्तावयांचक्रे विमुक्तां मुक्तिदां पुरीम्

પછી તે (પાર્વતી) જાણે બાળસખી બનીને, અનેક પ્રકારનાં વનો અને લતાઓની વચ્ચે, સ્વયં વિમુક્ત અને મુક્તિ આપનારી એ પુરી—કાશી—નો પ્રસંગ ઉપાડી વર્ણન કરવા લાગી।

Verse 29

पार्वत्युवाच । गगनतलमिलितसलिले प्रलयेपि भव त्रिशूलपरि विधृताम् । कृतपुंडरीकशोभां स्मरहरकाशीं पुरीं यावः

પાર્વતીએ કહ્યું—હે ભવ! પ્રલયકાળે પણ જ્યારે જળ આકાશતલ સુધી પહોંચે, ત્યારે પણ તારા ત્રિશૂલ પર ધારિત, કમળસમાન શોભાથી દીપ્ત, હે સ્મરહર, એ કાશીપુરીએ ચાલીએ.

Verse 30

धराधरेंद्रस्य धरातिसुंदरा न मां तथास्यापि धिनोति धूर्जटे । धरागतापीह न या ध्रुवंधरा पुरीधुरीणा तव काशिका यथा

હે ધૂર્જટે! પર્વતરાજની અતિસુંદર ધરતી પણ મને તેટલો આનંદ આપતી નથી; ધરા પર સ્થિત હોવા છતાં તારી શ્રેષ્ઠ, અચલ અને અનુપમ કાશિકા જેવો આનંદ બીજે ક્યાં?

Verse 31

न यत्र काश्यां कलिकालजं भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः । न यत्र काश्यां कलुषोद्भवं भयं कथं विभो सा नयनातिथिर्भवेत्

કાશીમાં કલિયુગજન્ય ભય નથી, કાશીમાં મૃત્યુ પછી પુનર્ભવ નથી; કાશીમાં કલુષથી ઉપજતો ભય પણ નથી। હે વિભો! એ નગરી મારી આંખોની પ્રિય અતિથિ કેમ ન બને?

Verse 32

किमत्र नो संति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः । परं न काशी सदृशीदृशोः पदं क्वचिद्गता मे भवता शपे शिव

અહીં હજારો નગરો નથી શું—પગલે પગલે સર્વસમૃદ્ધિની ભૂમિઓ? છતાં કાશી જેવી બીજી નથી; એ જ મારી દૃષ્ટિનું પરમ લક્ષ્ય છે। મેં કદી વિરુદ્ધ કહ્યું હોય તો, હે શિવ, મને દંડ આપો।

Verse 33

त्रिविष्टपे संति न किं पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः । तृणी भवंतीह च ताः पुरःपुरः पदं पुरारे भवतो भवद्विषः

ત્રિવિષ્ટપમાં સૈકડો નગરો નથી શું—સર્વ અદ્ભુતોની જન્મભૂમિઓ? છતાં અહીં તે બધાં એક પછી એક તૃણ સમાન થઈ જાય છે, હે પુરારિ—તારા તે પદ, તારી કાશી સામે, હે ભવદ્વિષોના શત્રુ!

Verse 34

न केवलं काशिवियोगजो ज्वरः प्रबाधते त्वां तु तथा यथात्र माम् । उपाय एषोत्र निदाघशांतये पुरी तु सा वा ममजन्मभूरथ

માત્ર કાશી-વિયોગનો જ્વર જ તને પીડતો નથી; તે અહીં મને વધુ જ સતાવે છે। આ દાહ શાંત કરવાનો ઉપાય એ જ—ચાલો તે નગરીએ જઈએ; તે મારી જન્મભૂમિ હોય કે ન હોય।

Verse 35

मया न मेने ममजन्मभूमिका वियोगजन्मा परिदाघईशितः । अवाप्यकाशीं परितः प्रशांतिदां समस्तसंतापविघातहेतुकाम्

મેં મારી જન્મભૂમિથી વિયોગજન્ય દાહને એટલો પ્રબળ માન્યો ન હતો; પરંતુ સર્વત્ર શાંતિ આપનારી કાશી પ્રાપ્ત થતાં એ જ સર્વ સંતાપોના વિનાશનું કારણ બની જાય છે.

Verse 36

न मोक्षलक्ष्म्योत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रचित् । अवैम्यहं शर्मद सर्वशर्मदा सरूपिणी मुक्तिरसौ हि काशिका

દેહધારીઓને ‘મોક્ષલક્ષ્મી’ અહીં જેટલી પ્રત્યક્ષ દેખાય છે તેટલી બીજે ક્યાંય નથી. મેં સમજ્યું છે કે સર્વ કલ્યાણ અને આનંદ આપનારી કાશિકા જ દૃશ્યરૂપે મુક્તિ છે.

Verse 37

न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेंद्रियत्वोज्झित तत्समाधिना । क्रतुक्रियाभिर्न न वेदविद्यया यथा हि काश्यां परिहाय विग्रहम्

આવી મુક્તિ બીજે ક્યાંય મળતી નથી—ઇન્દ્રિયસ્થૈર્ય વિના એવા સમાધિથી નહીં, યજ્ઞોથી નહીં, ક્રિયાકર્મોથી નહીં, વેદવિદ્યાથી પણ નહીં; જેવી કાશીમાં દેહ ત્યાગ કરતાં મળે છે.

Verse 38

न नाकलोके सुखमस्ति तादृशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुंदरे । वार्तापि मर्त्ये सुखसंश्रया क्व वा काश्यां हि यादृक्तनुमात्रधारिणि

એવું સુખ સ્વર્ગલોકમાં પણ નથી; તો અતિસુંદર પાતાળતળે ક્યાંથી હશે! મર્ત્યલોકમાં તો એ આનંદની વાત પણ ક્યાં—જે કાશીમાં માત્ર દેહ ધારણ કરનારને પણ મળે છે.

Verse 39

क्षेत्रे त्रिशूलिन्भवतोऽविमुक्ते विमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते । मनोपि यः प्राणिवरः प्रयुंक्ते षडंगयोगं स सदैव युंक्ते

હે ત્રિશૂલધારી! તમારા અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં મુક્તિલક્ષ્મી કદી પણ વિમુખ થતી નથી. જે શ્રેષ્ઠ પ્રાણી ત્યાં માત્ર મનને પણ લગાવે છે, તે ખરેખર સદા ષડંગયોગમાં યુક્ત રહે છે.

Verse 40

षडंगयोगान्नहि तादृशी नृभिः शरीरसिद्धिः सहसात्र लभ्यते । सुखेन काशीं समवाप्य यादृशीदृशौ स्थिरीकृत्य शिव त्वयि क्षणम्

ષડંગયોગથી મનુષ્યોને અહીં એવી દેહસિદ્ધિ સહસા મળતી નથી. પરંતુ સહેલાઈથી કાશી પ્રાપ્ત કરીને, હે શિવ, ક્ષણમાત્ર પણ તારા પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરવાથી એ જ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 41

वरं हि तिर्यक्त्वमबुद्धिवैभवं न मानवत्वं बहुबुद्धिभाजनम् । अकाशिसंदर्शननिष्फलोदयं समंततः पुष्करबुद्बुदोपमम्

બુદ્ધિ-વૈભવ વિનાનું તિર્યક્-જીવન પણ શ્રેયસ્કર છે; પરંતુ બહુ બુદ્ધિ ધરાવતું માનવજન્મ જો કાશી-દર્શન વિના નિષ્ફળ ઊગે, તો તે સર્વથા પાણીના બબૂકા સમાન છે.

Verse 42

दृशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुःकृतार्था शिवकाशिवासिनी । मनःकृतार्थं धृतकाशिसंश्रयं मुखं कृतार्थं कृतकाशिसंमुखम्

કાશી-દર્શનથી આંખો કૃતાર્થ થાય છે; શિવની કાશીમાં નિવાસથી દેહ કૃતાર્થ થાય છે. કાશીનો આશ્રય લેવાથી મન કૃતાર્થ થાય છે; કાશી તરફ મુખ કરવાથી મુખ કૃતાર્થ થાય છે.

Verse 43

वरं हि तत्काशिरजोति पावनं रजस्तमोध्वंसि शशिप्रभोज्ज्वलम् । कृतप्रणामैर्मणिकर्णिका भुवे ललाटगंयद्बहुमन्यते सुरैः

ધન્ય છે કાશીની એ ધૂળ—અતિ પાવન, રજ-તમનો નાશ કરનારી, ચંદ્રપ્રભા સમી ઉજ્જ્વલ. ધરતી પર મણિકર્ણિકામાં પ્રણામ કરતાં જે ધૂળ લલાટ સુધી ચડે, તેને દેવતાઓ પણ બહુ માન આપે છે.

Verse 44

न देवलोको न च सत्यलोको न नागलोको मणिकर्णिकायाः । तुलां व्रजेद्यत्र महाप्रयाणकृच्छ्रुतिर्भवेद्ब्रह्मरसायनास्पदम्

ન દેવલોક, ન સત્યલોક, ન નાગલોક—કોઈ પણ મણિકર્ણિકાની તુલા કરી શકતું નથી. જ્યાં કઠિન ‘મહાપ્રયાણ’ પણ જાણે શ્રુતિપ્રમાણિત માર્ગ બની જાય છે, કારણ કે તે બ્રહ્મરસ-અમૃતનું આશ્રયસ્થાન છે.

Verse 45

महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थली तमस्ततिर्यत्र समेति संक्षयम् । परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्नींदुकरैरनिग्रहा

મહામહિમાવંત મણિકર્ણિકા-સ્થળી એ પવિત્ર ભૂમિ છે જ્યાં અંધકારનો સમૂહ સંપૂર્ણ ક્ષય પામે છે. સૈકડા જન્મોથી વધેલો તમ પણ ત્યાંના સૂર્ય-અગ્નિ-ચંદ્રસદૃશ તેજ સામે ટકી શકતો નથી.

Verse 46

किमु निर्वाणपदस्य भद्रपीठं मृदुलं तल्पमथोनुमोक्षलक्ष्म्याः । अथवा मणिकर्णिकास्थली परमानंदसुकंदजन्मभूमिः

મણિકર્ણિકા શું નિર્વાણપદનું મંગલ આસન, તેનું કોમળ શય્યાસદૃશ આશ્રય નથી? અથવા એ જ તો મોક્ષલક્ષ્મીની જન્મભૂમિ—પરમાનંદ અને સાચા સુખનું મૂળસ્થાન છે.

Verse 47

समतीतविमुक्तजंतुसंख्या क्रियते यत्र जनैः सुखोपविष्टैः । विलसद्द्युति सूक्ष्मशर्कराभिः स्ववपुःपातमहोत्सवाभिलाषैः

ત્યાં લોકો સુખથી બેઠા રહે છે, અને જાણે પહેલેથી મુક્ત થયેલા જીવોની સંખ્યા ગણાય છે—ચમકતા સૂક્ષ્મ રેતકણો દ્વારા—જ્યારે તેઓ કાશીમાં દેહપાતન (મૃત્યુ)ના મહોત્સવની અભિલાષા કરે છે.

Verse 48

स्कंद उवाच । अपर्णापरिवर्ण्येति पुरीं वाराणसीं मुने । पुनर्विज्ञापयामास काशीप्राप्त्यै पिनाकिनम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મુને! આ રીતે વારાણસી પુરીનું વર્ણન કરીને અપર્ણા (પાર્વતી)એ કાશીપ્રાપ્તિ માટે પિનાકિન (શિવ)ને ફરીથી વિનંતી કરી.

Verse 49

श्रीपार्वत्युवाच । प्रमथाधिप सर्वेश नित्यस्वाधीनवर्तन । यथानंदवनं यायां तथा कुरु वरप्रद

શ્રી પાર્વતીએ કહ્યું—હે પ્રમથાધિપ, હે સર્વેશ્વર, જેમની ગતિ સદા સ્વાધીન છે! હે વરપ્રદ, એવી કૃપા કરો કે હું નંદવન જઈ શકું.

Verse 50

स्कन्द उवाच । जितपीयूषमाधुर्यां काशीस्तवनसुंदरीम् । अथाकर्ण्याहमुदितो गिरिशो गिरिजां गिरम्

સ્કંદે કહ્યું—કાશીની સ્તુતિથી શોભિત અને અમૃતથી પણ મધુર એવી ગિરિજાની વાણી સાંભળી ગિરીશ (શિવ) અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 51

श्रीदेवदेव उवाच । अयि प्रियतमे गौरि त्वद्वा गमृतसीकरैः । आप्यायितोस्मि नितरां काशीप्राप्त्यै यतेधुना

શ્રી દેવદેવે કહ્યું—હે પ્રિયતમ ગૌરી! તારી વાણીના અમૃતબિંદુઓથી હું અત્યંત પુષ્ટ અને તાજો થયો છું; તેથી હવે કાશીપ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરીશ।

Verse 52

त्वं जानासि महादेवि मम यत्तन्महद्व्रतम् । अभुक्तपूर्वमन्येन वस्तूपाश्नामि नेतरत्

હે મહાદેવી! તું જાણે છે—આ મારું મહાવ્રત છે: જે વસ્તુ અગાઉ બીજાએ ભોગવી નથી, તે જ હું ગ્રહણ કરું છું; અન્યથા કદી નહીં।

Verse 53

पितामहस्य वचनाद्दिवोदासे महीपतौ । धर्मेण शासति पुरीं क उपायो विधीयताम्

પિતામહ (બ્રહ્મા)ના વચનથી જ્યારે મહીપતિ દિવોદાસ ધર્મપૂર્વક પુરીનું શાસન કરે છે, ત્યારે હવે કયો ઉપાય કરવો?

Verse 54

कथं स राजा धर्मिष्ठः प्रजापालनतत्परः । वियोज्यते पुरः काश्या दिवोदासो महीपतिः

અત્યંત ધર્મિષ્ઠ અને પ્રજાપાલનમાં તત્પર એવા મહીપતિ દિવોદાસને કાશી નગરીથી કેવી રીતે અલગ કરાશે?

Verse 55

अधर्मवर्तिनो यस्माद्विघ्नः स्यान्नेतरस्य तु । तस्मात्कं प्रेषयामीशे यस्तं काश्या वियोजयेत्

અધર્મમાર્ગે ચાલનારને જ વિઘ્ન થાય છે, ધર્મનિષ્ઠને નહીં. તેથી, હે ઈશ્વર, હું એવો એકને મોકલું છું જે તેને કાશીથી વિયોગ કરાવે.

Verse 56

धर्मवर्त्मानुसरतां यो विघ्नं समुपाचरेत् । तस्यैव जायते विघ्नः प्रत्युत प्रेमवर्धिनि

ધર્મમાર્ગ અનુસરનારાઓ પર જે વિઘ્ન લાવવાનો પ્રયત્ન કરે, તે વિઘ્ન એના પર જ ઊભું થાય; અંતે તે ભક્તોના પ્રેમ અને અડગતા જ વધારશે.

Verse 57

विनाच्छिद्रेण तं भूपं नोत्सादयितुमुत्सहे । मयैव हि यतो रक्ष्याः प्रिये धर्मधुरंधराः

દોષ વિના હું તે રાજાને પતન કરાવી શકતો નથી; કારણ કે, હે પ્રિયે, ધર્મના ભારવાહક ધીર પુરુષો નિશ્ચયે મારી રક્ષા પાત્ર છે.

Verse 58

न जरा तमतिक्रामेन्न तं मृत्युर्जिर्घांसति । व्याधयस्तं न बाधंते धर्मवर्त्मभृदत्रयः

વૃદ્ધાવસ્થા તેને વટાવી શકતી નથી; મૃત્યુ તેને ઘાત કરવા ઇચ્છતું નથી. રોગો પણ તેને પીડાવતા નથી—તે ધર્મમાર્ગનો ધારક, નિર્ભય છે.

Verse 59

इति संचिंतयन्देवो योगिनीचक्रमग्रतः । ददर्शातिमहाप्रौढं गाढकार्यस्य साधनम्

આ રીતે વિચારતા દેવએ યોગિનીચક્રના સમક્ષ, તે ગાઢ કાર્ય સિદ્ધ કરવા માટેનું અતિ પ્રબળ સાધન જોયું.

Verse 60

अथ देव्या समालोच्य व्योमकेशो महामुने । योगिनीवृंदमाहूय जगौ वाक्यमिदं हरः

પછી દેવી સાથે પરામર્શ કરીને, હે મહામુને, વ્યોમકેશે યોગિનીઓના સમૂહને બોલાવ્યો; અને હરએ આ વચન કહ્યાં.

Verse 61

सत्वरं यात योगिन्यो मम वाराणसीं पुरीम् । यत्र राजा दिवोदासो राज्यं धर्मेण शास्त्यलम्

હે યોગિનીઓ, ત્વરિત મારી વારાણસી પુરીમાં જાઓ; જ્યાં રાજા દિવોદાસ ધર્મ અનુસાર રાજ્યનું સંપૂર્ણ શાસન કરે છે.

Verse 62

स्वधर्मविच्युतः काशीं यथा तूर्णं त्यजेन्नृपः । तथोपचरत प्राज्ञा योगमायाबलान्विताः

હે પ્રાજ્ઞ યોગિનીઓ, યોગમાયાના બળથી યુક્ત થઈ એવો ઉપાય કરો કે રાજા સ્વધર્મથી ચ્યૂત થઈ ત્વરિત કાશી ત્યજી દે.

Verse 63

यथा पुनर्नवीकृत्य पुरीं वाराणसीमहम् । इतः प्रयामि योगिन्यस्तथा क्षिप्रं विधीयताम्

હે યોગિનીઓ, ત્વરિત એવી વ્યવસ્થા કરો કે હું વારાણસી પુરીને ફરી નવેસરથી પુનઃસ્થાપિત કરીને અહીંથી પ્રસ્થાન કરી શકું.

Verse 64

इति प्रसादमासाद्य शासनं शिरसा वहन् । कृतप्रणामो निर्यातो योगिनीनां गणस्ततः

આ રીતે તેમની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, આજ્ઞાને શિર પર ધારણ કરીને, પ્રણામ કરી યોગિનીઓનો ગણ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરી ગયો.

Verse 65

ययुराकाशमाविश्य मनसोप्य तिरंहसा । परस्परं भाषमाणा योगिन्यस्ता मुदान्विताः

આનંદથી પરિપૂર્ણ તે યોગિનીઓ પરસ્પર વાતો કરતી કરતી, મનસમાન વેગથી આકાશમાં પ્રવેશ કરી આગળ ધપ્યા।

Verse 66

अद्य धन्यतराः स्मो वै देवदेवेन यत्स्वयम् । कृतप्रसादाः प्रहिताः श्रीमदानंदकाननम्

“આજે અમે ખરેખર અતિ ધન્ય છીએ; કારણ કે દેવોના દેવ સ્વયં પ્રસન્ન થઈ અમને શ્રીમદ્ આનંદ-કાનન તરફ પ્રેષિત કરે છે।”

Verse 67

अद्य सद्यो महालाभावभूतां नोतिदुर्लभौ । त्रिनेत्रराजसंमानस्तथा काशी विलोकनम्

“આજે અમે તત્ક્ષણે બે મહાલાભ પ્રાપ્ત કર્યા; તેની કૃપાથી તે દુર્લભ નથી—ત્રિનેત્ર-રાજનું સન્માન અને કાશીનું પાવન દર્શન।”

Verse 68

इति मुदितमनाः स योगिनीनां निकुरंवस्त्वथमंदराद्रिकुंजात् । नभसि लघुकृतप्रयाणवेगो नयनातिथ्यमलंभयत्पुरीं ताम्

આ રીતે પ્રસન્ન મનવાળી યોગિનીઓનો તે સમૂહ મન્દરાદ્રિના કુંજોથી નીકળ્યો; આકાશમાં યાત્રાવેગને હળવો કરી તેઓ શીઘ્રે જ તે પુરીનું નિર્મળ ‘નેત્ર-અતિથ્ય’—અર્થાત્ મંગલ દર્શન—પ્રાપ્ત કર્યું।