Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

અગસ્તિ બોલ્યા—હે ભગવન! રાજા દિવોદાસના કારણે ત્રિલોચન દેવે કાશી કેવી રીતે ત્યજી? અને મંદરથી તેઓ કેવી રીતે પાછા આવ્યા? શ્રોતાઓના આનંદ માટે આ પવિત્ર આખ્યાન કહો, હે પૂજ્ય।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

સ્કંદ બોલ્યા—બ્રહ્માના વચનની ગૌરવભાવથી દેવ મંદર ગયા. તેમના તપથી મંદર પર્વત પણ પ્રસન્ન થયો।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

જ્યારે વિશ્વેશ્વર દેવ ગિરિસુંદર મંદર પર ગયા, ત્યારે ગિરીશ સાથે સર્વ દેવગણ પણ સાથે ગયા।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

પૃથ્વી પરનાં પોતાના વૈષ્ણવ ક્ષેત્રો ત્યજીને વિષ્ણુ પણ મંદર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા, જ્યાં દેવદેવ ઉમાધવ (ઉમાસહિત શિવ) વિરાજમાન હતા।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

ત્યારે ગણેશ પણ ગાણપત્ય સ્થાનોને ત્યજી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો. અને હે વિપ્રેન્દ્ર, હું પણ તેને છોડીને મંદર પર્વત તરફ ગયો.

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

સૂર્ય પણ સૌર આયતનોને અને તેમના પૂજ્ય નિવાસોને ત્યજીને પ્રસ્થાન કર્યો. અન્ય અમરો પણ ધરતી પર પોતાના-પોતાના સ્થાનો છોડીને ચાલ્યા ગયા.

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

દેવસંઘો પ્રસ્થાન કર્યા પછી ધરતીના સ્વામી પ્રતિાપી દિવોદાસે કોઈ દ્વંદ્વ કે વિઘ્ન વિના રાજ્ય કર્યું.

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

તેણે વારાણસીમાં અચલ રાજધાની સ્થાપી. મહાબુદ્ધિમાન રાજાએ પ્રજાને ધર્મપૂર્વક પાળીને નગરીને સમૃદ્ધ કરી.

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

તે સૂર્ય સમાન દુર્ભાવનાવાળાઓના હૃદય અને નેત્રોને તપાવતો; અને ચંદ્ર સમાન મિત્રોના તથા પોતાના હિતૈષીઓના મનમાં શીતળતાથી વસતો.

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

અખંડ અને ઇન્દ્રસમાન અજય બની તે રણમાં કોદંડને ઘુમાવતો રહ્યો; અને પલાયમાન શત્રુસેનાના મેઘસમૂહો સર્વત્ર વિખેરાતા દેખાયા।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

તે ધર્મરાજ સમાન જન્મ્યો, ધર્મ-અધર્મનો વિવેચક; જે દંડને પાત્ર ન હતા તેમને સન્માન આપતો, અને દંડ્યને દૃઢ દંડ આપતો।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ધનંજય (અર્જુન)ની જેમ તેણે અનેક શત્રુ-અરણ્યોને દબાવી દીધાં; અને પાશધારીની જેમ દૂરથી જ વૈરીચક્રને ફસાવી દીધું।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

તે પુણ્યજનોનો અધીશ્વર બન્યો, શત્રુ રાક્ષસોના વિનાશને વધારનાર; અને જગતના પ્રાણ સમાન બની જગતપ્રાણના પોષણમાં તત્પર રહ્યો।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

તે જ રાજાઓનો રાજા બન્યો, સર્વ સજ્જનોને ધન આપનાર; અને રણમાં તે રુદ્રમૂર્તિરૂપે પ્રગટ્યો—શત્રુઓને ભયંકર।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

તે સર્વ દેવોમાં તપોબળથી દિવ્યરૂપની તેજસ્વિતા પ્રાપ્ત કરનાર છે. તેથી વિશ્વેદેવો તેની સ્તુતિ કરે છે અને સતત ભજન તથા સેવા કરે છે॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

તે સાધ્યોને પણ અપ્રાપ્ય છે, અને વસુઓથી પણ અધિક છે. ગ્રહશક્તિઓમાં તે વિગ્રહધારી બની નિયંત્રણશક્તિ ધારણ કરે છે; સદા ઉપકારી, અવિરત રૂપો ધરાવે છે॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

તે મરુદ્ગણોને ગણાવીને નિયંત્રિત કરે છે અને પોતાના ગુણોથી તુષિતોને તૃપ્ત કરે છે. તે સર્વ વિદ્યાનો ધારક છે—વિદ્યાધરોમાં પણ શ્રેષ્ઠ॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

તેણે પોતાના ગીતોથી ગંધર્વોનો પણ અહંકાર નમાવ્યો. અને યક્ષો તથા રાક્ષસો તે દુર્ગનું રક્ષણ કરતા—જાણે તે સ્વર્ગનો સહોદર હોય॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

નાગબળથી પણ અધિક શક્તિશાળી તેના સમક્ષ નાગો પણ જાણે ‘અનાગ’—વશ થઈ ગયા. અને દાનવો માનવરૂપ ધારણ કરીને તેની સેવા કરતા રહ્યા॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

જેનાં માટે ગુહ્યકો મનુષ્યોમાં ગુપ્તચર સમા સર્વત્ર વિચરે છે. હે રાજન, અમે અસુરો પણ અમારા સ્વ વૈભવ અને શક્તિઓથી તમારી સેવા કરીશું।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

કારણ કે તમારા રાજ્યમાં અમારે માટે દેવલોકનું નિવાસ પણ દુર્લભ છે. અહીં તેણે રાજાના ઘોડાઓને તાલીમ આપી; અને પાવમાન (વાયુ)ના માર્ગ પર સ્થિત રહી તે સ્વયં ઝડપી બન્યો તથા ઝડપ આપનાર પણ થયો।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

પર્વતદેહ અને તેજસ્વી દેહ ધરાવતા તે પ્રભુમાંથી હાથીઓ ઉત્પન્ન થયા. તેની અવિરત દાનશીલતા જોઈ અન્ય લોકો પણ દાતા બની જાય છે।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

તેનાં આંગણે સદા જ્ઞાની સલાહકારો અને પરાક્રમી યોદ્ધાઓ રહે છે. તેના લોકો કોઈ દ્વારા, ક્યાંય પણ, ન શાસ્ત્ર (નીતિ)થી પરાજિત થાય છે ન શસ્ત્રથી।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

તે રાજાના રાજ્યમાં નજરની હદમાં પણ શત્રુભાવવાળા ઊભા થતા નથી. દ્વેષીઓ સદા આધાર ગુમાવે છે; તેથી પ્રજા સુરક્ષિત રહે છે અને પોતાનું સ્થાન કદી ગુમાવતી નથી।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

ત્રિદિવ સ્વર્ગમાં પણ દેવોમાં સાચો કલાવાન એક જ છે; પરંતુ પૃથ્વી પર તે ભૂમિભારવાહક નૃપના અધિન સર્વે લોકો સિદ્ધિ-કલાના ધામ બની જાય છે।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

સ્વર્ગમાં ખરેખર ભોગનો એક જ પ્રકાર છે, તે પણ અપૂર્ણ અને અંગવર્જિત; પરંતુ તે ભૂમિમાં સર્વ માટે સર્વ કામ્ય ભોગ સाङ્ગોપाङ્ગ પૂર્ણરૂપે મળે છે।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

તેના રાજ્યપરિસરમાં ક્યાંય એક પણ ‘ગોત્રભિત્’ (વંશવ્યવસ્થા ભંગ કરનાર) સાંભળાતો નથી; પરંતુ સ્વર્ગમાં સ્વર્ગસભાના ઈશ્વર ‘ગોત્રભિત્’ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

તેના રાજ્યમાં ‘ક્ષય’ (હ્રાસ)ની વાત કોઈએ ક્યારેય સાંભળી નથી; પરંતુ ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગમાં ક્ષપાનાથ ચંદ્રમા પક્ષે પક્ષે ક્ષીણ થતો રહે છે।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

સ્વર્ગમાં નવગ્રહો હાજર છે; પરંતુ તેના દેશના પ્રદેશો નવગ્રહજન્ય પીડા અને વિઘ્નથી રહિત છે।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

સ્વર્ગલોકમાં હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) એકલો જ પ્રકાશે છે; પરંતુ અહીં તે નગરવાસીઓના ઘરેઘરે ‘હિરણ્યગર્ભ’ સમાન સમૃદ્ધિ અને તેજ સર્વત્ર વ્યાપેલાં છે।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

સ્વર્ગમાં ‘સપ્તાશ્વ’ તેજસ્વી સૂર્ય એકલો જ અત્યંત પ્રકાશે છે; પરંતુ તે નગરના નિવાસીઓ રોજે રોજ ઝગમગતાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને ઘણા અશ્વો પણ ધરાવે છે।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

જેમ સ્વર્ગમાં સદા અપ્સરાઓ હોય છે, તેમ જ તે નગરમાં પણ સદા અપ્સરાઓ છે; વૈકુંઠમાં પદ્મા એક જ છે, પરંતુ તેના માટે સો પદ્માકર—કમળસરોવર—છે।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

તે ગામોમાં અન્યાય નથી અને ક્યાંય પીડક રાજપુરુષો દેખાતા નથી; અહીં તો ઘરેઘરે ધનદાતા સમાન ધનસમૃદ્ધિ છે, જ્યારે સ્વર્ગમાં અલકાપતિ કુબેર એકલો જ ધનદાતા છે।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

આ રીતે દિવોદાસ કાશીમાં રાજ્ય શાસન કરતા હતા ત્યારે સમય જાણે એક દિવસની જેમ ઝડપથી વહી ગયો; શરદોના આઠ અયુત—અર્થાત્ એંસી હજાર વર્ષ—વીતી ગયા।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

ત્યારે દેવગણ, તેના વિરુદ્ધ પ્રતિકારની યુક્તિ રચવા ઇચ્છતા, ધર્મમાર્ગના અનુયાયી બની, પોતાના ગુરુ સાથે પરામર્શ કરવા લાગ્યા।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

હે મુને! ધર્માચારી—ખાસ કરીને આપ જેવા—લોકો માટે દેવતાઓ જ ઘણી વાર મહાન આપત્તિઓની પરંપરા ઊભી કરે છે।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

યદ્યપિ તે ધરાધીશ દુર્ધર યજ્ઞકર્મોથી ઉપજેલી ઘોર વ્યાધિઓથી પીડિત હતો, તથાપિ તે ‘અધ્વરભોજી’ દેવો તેના સાચા સુહૃદ ન હતા।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

બીજાના ઉત્કર્ષને સહન ન કરી શકવું સ્વર્ગવાસીઓનો સ્વભાવ જ છે; તો પછી બલિ, બાણ, દધીચિ વગેરે પ્રત્યે તેમણે અપરાધ કર્યો તેમાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

ધર્મના માર્ગમાં પણ પગલે પગલે વિઘ્નો ઊભા થાય છે; છતાં ધર્મબુદ્ધિવાળા પોતાનો ધર્મ છોડતા નથી।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

અધર્મી લોકો ક્યારેક ધન-ધાન્યની સમૃદ્ધિથી ફૂલેફાલે છે; પરંતુ અધર્મના જ કારણે તેઓ અંતે મૂળসহ અધોગતિને પામે છે.

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

તે પ્રજાનું પાલન પોતાના સાચા ઔરસ પુત્રોની જેમ કરતો; રિપુંજયમાં અધર્મનો અણુમાત્ર પણ સંગ્રહ કદી થયો નહિ.

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

તે ષાડ્ગુણ્યનીતિનો જાણકાર, ત્રિશક્તિથી બળવાન ચિત્તવાળો અને ચતુરુપાયમાં નિપુણ હતો; દેવતાઓને તેમાં કોઈ રંધ્ર—કોઈ દુર્બળતા—મળી નહિ.

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

બુદ્ધિમાન દેવતાઓ પણ વિરોધ કરવા ઉત્સુક હતા; છતાં તે અધિપતિની સત્તાને હાનિ પહોંચાડવા તેઓ રત્તીમાત્ર પણ ધૈર્ય કરી શક્યા નહિ.

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

તેના રાજ્યમાં બધા પુરુષો એકપત્નીવ્રત પાળતા; અને સ્ત્રીઓમાં કોઈ પણ પતિવ્રતધર્મથી વિમુખ આચરણવાળી ન હતી.

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

તે રાજ્યમાં કોઈ બ્રાહ્મણ અધીયનવિહોણો ન હતો, કોઈ ક્ષત્રિય શૌર્યવિહોણો ન હતો, અને કોઈ વૈશ્ય અર્થોપાર્જન તથા ધનપાલનના કર્મોમાં અજાણ ન હતો—સર્વે પોતાના ધર્મમાં અડગ હતા।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

રાજા દિવોદાસના રાજ્યમાં શૂદ્રો એકમાત્ર વૃત્તિમાં સ્થિત હતા—દ્વિજોની સેવા પ્રત્યે સમર્પિત—અને નિર્ધારિત કર્તવ્યમાં સુવ્યવસ્થિત હતા।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

તે રાજ્યમાં બ્રહ્મચારીઓ અખંડ બ્રહ્મચર્ય પાળતા; તેઓ નિત્ય ગુરુકુલાધીન રહી વેદગ્રહણ અને ધારણમાં તત્પર રહેતા।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

તેના રાજ્યમાં સર્વત્ર ગૃહસ્થો আতિથ્યધર્મમાં પ્રવૃત્ત, ધર્મશાસ્ત્રમાં નિપુણ, અને નિત્ય સાધુ-આચારમાં સ્થિત હતા।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

ત્યાં તૃતીય આશ્રમના વાનપ્રસ્થો વનવૃત્તિનું આદર કરતા, ગ્રામ્ય વાતોમાં નિઃસ્પૃહ રહેતા, અને વેદે દર્શાવેલા માર્ગનું અનુસરણ કરતા।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

ત્યાં યતિઓ સર્વ સંગથી વિનિર્મુક્ત, નિષ્પરિગ્રહી અને પૂર્ણ વિરક્ત હતા; વાણી-મન-કર્મના દંડનિયમમાં જ સમૃદ્ધ, સર્વથા નિઃસ્પૃહ હતા।

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

બીજાઓ—અનુલોમ જન્મેલા હોય કે પ્રતિโลમથી પણ ઉત્પન્ન—પોતાની પરંપરામાં દેખાયેલ માર્ગને જરાય છોડતા ન હતા; વારસાગત સદાચારને દૃઢપણે ધારણ કરતા.

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

તે રાજ્યમાં કોઈ નિઃસંતાન ન હતો, અને કોઈ—ધનહીન હોવા છતાં—જીવિકાથી વંચિત ન હતો; કોઈ અયોગ્યની સેવા કરતો ન હતો, અને કોઈને અકાળ મૃત્યુ મળતું ન હતું।

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

ત્યાં ચાટુકારો ન હતા, વાચાળ બડાઈખોરો પણ ન હતા; વંચકો ન હતા, હિંસકો પણ ન હતા; પાખંડી ન હતા, ભાંડ ન હતા, પરિત્યક્ત સ્ત્રીઓ ન હતી, અને મદ્યાસક્ત શૌંડિકો ન હતા।

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

સર્વત્ર શ્રુતિનો ઘોષ ગુંજતો હતો; પગલે પગલે શાસ્ત્રચર્ચા થતી હતી; અને સર્વત્ર સુમધુર સત્સંવાદ તથા આનંદમય મંગળગીતો ગવાતાં હતાં।

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

ત્યાં વીણા અને વેણુના મધુર નાદ તથા મૃદંગના સુમધુર સ્વર ગુંજે છે; પરંતુ સોમપાન વિના અન્યત્ર ક્યાંય પાનગોષ્ઠીનો કલરવ કાને પડતો નથી.

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

માંસાહારી લોકો માત્ર પુરોડાશ યજ્ઞના પ્રસંગે જ જોવા મળે છે; અન્યથા ક્યારેય નહીં. તે દેશમાં ન જુગારીઓ છે, ન નીચ દેવામાં ડૂબેલા, ન ચોરો.

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

પુત્ર માટે માતા-પિતાના ચરણોની પૂજા એ જ દેવપૂજા છે. ઉપવાસ તેનું વ્રત છે, એ જ તેનું તીર્થ છે, અને એ જ પરમ દેવતારાધન છે.

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

સ્ત્રીઓ માટે પતિના ચરણોની પૂજા અને તેના વચનોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ (ધર્મ) કહેવાયું છે. તેમ જ નાના ભાઈઓ સદા પોતાના મોટા ભાઈનું સન્માન કરે છે.

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

ભૃત્યો આનંદથી પોતાના સ્વામીના ચરણકમળોની સેવા કરે છે. નીચ સ્થિતિના લોકો પણ ગુણગૌરવના ભારથી ઉચ્ચજનનું વર્ણન-પ્રશંસા કરે છે.

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

વારંવાર, દિવસના ત્રિકાળે કાશીના દેવતાઓની ભક્તિપૂર્વક આરાધના થાય છે. સર્વત્ર સર્વ વિદ્વાનોને તેમના મનોભાવ-મનોરથ મુજબ યથોચિત સન્માન મળે છે.

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

વિદ્વાનો દ્વારા તપોનિષ્ઠોનું પોષણ થાય છે; તપોનિષ્ઠો દ્વારા ઇન્દ્રિયજયીઓનું; ઇન્દ્રિયજયીઓ દ્વારા જ્ઞાનનિષ્ઠોનું; અને જ્ઞાનીજન દ્વારા શિવયોગીઓનું સન્માન-સમર્થન થાય છે.

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

મંત્રપૂત, મહામૂલ્ય, વિધિયુક્ત અને સુસંસ્કૃત હવિ વાડવોના મુખાગ્નિમાં અહર્નિશ આહુતિરૂપે અર્પિત થાય છે.

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

જ્યાં પગલે પગલે વાપી, કૂવો, તળાવ અને આરામોના નિર્માતા બહુ છે, અને તેઓ શુદ્ધ તથા પૂરતા દ્રવ્યસંભારથી સજ્જ રહે છે.

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

જે રાજ્યમાં સર્વ જાતિઓ હર્ષિત અને પુષ્ટ દેખાય છે, નિંદારહિત સેવાવૃત્તિઓથી સંપન્ન રહે છે, અને જ્યાં શિકારી તથા કસાઈ નથી.

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

આ રીતે તે ભૂમિજ રાજાના ચારે તરફ સર્વત્ર શુચિ-વર્તન કરનારા જાગૃત રક્ષકો, પાંપણ ઝપકાવે તોય અનિમેષ સમા રહી, અતિસૂક્ષ્મ પણ છિદ્ર કે અવસર ન મેળવી શક્યા।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

ગુરુએ કહ્યું—સંધિ અને વિગ્રહ, યાન અને આસન, આશ્રય લેવું તથા દ્વૈધનીતિ—આ બધું જેમ તે રાજા સમજે છે તેમ અહીં બીજો કોઈ સમજે નથી।

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

પછી અમરોના ગુરુએ, તેના વિરુદ્ધ કાર્ય કરવા ઇચ્છતા દેવોને સંબોધીને કહ્યું—તે રાજા વિષે, જે પરમ ધર્મિષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ અને મંત્રવિદ્યા જાણનારાઓમાં અગ્રગણ્ય હતો।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

યદ્યપિ તે ભૂભર્તાએ દેવોને ભૂમિમાંથી હાંકી કાઢ્યા, তথાપિ ત્યાં ઘણાં એવા છે કે જે અમારા પક્ષના અનુરાગી અને અમારાં તરફ ઝુકાવ ધરાવે છે।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

તેમના વિના એક નિમેષ પણ સમય સુખથી પસાર થતો નથી; અમારા માટે પણ અને તેના માટે પણ, એ જ લોકો ત્યાં માનિત છે।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

તેઓ સદા અંદર અને બહાર વિચરે છે અને પૂર્ણ વિશ્વાસના આધારસ્થાન છે. તેઓ અહીં આવી પહોંચે ત્યારે આપણું સર્વ પ્રિય કાર્ય નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે.

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

ગીષ્પતિ (બૃહસ્પતિ)એ કહેલું સાંભળી સર્વ દેવોએ તેનો અભિપ્રાય નિશ્ચિત કર્યો. તેથી અંતર્બહિશ્ચરોને અભિનંદન કરીને સૌએ કહ્યું—‘એવું જ થાઓ.’

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર)એ સામે ઊભેલા વીતિહોત્રને બોલાવી, મહાન માનપૂર્વક મધુર વાણીમાં કહ્યું.

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

‘હે હવ્યવાહન (અગ્નિ)! ત્યાં સ્થાપિત થયેલી તારી જે મૂર્તિ છે, તેને તે રાજાના વિષય-ક્ષેત્રમાંથી ત્વરિત ઉપસંહર.’

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

તે મૂર્તિ ઉપસંહૃત થતાં પ્રજાનો સર્વ શ્રેષ્ઠ ક્રમ નષ્ટ થશે. હવ્ય-કવ્ય ક્રિયાઓથી રહિત થઈ, તે રાજાના રાજ્યમાં તેઓ ઉપેક્ષા અને અવ્યવસ્થામાં પડી જશે.

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

જ્યારે પ્રજા વિરક્ત થાય—રાજ્ય કામધેનુ સમું સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપતું હોવા છતાં—કઠિનતાથી મેળવેલો પણ ‘રાજા’ શબ્દ નિરર્થક બની જાય છે।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

પ્રજાને રંજિત કરી પોષે તેથી ‘રાજા’ કહેવાય—આ જ સ્થિર રૂઢિ છે. એ રૂઢિ નષ્ટ થાય તો રાજ્ય પોતે જ વિનાશ પામે છે।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

પ્રજાવિહોણો રાજા, કોષ-દુર્ગ-સેનાદિથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં, ટૂંક સમયમાં નષ્ટ થાય—જેમ ધોવાતા કાંઠે ઊભેલું વૃક્ષ।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

મહીપતિ માટે ત્રિવર્ગસિદ્ધિનું પ્રથમ સાધન પ્રજાજ છે. પ્રજાની જીવિકા ક્ષીણ થાય તો ધર્મ-અર્થ-કામ ત્રિવર્ગ સ્વયં ક્ષીણ થઈ જાય છે।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

ત્રિવર્ગ ક્ષીણ થાય ત્યારે, ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેને લગતી મનુષ્યની ગતિ પણ ક્ષીણ થઈ જાય છે।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

ઇન્દ્રના વચનથી, યોગમાયાના બળથી સમન્વિત વહ્નિએ ક્ષણમાં ભૂમંડળમાંથી પોતાનું જ સ્વરૂપ ખેંચી પાછું ખેંચી લીધું।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

વજ્રધારી ઇન્દ્રના વચનથી પ્રભુ વહ્નિએ માત્ર ત્રેતાગ્નિ જ નહીં, પરંતુ પોતાની સ્વશક્તિ સહિત જઠરાગ્નિને પણ લઈ ગયો।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

વહ્નિ સ્વર્ગલોકમાં ગયા પછી મધ્યાહ્ન થતાં, રાજાએ ઝડપથી મધ્યાહ્નિક કર્મ પૂર્ણ કરી ભોજનમંડપમાં પ્રવેશ કર્યો।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

પછી રાજમહાનસના અધિકારીઓ વારંવાર કંપતા, ભૂખથી પીડિત રાજાને પણ આ વાત ધીમેથી નિવેદન કરવા લાગ્યા।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

સૂપકારો બોલ્યા—હે સૂર્યથી પણ વધુ તેજસ્વી! હે પ્રતિાપથી અગ્નિને પણ જીતનાર! હે અચાનક આપત્તિ-નિવારણમાં નિપુણ પંડિત! અમારે એક નાની વિનંતી રજૂ કરવી છે।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

હે રાજન્, જો આપ અમારી વાત સાંભળીને અમને અભય-રક્ષાની દક્ષિણા આપો, તો અમે કરસંપુટ બાંધી હાથ જોડીને વિનયપૂર્વક નિવેદન કરીશું.

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

રાજાના ભ્રૂ-સંકેતમાત્રથી આદેશ મેળવી—તેમના પ્રસન્ન મુખથી અનુમોદિત થઈ—રાજપાકશાળાના અધિકારીઓએ મૃદુ રીતે નિવેદન કર્યું.

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

હે નાથ, અમને ખબર નથી; આપના પ્રતાપના ભયથી અમે વ્યાકુળ છીએ। કયા કુસૃત્યમાર્ગે અથવા કયા કારણે નગરનો તે જ્ઞાની વૈશ્વાનર (પવિત્ર અગ્નિ) પ્રાચીનકાળથી અદૃશ્ય થયો?

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

જ્યારે અગ્નિ જ ક્ષીણ થઈ ગયો, ત્યારે પાકક્રિયા કેવી રીતે થાય? છતાં સૂર્યતાપના પાકથી કંઈક ભોજન તો સિદ્ધ થયું છે.

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

પ્રભુનો આદેશ પ્રાપ્ત કરીને અમે તેને અહીં જ તત્કાળ લઈ આવીશું; અને હે ભૂજ, અમને લાગે છે કે આજની પક્તિ (ભોજન-વ્યવસ્થા) નિશ્ચયે શુભ થશે.

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

મૂઢ થયેલા લોકોના વચનો સાંભળી તે મહાત્મા, મહામતિ રાજાએ મનમાં વિચાર્યું—“નિશ્ચયે આ દેવતાઓનું કરેલું છે.”

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

ત્યાં ક્ષણમાત્ર વિચાર કરીને તેણે તપોબળથી જોયું—હુતભુક્ અગ્નિદેવે માત્ર પોતાનું નિવાસસ્થાન છોડ્યું નથી; પરંતુ ઉદરની ગુહાસમાન કંદરાઓમાં પ્રવેશ કર્યો છે.

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

નિશ્ચયે તે આ લોક છોડીને દેવાલયે ગયો છે. “એવું જ થાઓ; અમે તો જ્વલનમાં પ્રવેશ્યા—અહીં અમને શું હાનિ?”

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

તેમની જ યુક્તિ-વિચારથી દેવતાઓને આ હાનિ આવી છે. અને જો રાજ્ય માત્ર તેમના બળ પર જ ટકે, તો મેં આ રાજ્યને મારું માનીને શા માટે સ્વીકાર્યું?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

“મહાન પિતામહ બ્રહ્માએ ગૌરવથી આ રાજ્ય સ્થાપી આપ્યું હતું.” એમ મધ્યલોકના સ્વામી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) વિચારતો હતો—(કથા આગળ વધે છે).

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

નગરવાસીઓ ગ્રામ્ય પ્રદેશના પુરુષો સાથે દ્વારે એકત્ર થયા. પછી દ્વારપાલે રાજાની આજ્ઞાથી તેમને અંદર પ્રવેશ આપ્યો.

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

યથાર્થ યોગ્ય ભેટો અર્પણ કરીને તેમણે ‘પૃથ્વીનો વજ્ર’ સમા રાજાને પ્રણામ કર્યો. તેમામાંથી કેટલાંકને રાજાએ સ્નેહ અને આદરભરી વાણીથી સંબોધ્યા.

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

કેટલાંકને રાજાએ ઊંચી દૃષ્ટિથી અને કેટલાંકને હાથના સંકેતથી વિદાય કર્યા—માનને આગળ રાખીને.

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

રત્નોની કાંતિ અને ઝગમગતા અલંકારોની વચ્ચે તેઓ બધા તેજસ્વી બની પોતાના સ્થાન પર ઊભા રહ્યા. રાજાના શતદંડ પર સ્થિત છત્રની તે શુભ છાયામાં—જેની સુગંધ દેવવૃક્ષોના સૌરભને પણ જીતે—તેઓ આનંદિત રહ્યા.

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

ત્યારે પ્રજાનો સ્વામી રાજા તેમના મુખભાવની છાયાથી પ્રેરિત થઈ બોલ્યો. તેમનો અભિપ્રાય જાણી નગરવાસીઓ નિર્ભય થઈ સાંભળવા લાગ્યા.

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

અમારા કુળનો મૂળાધાર ભાસ્કર જ છે અને તે નિશ્ચયે પૂજ્ય છે. તે અહીં સુખથી વસે અને સ્વેચ્છાએ આવનજાવન કરે.