Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

સ્કંદે કહ્યું—આ રીતે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહી બ્રાહ્મણ બીજા આશ્રમને પૂર્ણ કરીને, જ્યારે કરચલીઓ અને સફેદ વાળથી ચિહ્નિત થાય, ત્યારે ત્રીજા આશ્રમ (વાનપ્રસ્થ)માં પ્રવેશ કરવો જોઈએ।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

સંતાન અને પૌત્રોને સુસ્થિત જોઈ અને ગ્રામ્ય (સાંસારિક) આહાર ત્યજી, પત્નીને પુત્રોના આશ્રયે સોંપવી; અથવા પત્ની સાથે વનમાં પ્રવેશ કરવો।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

ચામડાં અને વલ્કલવસ્ત્રો ધારણ કરીને, પવિત્ર અગ્નિ જાળવી, વન્ય આહારથી જીવન નિર્વાહ કરવો; જટાધારી બની પ્રાતઃ-સાયં સ્નાન કરવું, અને વ્રત મુજબ દાઢી, વાળ, નખ તથા દેહરોમ ન કાપવા।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

શાક, મૂળ અને ફળોથી જીવન નિર્વાહ કરતો હોવા છતાં પંચમહાયજ્ઞનો ત્યાગ ન કરવો; અને પાણી, મૂળ તથા ફળની ભિક્ષાથી ભિક્ષુકો અને અતિથિઓનું પૂજન-સત્કાર કરવો।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

તે અનાવશ્યક દાન સ્વીકારતો ન હોય, પરંતુ પોતે દાતા હોય; સંયમી અને સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહે; તથા વિધિપૂર્વક વૈતાનિક કર્મોમાં આહુતિ અર્પે અને નિયમસર અગ્નિહોત્ર કરે।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

તે પોતે લાવેલા વન-અન્નથી પુરોડાશ (યજ્ઞ-પિંડ) તૈયાર કરે; અને પોતે બનાવેલું મીઠું, ઘૃતાદિ સ્નેહ તથા ફળરસ સાથે ભોજન કરે।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

તે છેલુ અને શિગ્રુ, તેમજ કવક (ફૂગ), માંસ અને મધુનો ત્યાગ કરે; અને આશ્વિન માસમાં અગાઉ સંગ્રહિત વન-અન્ન પણ છોડે।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

તે ગ્રામ્ય ફળ-મૂળ અને હળથી ઉપજેલું અન્ન પણ ત્યજી દે; અને ઉખળી-મુસળથી કૂટી કે પથ્થરથી પીસી જીવન નિર્વાહ કરે।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

તે એ જ દિવસે એકત્ર કરી એ જ દિવસે ઉપયોગ કરનાર હોય, અથવા એક માસ માટે સંગ્રહ કરનાર; અથવા ત્રણ, છ કે બાર માસ માટે અન્ન, ફળ, મૂળ વગેરેનો સંગ્રહ કરનાર હોય।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

તે નક્તાશી (રાત્રે જ ભોજન કરનાર) હોય, અથવા અંતરાલથી ભોજન કરનાર, અથવા દરેક છઠ્ઠા કાળે જ ભોજન કરનાર; અથવા ચાંદ્રાયણ વ્રતધારી, પખવાડિયામાં એકવાર, કે માસમાં એકવાર ભોજન કરનાર હોય।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

વૈખાનસ વ્રતમાં સ્થિત રહી, ફળ-મૂળનો આહાર કરતો હોવા છતાં, તપસ્યા વડે દેહને સંયમિત કરે અને વિધિપૂર્વક પિતૃઓ તથા દેવોને તર્પણ કરીને તૃપ્ત કરે.

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

આત્મામાં અગ્નિ સ્થાપી, તે નિર્વાસસ્થાન બનીને વિચરે; અને માત્ર પ્રાણધારણ માટે વનવાસી તાપસો પાસે ભિક્ષા યાચે.

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

વનમાં વસતા તે ગામમાંથી અન્ન લાવી માત્ર આઠ ગ્રાસ જ ભોજન કરે. આ રીતે વનાશ્રમી બ્રાહ્મણ બ્રહ્મલોકમાં પૂજિત થાય છે.

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

આયુષ્યનો ત્રીજો ભાગ વનમાં વિતાવી, પછી આયુષ્યના ચોથા ભાગમાં સર્વ સંગ-આસક્તિ ત્યજીને પરિવ્રાજક બની વિચરવું જોઈએ.

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ત્રિવિધ ઋણો ચૂકવ્યા વિના—પુત્રોત્પત્તિ કર્યા વિના અને યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કર્યા વિના—જો મોક્ષ ઇચ્છે, તો તે અધોગતિને પામે છે.

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

ભ્રૂમધ્યમાં વાયુતત્ત્વને અંજન સમું શ્યામ અને વર્તુળાકાર ધારી, ઈશદેવતાથી અધિષ્ઠિત ‘યં’ બીજનું ધ્યાન કરનાર પ્રાણવાયુ પર વિજય મેળવે છે.

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

તે હંમેશાં એકલો જ વિચરે, બાહ્ય અગ્નિ ન રાખે અને સ્થિર નિવાસ ન બાંધે. સિદ્ધિ માટે નિઃસંગ અને નિઃસહાય રહે; અન્ન માટે જ ગામનો આશ્રય લે.

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

યતિએ ક્યારેય જીવન કે મૃત્યુ—બન્નેની ઇચ્છા ન કરવી. સેવક જેમ સ્વામીના આદેશની રાહ જુએ તેમ, તે માત્ર કાળની જ પ્રતીક્ષા કરે.

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

જે સર્વત્ર મમતા વિનાનો છે, સર્વત્ર સમતાથી યુક્ત છે અને વૃક્ષમૂળને નિવાસ બનાવે છે—એવો મુક્તિ ઇચ્છનાર અહીં પ્રશંસિત છે.

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ધ્યાન, શૌચ, ભિક્ષા અને નિત્ય એકાંતશીલતા—આ યતિના ચાર કર્મ છે; પાંચમું કોઈ કર્મ તેના માટે યોગ્ય નથી.

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

વર્ષાકાળના ચાર માસમાં યતિએ ક્યાંય વિહાર ન કરવો જોઈએ; કારણ કે તે સમયે બીજ-અંકુરો અને સૂક્ષ્મ જીવોની હિંસા થવાની શક્યતા રહે છે।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

તે ચાલતાં જીવજંતુઓને ટાળી સાવધાને ચાલે; કપડાથી ગાળેલું પાણી પીવે; કોઈને ઉદ્વેગ ન થાય એવી વાણી બોલે; અને ક્યાંય, કોઈ પર ક્રોધ ન કરે।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

તે આત્માને જ સહચર માનીને રહે—નિરપેક્ષ અને પરાશ્રયવિહિન; સદા અધ્યાત્મમાં રત રહે; વાળ અને નખ ટૂંકા રાખે; અને સંયમી રહે।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

કુસુંભ-રંગના વસ્ત્રો ધારણ કરે, દંડ ધરાવે, ભિક્ષાથી જીવન યાપન કરે અને ખ્યાતિથી દૂર રહે. અલાબૂ, લાકડું, માટી અથવા વાંસનું પાત્ર પ્રશસ્ત છે; પાંચમો પ્રકાર માન્ય નથી।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

ભિક્ષુકે ક્યારેય ધાતુનું પાત્ર સ્વીકારવું નહીં. તે દિનપ્રતિદિન અહીં-ત્યાંથી વરાટક (કૌડીઓ) એકત્ર કરે।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

આ સનાતન શ્રુતિનો ઉપદેશ છે—હૃદયમાં સ્નેહ-રંજિત (કામમિશ્ર) ભાવ રાખીને જો કોઈ એકવાર પણ સ્ત્રીને જુએ, તો તે પાપ હજાર ગાયોના વધ સમાન ગણાય છે.

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

બે કરોડ બ્રહ્મકલ્પ સુધી તે કુંભીપાક નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે—એમાં શંકા નથી. તેથી તે દિવસમાં એકવાર જ ભિક્ષા લે અને તેમાં વિસ્તાર/આડંબર ન કરે.

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

જ્યારે ચુલ્હો ધુમાડા વિના હોય, મુસળ થંભી ગયું હોય, અગ્નિ શાંત થઈ ગઈ હોય, લોકો ભોજન કરી ચૂક્યા હોય અને વાસણોની ખણખણાટ બંધ થઈ ગઈ હોય—ત્યારે યતિએ નિત્ય ભિક્ષા માટે જવું જોઈએ.

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

જે અલ્પાહારી હોય, એકાંતવાસી હોય, ઇન્દ્રિયવિષયોમાં લોભ ન રાખતો હોય અને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત હોય—એવો ભિક્ષુ મોક્ષ માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

પરંતુ જો કોઈ યતિ કોઈ આશ્રમમાં એક મુહૂર્ત પણ વિશ્રામ કરે, તો તેને અનેક અન્ય અનુષ્ઠાનોની શું જરૂર? તે કૃતકૃત્ય બની જાય છે.

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

ગૃહસ્થએ જીવનના અંત સુધી જે પાપ સંચિત કર્યા હોય, તે સર્વને એક રાત્રિ માત્ર નિવાસ કરનાર યતિ પણ નિશ્ચયે દહન કરી નાખે છે।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

જરાના પ્રબળ વશીકરણને, રોગપીડાથી અસહ્ય સ્થિતિને જોઈને; દેહત્યાગ, ફરી ગર્ભપ્રાપ્તિ અને ગર્ભની અંદરના દારુણ ક્લેશને જોઈને—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

વિવિધ યોનિઓમાં નિવાસ, પ્રિયજનોથી વિયોગ, અપ્રિયજનોથી સંયોગ, અને અધર્મથી ઉપજતું દુઃખ—

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

ફરી નરકમાં નિવાસ અને વિવિધ નરકોની અનેક યાતનાઓ—આ કર્મદોષોથી ઉત્પન્ન થાય છે; મનુષ્યોની ગતિ અનેક પ્રકારની છે।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

દેહોની અનિત્યતા અને પરમાત્માની નિત્યતા જોઈને, જે જે આશ્રમમાં રત હોય ત્યાં ત્યાં મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

જે ‘કરપાત્રી’ તરીકે વિખ્યાત છે—ભિક્ષાપાત્ર વિના—તેમનું પુણ્ય દિનપ્રતિદિન સોગણું વધે છે.

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

આ રીતે ચારેય આશ્રમોનું ક્રમશઃ યથાવિધી આચરણ કરીને, દ્વંદ્વરહિત અને આસક્તિત્યાગી પંડિત બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

કુબુદ્ધિ ધરાવનાર માટે અસંયત આત્મા બંધનનું કારણ બને છે; પરંતુ એ જ આત્મા ધીમાનો દ્વારા સંયમિત થાય તો નિર્મળ, નિરામય પદ આપે છે.

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

શ્રુતિ-સ્મૃતિ અને પુરાણો, તેમજ વિદ્યાઓ અને ઉપનિષદો; શ્લોકો, મંત્રો, ભાષ્યો અને ક્યાંય પણ રહેલું અન્ય વાઙ્મય—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

વેદાનુવચનનું જ્ઞાન, બ્રહ્મચર્ય, તપ અને દમ; શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપવાસ તથા આત્મસ્વાતંત્ર્ય—આ આત્મજ્ઞાનના હેતુઓ છે.

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

એ જ આત્મા સર્વ આશ્રમધર્મમાં સ્થિત જનોએ યથાર્થ રીતે જાણવો યોગ્ય છે. તેને શ્રવણ કરવો, પછી મનન કરવું અને અંતે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરવો જોઈએ.

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

આત્મજ્ઞાનથી મુક્તિ થાય છે; પરંતુ તે આત્મજ્ઞાન યોગ વિના થતું નથી. અને તે યોગ દીર્ઘકાળના અભ્યાસથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

માત્ર અરણ્યનો આશ્રય લેવાથી યોગ મળતો નથી, ન તો અનેક ગ્રંથોના ચિંતનથી. દાન, વ્રત, તપ અથવા યજ્ઞોથી પણ માત્ર યોગ પ્રાપ્ત થતો નથી.

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

માત્ર પદ્માસનથી યોગ થતો નથી, ન તો નાસિકાગ્ર પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરવાથી. શૌચક્રિયાથી નહીં, મૌનથી નહીં, અને માત્ર મંત્રારાધનાથી પણ નહીં.

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

નિષ્ઠાપૂર્વક પ્રયત્ન, સતત અભ્યાસ, એમાં જ દૃઢ નિશ્ચય અને વારંવાર નિરાશ ન થતી અડગતા દ્વારા યોગ સિદ્ધ થાય છે—બીજા રીતે નહીં.

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

જે સદા આત્મામાં જ રમે છે, આત્મા સાથે જ સંગ રાખે છે અને આત્મામાં જ પૂર્ણ તૃપ્ત રહે છે—તેને યોગસિદ્ધિ દૂર નથી.

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

અહીં જે આત્માથી ભિન્ન કોઈ ‘બીજું’ નથી એવું જુએ છે, અને આત્મામાં જ રમે છે—તે યોગીઓમાં અધિપતિ બને છે અને આ જ જીવનમાં બ્રહ્મભાવને પામે છે.

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

બુદ્ધિમાનો યોગને આત્મા અને મનના સંયોગ તરીકે કહે છે; અને કેટલાક પ્રાણ તથા અપાનના સમ્યક્ સંયોગને પણ ‘યોગ’ કહે છે.

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

અપંડિતો ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથેનો સંયોગ પણ ‘યોગ’ કહે છે; પરંતુ વિષયાસક્ત ચિત્તવાળાઓ માટે જ્ઞાન અને મોક્ષ બંને દૂર રહે છે.

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

જ્યાં સુધી મનની દુર્નિવાર વૃત્તિઓ નિવૃત્ત થતી નથી, ત્યાં સુધી યોગ વિષે કોઈ શું કહી શકે? ત્યાં સુધી યોગ નજીક કેવી રીતે થાય?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

મનને વૃત્તિહીન કરીને ક્ષેત્રજ્ઞ પરમાત્મામાં એકરૂપ કરવાથી મુક્તિ મળે છે; એવો સાધક ‘યોગયુક્ત’ કહેવાય છે.

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

બધા ઇન્દ્રિયદ્વારોને બહિર્મુખતા પરથી હટાવી અંતર્મુખ કર; ઇન્દ્રિયસમૂહને મનમાં સંહરી મનને આત્મામાં યોજિત કર.

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

સર્વ ભાવબંધનોથી મુક્ત ક્ષેત્રજ્ઞને બ્રહ્મમાં સ્થાપિત કર; એ જ ધ્યાન છે, એ જ યોગ છે—બાકી બધું ગ્રંથવિસ્તાર માત્ર છે.

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

જે સર્વ લોકોમાં નથી, તેને ‘છે’ કહેવું વિરોધરૂપ છે; છતાં જ્યારે તેનું વર્ણન થાય છે, ત્યારે તે બીજાના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

તે બ્રહ્મ સ્વયં-અનુભવનીય છે—જેમ કુમારી પોતાના અંદર સ્ત્રીસુખ જાણે છે; અયોગી તેને જાણતો નથી, જેમ જન્માંધ દીવો જાણી શકતો નથી.

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

જે નિત્ય અભ્યાસમાં રત છે, તેને તે તત્ત્વ સ્વયં અનુભૂતિરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેની સૂક્ષ્મતા કારણે સનાતન પરબ્રહ્મને સૂચવી કે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાતું નથી.

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

જેમ પાણી ક્ષણમાત્ર પણ સ્થિર રહેતું નથી, તેમ વાસનાઓના પવનથી આઘાત પામેલું ચિત્ત ડગમગે છે. તેથી ચિત્ત પર યથાવત્ વિશ્વાસ ન રાખવો.

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

અતએવ ચિત્તસ્થિરતા માટે પ્રાણવાયુનો નિરોધ કરવો જોઈએ. મરુત્-નિયંત્રણ માટે ષડંગ યોગનો સમ્યક્ અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

આસન, પ્રાણસંરોધ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ યોગના છ અંગો કહેવાય છે.

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

અહીં આસનો જીવોનાં ગતિ-પ્રકાર જેટલાં અનેક છે. છતાં આ ‘સિદ્ધાસન’ કહેવાયું છે, જે યોગીને યોગસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

આનો નિત્ય અભ્યાસ કરવાથી શરીરને દૃઢતા અને બળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

જમણો પગ ડાબી જાંઘ પર મૂકી, પછી ડાબો પગ જમણી જાંઘ પર મૂકે—યોગવિદો તેને પદ્માસન કહે છે.

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

પછી દૃઢ બંધ જાણનારએ બંને હાથથી બંને પગના અંગૂઠા મજબૂતીથી પકડી રાખવા; આ પદ્માસનના અભ્યાસથી શરીર દૃઢ બને છે.

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

અથવા જે આસનમાં તેને સ્વાભાવિક સુખ થાય—સ્વસ્તિકાસન વગેરે—તેમાં બેસીને યોગવિદે યોગમાં પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ.

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

જે પ્રાપ્ત કર્યા પછી પાછું ફરવું પડતું નથી અને જે પ્રાપ્ત કર્યા પછી શોક રહેતો નથી—હે કલશોદ્ભવ અગસ્ત્ય—તે ષડંગયોગથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

વાળ, ભસ્મ, કુસકી, કોલસા, હાડકાં વગેરેથી પ્રદૂષિત, દુર્ગંધવાળા કે ભીડવાળા સ્થળે યોગાભ્યાસ ન કરવો જોઈએ.

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

સર્વ બાધાઓથી મુક્ત, સર્વ ઇન્દ્રિયોને સુખદાયક, મનને પ્રસન્ન કરનાર અને પુષ્પમાળા તથા ધૂપની સુગંધથી મહેકતા સ્થળે અભ્યાસ કરવો.

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

અતિશય તૃપ્ત, ભૂખથી પીડિત, મળ-મૂત્રના વેગથી બાધિત, મુસાફરીથી થાકેલા કે ચિંતાતુર અવસ્થામાં યોગના જાણકારે યોગ ન કરવો જોઈએ.

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

જળ કે અગ્નિની સમીપ, જીર્ણ જંગલ કે ગૌશાળામાં, ડાંસ-મચ્છરોથી ભરેલા સ્થળે, ચૈત્ય કે ચોકમાં યોગ ન કરવો જોઈએ.

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

આંખો બંધ રાખી, સત્ત્વગુણમાં સ્થિર થઈ, દાંત વડે દાંતને સ્પર્શ ન કરવો, જીભને તાળવે સ્થિર રાખવી અને મુખ બંધ રાખી નિશ્ચલ રહેવું.

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ઇન્દ્રિયસમૂહને સારી રીતે સંયમમાં રાખીને, ન બહુ નીચા ન બહુ ઊંચા આસનમાં બેસી, સાધકે પહેલાં મધ્યમ અને પછી ઉત્તમ પદ્ધતિથી પ્રાણાયામ આરંભ કરવો જોઈએ।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

પ્રાણવાયુ ચાલે ત્યારે સર્વ ચંચળ બને છે; અને તે સ્થિર થાય ત્યારે સર્વ સ્થિર બને છે. તેથી વાયુ-નિરોધથી યોગી સ્તંભ સમ અચલ સ્થૈર્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

જ્યાં સુધી દેહમાં પ્રાણ સ્થિત છે ત્યાં સુધી તેને ‘જીવન’ કહે છે; તે નીકળી જાય ત્યારે મૃત્યુ થાય છે. તેથી પ્રાણને શિસ્તમાં રાખી નિયંત્રિત કરવો જોઈએ।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

જ્યાં સુધી દેહમાં વાયુ બંધાયેલો રહે, જ્યાં સુધી ચિત્ત બાહ્ય આશ્રય વિના સ્થિર રહે, અને જ્યાં સુધી દૃષ્ટિ ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર રહે—ત્યાં સુધી કાળ (મૃત્યુ) નો ભય ક્યાંથી ઊભો થાય?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

કાળના ભયથી બ્રહ્માજી પણ સદા પ્રાણાયામનું આચરણ કરતા. યોગીઓ સમ્યક્ પ્રાણ-નિયંત્રણથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

મંદ (આરંભિક) પ્રાણાયામ બાર માત્રાનો છે; ‘માત્રા’ લઘુ અક્ષરના સમય તરીકે માનવામાં આવે છે. મધ્યમ પૂર્વના દ્વિગુણો અને ઉત્તમ ત્યારપછી ત્રિગુણો કહેવાય છે.

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

આ અભ્યાસ ક્રમે પરસેવો, કંપન અને વિષાદ ઉત્પન્ન કરે છે. પ્રથમ સ્તરે પરસેવો જીતાય છે અને દ્વિતીય સ્તરે કંપન દમાય છે.

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

ત્રીજા સ્તરે તે વિષાદને પણ જીતે છે; ત્યાર પછી યોગીનો પ્રાણ સિદ્ધ બને છે. ક્રમે સંપૂર્ણ નિયંત્રિત અને વશ થયેલો પ્રાણ, સતત અભ્યાસથી, યોગીને જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં લઈ જાય છે.

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

જો પ્રાણને હઠપૂર્વક બળજબરીથી રોકવામાં આવે, તો તે રોમકૂપોમાંથી ફાટી નીકળી શકે છે. તે દેહને વિદારિત કરે છે અને કુષ્ઠાદિ રોગો પણ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

અતએવ તેને ક્રમે કરીને વશમાં લાવવો જોઈએ—જેમ જંગલનો વન્ય હાથી. વન્ય ગજ હોય કે ગજનો શત્રુ, તે પણ ધીમે ધીમે જ મૃદુતા પામે છે.

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

જેમ ગુરુના ઉપદેશનું પાલન કરીને તેનું ઉલ્લંઘન કરાતું નથી, તેમ હૃદયસ્થ આ પ્રાણને યોગી ક્રમશઃ સાધનાથી ધીમે ધીમે વશ કરે છે. આ રીતે નિયંત્રિત અને સતત સેવિત પ્રાણ વિશ્વાસભરી શાંતિમાં સ્થિર થાય છે.

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

હંસરূপ પ્રાણ છત્રીસ અંગુલ સુધી બહાર તરફ ગતિ કરે છે. ડાબા અને જમણા માર્ગે ગમન કરવાથી તેને ‘પ્રાણ’—આગળ વધનાર—કહે છે.

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

જ્યારે સમગ્ર નાડીચક્ર શુદ્ધ થઈ નિરાકુલ બને છે, ત્યારે જ યોગી પ્રાણનિરોધમાં ખરેખર સમર્થ બને છે.

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

દૃઢ આસનમાં, યથાશક્તિ, ‘ચંદ્ર’ નાડીથી પ્રાણનું પૂરક કરવું; પછી ‘સૂર્ય’ નાડીથી રેચક કરવું—આને પ્રાણાયામ કહે છે.

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

ચંદ્રતત્ત્વથી યુક્ત, વહેતી અમૃતધારાઓના પ્રવાહનું ધ્યાન કરતાં, યોગીન્દ્ર પ્રાણાયામથી તે ક્ષણે જ સુખ પામે છે.

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

સૂર્યનાડી દ્વારા પ્રાણને આકર્ષી ઉદર-ગુહાને ભરવી જોઈએ. પછી કુંભક કરીને યોગીએ ત્યારબાદ ચંદ્રનાડી દ્વારા ધીમે ધીમે રેચન કરવું જોઈએ.

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

હૃદયમાં જ્વલંત અગ્નિપુંજ સમી ઉષ્મા સાધતાં, આ ‘યામ્ય’ પ્રાણાયામથી યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ યોગી શાંતિ અને કલ્યાણનો ભાગી બને છે.

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

આ રીતે ત્રણ માસ અભ્યાસ કરીને અને બંને પ્રકારના પ્રાણાયામનું સેવન કરવાથી, જેના નાડીઓનો સમૂહ શુદ્ધ થયો હોય તે યોગી ‘સિદ્ધપ્રાણ’ કહેવાય છે.

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

નાડી-વિશોધનથી ઇચ્છાનુસાર વાયુધારણની શક્તિ, અંતરાગ્નિનું પ્રદીપન, નાદનું પ્રાકટ્ય અને આરોગ્ય—આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

પ્રાણ એટલે દેહમાં ગતિ કરતો વાયુ; ‘આયામ’ એટલે તેનું નિયમન અને નિબંધન. એક શ્વાસથી માપાતી માત્રાને ‘પ્રાણાયામ’ કહેવાય છે.

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

પ્રાણાયામની અધમ અવસ્થામાં પરસેવો થાય છે, મધ્ય અવસ્થામાં કંપન થાય છે. ઉત્તમ અવસ્થામાં, બદ્ધ પદ્માસન દૃઢ હોવા છતાં દેહ વારંવાર આપોઆપ ઊઠે છે.

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

પ્રાણાયામથી દોષો દગ્ધ થાય છે, પ્રત્યાહારથી પાપ નાશ પામે છે. ધારણાથી મનને ધૈર્ય-સ્થિરતા મળે છે અને ધ્યાનથી ઈશ્વરદર્શન થાય છે.

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

સમાધિથી શુભ-અશુભ ધર્મને ત્યજીને મોક્ષ મળે છે. આસનથી શરીરમાં દૃઢતા આવે છે—આને ષડંગ સાધના કહેવામાં આવી છે.

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

બાર પ્રાણાયામોના સમૂહથી પ્રત્યાહાર કહેવાય છે. અને બાર પ્રત્યાહારોથી ધારણા સિદ્ધ થાય છે—એવું પરિકીર્તિત છે.

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ઈશ્વરસંગતિ માટે ધ્યાનને બાર ધારણાઓનો સમુચ્ચય કહેવામાં આવ્યો છે. અને બાર ધ્યાનોથી જ સમાધિ કહેવાય છે—એવું અભિધીયते.

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

સમાધિથી પરે અનંત, સ્વયંપ્રકાશ જ્યોતિ છે. તેનું દર્શન થતાં જ ક્રિયાકાંડ અને આવાગમન (પુનર્જન્મચક્ર) નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

જ્યારે પ્રાણવાયુ આંતરિક આકાશમાં પહોંચે છે, ત્યારે ઘંટા વગેરે વાદ્યો જેવી મહાન નાદધ્વનિ ઊપજે છે; તેથી સિદ્ધિ દૂર નથી.

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

યથાયોગ્ય પ્રાણાયામથી સર્વ વ્યાધિઓનો ક્ષય થાય છે; પરંતુ અયોગ્ય અભ્યાસયોગથી સર્વ વ્યાધિઓ ઊદ્ભવે છે.

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

હિક્કા, શ્વાસવિકાર, કાસ તથા શિર-કર્ણ-અક્ષિ વેદના—પવનના વ્યતિક્રમથી વિવિધ દોષો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

શ્વાસને યથામાત્રા છોડવો, યથામાત્રા ભરવો અને યથામાત્રા રોકવો; આ રીતે યોગવિદ્ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

જે યોગીનું શરીર સદા સોમકલાના શીતલ અમૃતસારથી પરિપૂર્ણ રહે છે, તેને તક્ષક દંશે તોય તેનું વિષ અંદર ફેલાતું નથી.

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

વર્ણભેદ અનુસાર સાધના ‘સગુણ’ કહેવાય છે અને ‘નિર્ગુણ’ને શુદ્ધ, એકાંત માનવામાં આવ્યું છે. મંત્રસહિત રૂપ સગુણ; મંત્રવર્જિત જ નિર્ગુણ.

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

આહાર-વિહારમાં સંયમી, કર્મોમાં યોગ્ય પ્રયત્નશીલ, અને નિદ્રા-જાગરણમાં સંતુલિત—એવો યોગી તત્ત્વનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરે છે.

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

ચંદ્રનાડીમાં અભ્યાસ કરીને ફરી સૂર્યનાડીમાં અભ્યાસ કરવો; ગણતરી સમાન થાય ત્યાં સુધી કરીને, પછી મુદ્રા છોડવી.

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

કંઠ સંકોચના લક્ષણવાળો જાલંધરબંધ કરવાથી પીયૂષ અગ્નિમાં પડતું નથી અને પ્રાણવાયુ પણ ઇધર-ઉધર દોડતું નથી.

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

અર્ધ નિમેષમાં સો યોજન જવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ન વિચારેલા, ન અભ્યાસિત શાસ્ત્રો પણ કંઠસ્થ થઈ પાઠ્ય બને છે—આવી સિદ્ધિઓ કહેવાય છે।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

કાશીમાં જીવો સહેલાઈથી કૈવલ્ય (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે—યોગયુક્તિ વગેરે ઉપાયો દ્વારા—અન્ય ક્યાંય પણ એવું નથી।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

હે વિશ્વેશ્વર! સ્નાનથી ઉત્પન્ન થયેલ તે ‘જળ’ને મસ્તકશિખર પર ધારણ કરવું—આ જ જાલંધર બંધ છે, જે સર્વ દેવોને પણ દુર્લભ છે।