Adhyaya 37
આ અધ્યાયમાં સ્કંદ ગૃહસ્થધર્મના હિત માટે સ્ત્રીઓના શુભ-અશુભ દેહલક્ષણોની તપાસ વિષે ઉપદેશ આપે છે. ‘લક્ષણવતી’ પત્નીથી ગૃહસુખ, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ વધે છે; તેથી લગ્ન-પસંદગીમાં લક્ષણવિચાર કરવો જરૂરી છે એમ જણાવે છે. અહીં તપાસના આઠ આધાર દર્શાવ્યા છે—દેહાકૃતિ, આવર્ત/વળાંકો, ગંધ, છાયા, તેજ/સ્વભાવ, સ્વર, ગતિ અને વર્ણ. પછી પગથી માથા સુધી પાદ, આંગળીઓ, નખ, ગોઢા, પિંડળી, ઘૂંટણ, જાંઘ, કમર, નિતંબ, ગુહ્યપ્રદેશ, ઉદર, નાભિ, પાર्श્વ, વક્ષ, સ્તન, ખભા, ભુજાઓ, હાથ અને હસ્તરેખાઓ, કંઠ, મુખ, ઓષ્ઠ, દાંત, આંખ, વાળ વગેરે લક્ષણો અને તેમના ફળ—ધન, પ્રતિષ્ઠા, સંતાન અથવા અમંગળ—નિમિત્તશાસ્ત્રીય શૈલીમાં જણાવાયા છે. હથેળી અને પગતળે કમળ, શંખ, ચક્ર, સ્વસ્તિક વગેરે ચિહ્નો તથા રેખાવિન્યાસના ફળ પણ વિશેષ રીતે સમજાવ્યા છે. અંતે વિવેકીજનોએ દુર્લક્ષણ ટાળી શુભલક્ષણયુક્ત કન્યાનું વરણ કરવું અને આગળ લગ્નપ્રકારોની ચર્ચા આવશે એવો સંકેત આપવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । सदा गृही सुखं भुंक्ते स्त्री लक्षणवती यदि । अतः सुखसमृद्ध्यर्थमादौ लक्षणमीक्षयेत्
સ્કંદે કહ્યું—સ્ત્રી લક્ષણવતી હોય તો ગૃહસ્થ સદા સુખ ભોગવે છે; તેથી સુખ-સમૃદ્ધિ માટે આરંભે જ લક્ષણો જોવાં જોઈએ।
Verse 2
वपुरावर्तगंधाश्चच्छाया सत्वं स्वरो गतिः । वर्णश्चेत्यष्टधा प्रोक्ता बुधैर्लक्षणभूमिका
દેહરૂપ, આવર્ત (કેશચક્ર), સુગંધ, છાયા/કાંતિ, સત્ત્વ (સ્વભાવબળ), સ્વર, ગતિ (ચાલ) અને વર્ણ—આ આઠને બુદ્ધિમાનોએ લક્ષણવિચારની આધારભૂમિ કહી છે।
Verse 3
आपादतलमारभ्य यावन्मौलिरुहं क्रमात् । शुभाशुभानि वक्ष्यामि लक्षणानि मुने शृणु
પગના તળિયાથી આરંભ કરીને અને ક્રમે મસ્તકના શિખરનાં કેશ સુધી, હું શુભ તથા અશુભ દેહલક્ષણો કહું છું. હે મુને, સાંભળો.
Verse 4
आदौ पादतलं रेखास्ततोंगुष्ठांगुली नखाः । पृष्ठगुल्फद्वयं पार्ष्णी जंघे रोमाणि जानुनी
પ્રથમ પગનું તળિયું અને તેની રેખાઓ; પછી મોટો અંગૂઠો, અન્ય આંગળીઓ અને નખ; પછી પગનો પીઠભાગ, બંને ગુલ્ફ (ટખના), એડી, પિંડળી, તેના રોમ અને ઘૂંટણ।
Verse 5
ऊरू कटी नितंबस्फिग्भगो जघन बस्तिके । नाभिः कुक्षिद्वयं पार्श्वोदरमध्य वलित्रयम्
પછી ઊરુ, કટી, નિતંબ તથા સ્ફિગ્ પ્રદેશ, ભગ, જઘન અને બસ્તિ પ્રદેશ; નાભિ, બંને કુક્ષિ (પાર્શ્વોદર), પાર્શ્વ, ઉદરમધ્ય અને ઉદરની ત્રણ વળીઓ।
Verse 6
रोमाली हृदयं वक्षो वक्षोजद्वयचूचुकम् । जत्रुस्कंधां सकक्षादोर्मणिबंध करद्वयम्
પછી રોમાવલી, હૃદય પ્રદેશ, વક્ષસ્થળ, સ્તનયુગલ તથા તેમના ચૂચુક; જત્રુ પ્રદેશ અને સ્કંધ, તેમજ કક્ષ, ભુજાઓ, મણિબંધ અને બંને હાથ।
Verse 7
पाणिपृष्ठं पाणितलं रेखांगुष्ठांगुली नखाः । पृष्ठिः कृकाटिका कंठे चिबुकं च हनुद्वयम्
પછી હાથનો પીઠભાગ, હથેળી અને તેની રેખાઓ, અંગૂઠો, આંગળીઓ અને નખ; ત્યારબાદ ગ્રીવાનો પીઠભાગ, કૃકાટિકા (ગળાનો પાછળનો ભાગ), કણ્ઠ, ચિબુક અને બંને હનુ।
Verse 8
कपोलौ वक्त्रमधरोत्तरोष्ठौ द्विजजिह्विकाः । घंटिका तालुहसितं नासिकाक्षुतमक्षिणी
બે ગાલ, મુખ, અધર-ઉત્તરોષ્ઠ, દાંત અને જીભ; કણ્ઠિકા, તાલુ અને હાસ્ય; નાસિકા, છીંક તથા નેત્ર—આ બધાનું વિચાર કરવો।
Verse 9
पक्ष्म भ्रूकर्णभालानि मौलि सीमंतमौलिजाः । षष्टिः षडुत्तरायोषिदंगलक्षणसत्खनिः
પક્ષ્મ, ભ્રૂ, કર્ણ અને ભાલ; મૌલિ, સીમંત અને મૌલિજન્ય કેશ—આ સ્ત્રીના છ્યાસઠ ઉત્તમ અંગલક્ષણોનો શ્રેષ્ઠ સમૂહ છે।
Verse 10
स्त्रीणां पादतलं स्निग्धं मांसलं मृदुलं समम् । अस्वेदमुष्णमरुणं बहुभोगोचितं स्मृतम्
સ્ત્રીનું પાદતળ સ્નિગ્ધ, માંસલ, મૃદુ અને સમ હોય; અતિઘામરહિત, ઉષ્ણ અને અરુણવર્ણ હોય—તો તે બહુભોગ અને સમૃદ્ધિને યોગ્ય શુભ માનવામાં આવે છે।
Verse 11
रूक्षं विवर्णं परुषं खंडितप्रतिबिंबकम् । शूर्पाकारं विशुष्कं च दुःखदौर्भाग्यसूचकम्
પરંતુ જે પાદતળ રૂક્ષ, વિવર્ણ, પરુષ, ખંડિત ચિહ્નવાળું, શૂર્પાકાર અને અતિશય શુષ્ક હોય—તે દુઃખ અને દૌર્ભાગ્યનું સૂચક કહેવાય છે।
Verse 12
चक्र स्वस्तिक शंखाब्ज ध्वजमीनातपत्रवत् । यस्याः पादतले रेखा सा भवेत्क्षितिपांगना
જેનાં પાદતળમાં ચક્ર, સ્વસ્તિક, શંખ, કમળ, ધ્વજ, મીન અથવા છત્ર સમાન રેખાઓ હોય—તે રાજાની સહધર્મિણી, ક્ષિતિપાંગના બને છે।
Verse 13
भवेदखंडभोगायोर्द्ध्वामध्यांगुलिसंगता । रेखाखु सर्पकाकाभा दुःखदारिद्र्यसूचिका
પગમાં જે રેખા અખંડ રહી ઉપર જઈ મધ્ય આંગળી સાથે મળે, તે સતત ભોગસુખનું સૂચક કહેવાય છે. પરંતુ ઉંદર, સર્પ અથવા કાગડા જેવી આકારવાળી રેખા દુઃખ અને દરિદ્રતાનું પૂર્વસૂચક ગણાય છે.
Verse 14
उन्नतो मांसलोंगुष्ठो वर्तुलोतुलभोगदः । वक्रो ह्रस्वश्च चिपिटः सुखसौभाग्यभंजकः
ઉન્નત, માંસલ અને ગોળાકાર અંગૂઠો અતુલ ભોગસુખ આપનાર કહેવાય છે. પરંતુ વાંકો, નાનો અથવા ચપટો અંગૂઠો સુખ અને સૌભાગ્ય ભંગ કરનાર ગણાય છે.
Verse 15
विधवा विपुलेन स्याद्दीर्घांगुष्ठेन दुर्भगा । मृदवोंगुलयः शस्ता घनावृत्ताः समुन्नताः
અતિ વિશાળ અંગૂઠો હોય તો તે વિધવા બને; અને અતિ લાંબો અંગૂઠો હોય તો દુર્ભાગ્યવતી કહેવાય. નરમ આંગળીઓ પ્રશંસનીય—ખાસ કરીને જે ઘન, ગોળ અને થોડું ઉન્નત હોય.
Verse 16
दीर्घांगुलीभिः कुलटा कृशाभिरतिनिर्धना । ह्रस्वायुष्या च ह्रस्वाभिर्भुग्नाभिर्भुग्नवर्तिनी
અતિ લાંબી આંગળીઓ હોય તો તેને કુલટા કહે છે; અને કૃશ (હાડકાં દેખાય તેવી) આંગળીઓ હોય તો અત્યંત નિર્ધન. નાની આંગળીઓ હોય તો અલ્પાયુ; અને વાંકી આંગળીઓ હોય તો જીવનગતિ વિકૃત અને ક્લેશમય કહેવાય છે.
Verse 17
चिपिटाभिर्भवेद्दासी विरलाभिर्दरिद्रिणी । परस्परं समारूढाः पादांगुल्यो भवंति हि
ચપટા આંગળીઓ હોય તો તે દાસી બને; અને વિરલ (દૂર દૂર) આંગળીઓ હોય તો દરિદ્રિણી કહેવાય. ખરેખર, પગની આંગળીઓ ક્યારેક પરસ્પર એકબીજા પર ચઢેલી પણ જોવા મળે છે.
Verse 18
हत्वा बहूनपि पतीन्परप्रेष्या तदा भवेत् । यस्याः पथि समायांत्या रजोभूमेः समुच्छलेत्
ઘણા પતિઓનો નાશ કરાવી તે પછી પરના આદેશે મોકલાતી પરપ્રેષ્યા બને છે. જે સ્ત્રી માર્ગે આવે ત્યારે તેના પથ પર ભૂમિની ધૂળ ઊછળી ઊઠે છે.
Verse 19
सा पांसुला प्रजायेत कुलत्रयविनाशिनी । यस्याः कनिष्ठिका भूमिं न गच्छंत्याः परिस्पृशेत्
તે ‘પાંસુલા’ રૂપે જન્મે છે—કુલની ત્રણ પેઢીનો વિનાશ કરનારી. જેની કનિષ્ઠિકા (નાનું આંગળું) ચાલતાં પણ ભૂમિને યોગ્ય રીતે સ્પર્શતી નથી.
Verse 20
सा निहत्य पतिं योषा द्वितीयं कुरुते पतिम् । अनामिका च मध्या च यस्या भूमिं न संस्पृशेत्
જે સ્ત્રી પતિનો નાશ કરાવી બીજો પતિ કરે છે—જેની અનામિકા અને મધ્યમા (પગની આંગળીઓ) ભૂમિને સ્પર્શતી નથી.
Verse 21
पतिद्वयं निहंत्याद्या द्वितीया च पतित्रयम् । पतिहीनत्वकारिण्यौ हीने ते द्वे इमे यदि
પ્રથમ લક્ષણ બે પતિઓનો નાશ કરે છે, બીજું ત્રણ પતિઓનો. આ બે જો દોષયુક્ત હોય તો પતિહિનતા કરાવનારી કહેવાય છે.
Verse 22
प्रदेशिनी भवेद्यस्या अंगुष्ठाव्यतिरेकिणी । कन्यैव कुलटा सा स्यादेष एव विनिश्चयः
જે સ્ત્રીની પ્રદેશિની (તર્જની પાદઆંગળી) અંગૂઠાથી આગળ નીકળે, તે ‘પ્રદેશિની’ કહેવાય. તે કન્યા હોવા છતાં કુલટા કહેવાય—આ જ નિશ્ચય છે.
Verse 23
स्निग्धाः समुन्नतास्ताम्रा वृत्ताः पादनखाः शुभाः
સ્ત્રીઓના પગના નખ જો મસૃણ, થોડા ઉન્નત, તાંબડિયા વર્ણના અને ગોળ હોય, તો તે શુભ તથા સૌભાગ્યના લક્ષણ માનવામાં આવે છે।
Verse 24
राज्ञीत्वसूचकं स्त्रीणां पादपृष्ठं समुन्नतम् । अस्वेदमशिराढ्यं च मसृणं मृदुमांसलम्
સ્ત્રીઓમાં પગનો ઉપરનો ભાગ (પાદપૃષ્ઠ) ઉન્નત હોય તો તે રાણી-સમાન સૌભાગ્યનું સૂચક છે; તેમજ પગ ઘામરહિત, શિરાઓથી અપ્રગટ, મસૃણ, કોમળ અને માંસલ હોય તો સમૃદ્ધિનું લક્ષણ ગણાય છે।
Verse 25
दरिद्रा मध्यनम्रेण शिरालेन सदाध्वगा । रोमाढ्येन भवेद्दासी निर्मांसेन च दुर्भगा
જેનું પગ મધ્યમાં દબાયેલું હોય તે દરિદ્રા કહેવાય; જેના પગમાં શિરાઓ ઊભરી હોય તે સદા ભટકતી. પગ પર વધુ રોમ હોય તો દાસી બને; અને પગ માંસહીન હોય તો દુર્ભાગ્યવતી માનાય।
Verse 26
गूढौ गुल्फौ शिवायोक्तावशिरालौ सुवर्तुलौ । स्थपुटौ शिथिलौ दृश्यौ स्यातां दौर्भाग्यसूचकौ
શિવાએ કહ્યા મુજબ, સારી રીતે સ્થિત (ગૂઢ) ગૂંઠણ જો શિરારહિત અને સુંદર ગોળ હોય તો પ્રશંસનીય; પરંતુ ગૂંઠણ જાડા અને ઢીલા દેખાય તો તે દુર્ભાગ્યના સૂચક કહેવાય છે।
Verse 27
समपार्ष्णिः शुभा नारी पृथुपार्ष्णिश्च दुर्भगा । कुलटोन्नतपार्ष्णि स्याद्दीर्घपार्ष्णिश्च दुःखभाक्
જે સ્ત્રીની એડીઓ સમ હોય તે શુભ ગણાય; જેની એડીઓ પહોળી હોય તે દુર્ભાગ્યવતી. જેની એડીઓ ઊંચી હોય તે કૂલટા કહેવાય; અને જેની એડીઓ લાંબી હોય તે દુઃખભાજન કહેવાય છે।
Verse 28
रोमहीने समे स्निग्धे यज्जंघे क्रमवर्तुले । सा राजपत्नी भवति विशिरेसुमनोहरे
જે સ્ત્રીની જાંઘો રોમહીન, સમ, સ્નિગ્ધ અને ક્રમે વૃત્તાકાર હોય, તથા દર્શને અતિમનોહર હોય—તે નિશ્ચયે રાજપત્ની બને છે.
Verse 29
एकरोमा राजपत्नी द्विरोमा च सुखावहा । त्रिरोमा रोमकूपेषु भवेद्वैधव्यदुःखभाक्
દરેક રોમકૂપમાં એક રોમ હોય તો તે રાજપત્ની બને; બે રોમ હોય તો તે સુખદાયિની બને. પરંતુ કૂપોમાં ત્રણ રોમ હોય તો તે વૈધવ્યદુઃખની ભાગી બને છે.
Verse 30
वृत्तं पिशितसंलग्नं जानुयुग्मं प्रशस्यते । निर्मांसं स्वैरचारिण्या दरिद्रा याश्च विश्लथम्
વૃત્ત અને માંસલ ઘૂંટણોની જોડી પ્રશંસનીય કહેવાય છે. પરંતુ માંસ વિનાના ઘૂંટણો સ્વૈરાચારિણીનું લક્ષણ; અને ઢીલા તથા અસ્થિર ઘૂંટણો દારિદ્ર્યનું ચિહ્ન કહેવાય છે.
Verse 31
विशिरैः करभाकारैरूरुभिर्मसृणैर्घनैः । सुवृत्तैरोमरहितैर्भवेयुर्भूपवल्लभाः
જેનાં ઊરુ કરભાકાર, વિશાળ, મસૃણ, ઘન, સુવૃત્ત અને રોમરહિત હોય—તે સ્ત્રીઓ ભૂપોના વલ્લભા બને છે.
Verse 32
वैधव्यं रोमशैरुक्तं दौर्भाग्यं चिपिटैरपि । मध्यच्छिद्रैर्महादुःखं दारिद्र्यं कठिनत्वचैः
રોમોનું રુક્ષ ઊભું રહેવું વૈધવ્યનું સૂચક કહેવાય છે; ચિપટાપણું દુર્ભાગ્યનું પણ. મધ્યમાં ખાડો/છિદ્ર મહાદુઃખનું, અને કઠોર ત્વચા દારિદ્ર્યનું લક્ષણ કહેવાય છે.
Verse 33
चतुर्भिरंगुलैः शस्ता कटिर्विंशतिसंयुतैः । समुन्नतनितंबाढ्या चतुरस्रा मृगीदृशाम्
વીસ અંગુલ માપની કમર પ્રશંસનીય કહેવાય છે; ઉન્નત અને ભરાવદાર નિતંબવાળી, ચતુરસ્ર—સુપ્રમાણ દેહરચના ધરાવતી મૃગનયની સ્ત્રીઓનું આ લક્ષણ જણાવાયું છે।
Verse 34
विनता चिपिटा दीर्घा निर्मांसासंकटाकटिः । ह्रस्वा रोमयुता नार्या दुःखवैधव्यसूचिका
જે સ્ત્રી વાંકી, ચપટી, દીર્ઘાંગી, મांसહીન અને સંકુચિત કમરવાળી હોય; ઠીંગણી અને વધુ રોમયુક્ત હોય—એવા લક્ષણો દુઃખ અને વૈધવ્યના સૂચક કહેવાય છે।
Verse 35
नितंबबिंबो नारीणामुन्नतो मांसलः पृथुः । महाभोगाय संप्रोक्तस्तदन्योऽशर्मणे मतः
સ્ત્રીઓમાં જે નિતંબ ઊંચા, મांसલ અને પહોળા હોય તે મહાભોગસુખ માટે કહેવાયા છે; અન્ય પ્રકારના નિતંબ અસહજતા આપનાર માનવામાં આવ્યા છે।
Verse 36
कपित्थफलवद्वृत्तौ मृदुलौ मांसलौ घनौ । स्फिचौ वलिविनिर्मुक्तौ रतिसौख्यविवर्धनौ
કપિત્થફળ જેવી ગોળ, કોમળ, મांसલ અને ઘન; તથા વળીઓથી રહિત નિતંબ રતિસુખ વધારનાર કહેવાય છે।
Verse 37
शुभः कमठपृष्ठाभो गजस्कंधोपमो भगः । वामोन्नतस्तु कन्याजः पुत्रजो दक्षिणोन्नतः
શુભ (મંગલ) ભગ કમઠની પીઠ અથવા ગજના સ્કંધ સમાન કહેવાયો છે. ડાબી બાજુ વધુ ઉન્નત હોય તો કન્યા-પ્રદ; જમણી બાજુ વધુ ઉન્નત હોય તો પુત્ર-પ્રદ કહેવાય છે।
Verse 38
आखुरोमा गूढमणिः सुश्लिष्टः संहतः पृथुः । तुंगः कमलपर्णाभः शुभोश्वत्थदलाकृतिः
જેમાં ઉંદર જેવી રોમાવલી હોય, મણિ (ક્લિટોરિસ) ગૂઢ રીતે ઢંકાયેલી હોય; જે સઘન રીતે જોડાયેલ, સંહત અને વિશાળ હોય; ઊંચી, કમળપર્ણ જેવી—શુભ, અશ્વત્થપત્રાકાર—એવું યોનિલક્ષણ પ્રશંસનીય છે.
Verse 39
कुरंगखुररूपोयश्चुल्लिकोदरसन्निभः । रोमशो विवृतास्यश्च दृश्यनासोतिदुर्भगः
જે હરણના ખુર જેવું આકાર ધરાવે, નાની હાંડીના પેટ જેવું લાગે; અતિ રોમાળ, ‘મુખ’ (યોનિમુખ) વધારે ખુલ્લું, અને ‘નાસિકા’ (ઉભાર) સ્પષ્ટ દેખાય—તે અત્યંત અશુભ કહેવાય છે.
Verse 40
शंखावर्तो भगो यस्याः सा गर्भमिह नेच्छति । चिपिटः खर्पराकारः किंकरी पददो भगः
જેનાં યોનિમાં શંખ જેવી આવર્તતા હોય, તે અહીં ગર્ભ ઇચ્છતી નથી—એવું કહેવાયું છે. જે ચપટી, વાટકી જેવી હોય તે ‘દાસીભાવ’ આપનારી કહેવાય છે; અને પગના આકારવાળી પણ તેવી જ અશુભ ગણાય છે.
Verse 41
वंशवेतसपत्राभो गजरोमोच्चनासिकः । विकटः कुटिलाकारो लंबगल्लस्तथाऽशुभः
જે વાંસ અથવા વેતસના પાન જેવું, હાથી જેવી રોમાવલી અને ઊંચી ‘નાસિકા’ (ઉભાર) ધરાવે; વિકટ, વાંકું આકાર અને લટકતા ‘ગાલ’ (પાર્શ્વ) ધરાવે—તે પણ અશુભ છે.
Verse 42
भगस्य भालं जघनं विस्तीर्णं तुंगमांसलम् । मृदुलं मृदुलोमाढ्यं दक्षिणावर्तमीडितम्
યોનિનું ‘ભાલ’ અને જઘન પ્રદેશ—જો વિશાળ, ઊંચું અને માંસલ હોય; મૃદુ, સૂક્ષ્મ રોમથી સમૃદ્ધ, અને દક્ષિણાવર્ત (જમણી તરફ વળતું) હોય—તે પ્રશંસિત કહેવાય છે.
Verse 43
वामावर्तं च निर्मांसं भुग्नवैधव्यसूचकम् । संकटस्थपुटं रूक्षं जघनं दुःखदं सदा
વામાવર્ત, માંસહીન અને વિકૃત લક્ષણો વૈધવ્યના સૂચક કહેવાય છે; તેમજ સંકુચિત, રૂક્ષ અને દબાયેલો જઘન-પ્રદેશ સદા દુઃખદ માનવામાં આવે છે.
Verse 44
बस्तिः प्रशस्ता विपुला मृद्वीस्तोकसमुन्नता । रोमशा च शिराला च रेखांका नैव शोभना
બસ્તિ/કટિ-પ્રદેશ વિશાળ, મૃદુ અને થોડો ઊંચો હોય તો પ્રશંસનીય; પરંતુ અતિ રોમશ, શિરાવાળો અથવા સ્પષ્ટ રેખા-ચિહ્નોવાળો હોય તો શોભન નથી કહેવાતો.
Verse 45
गंभीरा दक्षिणावर्ता नाभी स्यात्सुखसंपदे । वामावर्ता समुत्ताना व्यक्तग्रंथिर्न शोभना
ગંભીર અને દક્ષિણાવર્ત નાભિ સુખ-સંપત્તિ આપનારી કહેવાય છે; પરંતુ વામાવર્ત, ઊભરી અને સ્પષ્ટ ગાંઠવાળી નાભિ શુભ નથી માનાતી.
Verse 46
सूते सुतान्बहून्नारी पृथुकुक्षिः सुखास्पदम् । क्षितीशं जनयेत्पुत्रं मंडूकाभेन कुक्षिणा
પૃથુ (વિસ્તૃત) કુક્ષિવાળી—સુખનું આશ્રય—નારી અનેક પુત્રોને જન્મ આપે છે; અને માંડૂક (દેડકા) સમાન ઉદરથી પૃથ્વીનો અધિપતિ બને એવો પુત્ર જનમે છે.
Verse 47
उन्नतेन वलीभाजा सावर्तेनापि कुक्षिणा । वंध्या प्रव्रजिता दासी क्रमाद्योषा भवेदिह
પરંતુ ઊંચો, વળીઓથી ભરેલો અને અશુભ આવર્તવાળો ઉદર હોય તો સ્ત્રી અહીં ક્રમે વંધ્યા, પછી ગૃહત્યાગિની, અને અંતે દાસી બને છે—એવું કહેવાયું છે.
Verse 48
समैः समांसैर्मृदुभिर्योषिन्मग्नास्थिभिः शुभैः । पार्श्वेः सौभाग्यसुखयोर्निधानं स्यादसंशयम्
જે સ્ત્રીના પડખાં સમાન, માંસલ, કોમળ અને શુભ હોય, તથા હાડકાં દબાયેલા હોય, તે નિઃશંકપણે સૌભાગ્ય અને સુખનો ભંડાર છે.
Verse 49
यस्यादृश्य शिरे पार्श्वे उन्नते रोमसंयुते । निरपत्या च दुःशीला सा भवेद्दुःखशेवधिः
જેના પડખાં ઊંચા, રુંવાટીવાળા અને નસો દેખાતી હોય, તે સ્ત્રી નિઃસંતાન, દુરાચારી અને દુઃખનો ભંડાર બને છે.
Verse 50
उदरेणातितुच्छेन विशिरेण मृदुत्वचा । योषिद्भवति भोगाढ्या नित्यं मिष्टान्नसेविनी
જેનું પેટ ખૂબ નાનું, નસો વગરનું અને કોમળ ચામડીવાળું હોય, તે સ્ત્રી ભોગવिलासથી સમૃદ્ધ અને હંમેશા મિષ્ટાન્ન જમનારી હોય છે.
Verse 51
कुंभाकारं दरिद्राया जठरं च मृदंगवत् । कूष्मांडाभं यवाभं च दुष्पूरं जायते स्त्रियाः
ઘડા જેવા આકારનું પેટ ગરીબીનું લક્ષણ છે. મૃદંગ, કોળા કે જવ જેવા આકારનું પેટ ધરાવતી સ્ત્રીને સંતોષવી મુશ્કેલ હોય છે.
Verse 52
सुविशालोदरी नारी निरपत्या च दुर्भगा । प्रलंबजठरा हंति श्वशुरं चापि देवरम्
અત્યંત વિશાળ પેટવાળી સ્ત્રી નિઃસંતાન અને કમનસીબ હોય છે. લટકતું પેટ ધરાવતી સ્ત્રી સસરા અને દિયરનો નાશ કરે છે.
Verse 53
मध्यक्षामा च सुभगा भोगाढ्या सवलित्रया । ऋज्वी तन्वी च रोमाली यस्याः सा शर्मनर्मभूः
જે સ્ત્રીની કેશરેખા મધ્યમ, શુભ, ભોગસમૃદ્ધ, હળવી તરંગિત, સીધી, સુકુમાર અને મૃદુ રોમવાળી હોય, તે ગૃહમાં સુખ અને આનંદનું કારણ બને છે।
Verse 54
कपिला कुटिला स्थूला विच्छिन्ना रोमराजिका । चौर वैधव्य दौर्भाग्यं विदध्यादिह योषिताम्
જો સ્ત્રીની કેશરેખા કપિલવર્ણ, વાંકડી, જાડી અથવા તૂટેલી હોય, તો આ લોકમાં ચોરસંગ, વૈધવ્ય અને દુર્ભાગ્ય ઉપજાવે છે—એવું કહેવાય છે।
Verse 55
निर्लोमहृदयं यस्याः समं निम्नत्व वर्जितम् । ऐश्वर्यं चाप्यवैधव्यं प्रियप्रेम च सा लभेत्
જે સ્ત્રીનું વક્ષસ્થળ રોમરહિત, સમ અને ખાડાવિહિન હોય, તે ઐશ્વર્ય, અવૈધવ્ય અને પ્રિયનું સ્નેહમય પ્રેમ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 56
विस्तीर्णहृदया योषा पुंश्चली निर्दया तथा । उद्भिन्नरोमहृदया पतिं हंति विनिश्चितम्
જે સ્ત્રીનું વક્ષસ્થળ અતિ વિસ્તૃત હોય, તે ચંચળ અને નિર્દય કહેવાય છે; અને જેના વક્ષ પર ઊભા રોમ હોય, તે નિશ્ચયે પતિનો નાશ કરે છે।
Verse 57
अष्टादशांगुलततमुरः पीवरमुन्नतम् । सुखाय दुःखाय भवेद्रोमशं विषमं पृथु
અઢાર અંગુલ પ્રમાણનું, ભરાવદાર અને ઉન્નત વક્ષ—રોમસમૂહ સમ હોય તો સુખદ, અને વિષમ તથા ફેલાયેલો હોય તો દુઃખદ બને છે।
Verse 58
घनौ वृत्तौ दृढौ पीनौ समौ शस्तौ पयोधरौ । स्थूलाग्रौ विरलौ शुष्कौ वामोरूणां न शर्मदौ
ઘન, ગોળ, દૃઢ, પૂર્ણ, સમ અને સુઘડ સ્તન પ્રશંસનીય છે; પરંતુ અગ્રભાગ સ્થૂલ, વિરળ અથવા શુષ્ક હોય તો સુજાંઘ સ્ત્રીને તે સુખ આપતા નથી।
Verse 59
दक्षिणोन्नत वक्षोजा पुत्रिणी त्वग्रणीर्मता । वामोन्नतकुचा सूते कन्यां सौभाग्यसुंदरीम्
જેનાં જમણું સ્તન ઊંચું હોય તે પુત્રવતી અને અગ્રણી માનવામાં આવે છે; અને જેણાં ડાબું સ્તન ઊંચું હોય તે સૌભાગ્યસુંદરી કન્યાને જન્મ આપે છે।
Verse 60
अरघट्टघटीतुल्यौ कुचौ दौःशील्यसूचकौ । पीवरास्यौ सांतरालौ पृथूपांतौ न शोभनौ
અરઘટ્ટના ઘડાં જેવા સ્તન દુશ્ચરિત્રતાના સૂચક કહેવાય છે; આગળનો ભાગ ભારે, વચ્ચે મોટું અંતર અને બાજુઓ પહોળી હોય તો તે શોભન નથી।
Verse 61
मूले स्थूलौ क्रमकृशावग्रे तीक्ष्णौ पयोधरौ । सुखदौ पूर्वकाले तु पश्चादत्यंत दुःखदौ
જે સ્તન મૂળમાં સ્થૂલ, ક્રમે કૃશ થતા અને અગ્રે તીક્ષ્ણ હોય, તે શરૂઆતમાં સુખદાયી; પરંતુ પછી અત્યંત દુઃખદાયી બને છે।
Verse 62
सुदृढं चूचुकयुगं शस्तं श्यामं सुवर्तुलम् । अंतर्मग्नं च दीर्घं च कृशं क्लेशाय जायते
અતિ દૃઢ, પ્રશંસનીય, શ્યામવર્ણ અને સુંદર ગોળાકાર ચૂચુક-યુગલ પ્રશસ્ત છે; પરંતુ અંદર ધસેલું, લાંબું અને કૃશ હોય તો તે ક્લેશનું કારણ બને છે।
Verse 63
पीवराभ्यां च जत्रुभ्यां धनधान्यनिधिर्वधूः । श्लथास्थिभ्यां च निम्नाभ्यां विषमाभ्यां दरिद्रिणी
જે વધૂનું જત્રુ-પ્રદેશ (કોલરબોન) ભરાવદાર અને સુગઠિત હોય, તે ધન-ધાન્યની નિધિ સમી બને છે. પરંતુ જેના અસ્થિ શિથિલ, અંગો દબાયેલા અને આકાર વિષમ હોય, તેને દરિદ્રતા-લક્ષણવાળી કહે છે.
Verse 64
अबद्धावनतौ स्कंधावदीर्घावकृशौ शुभौ । वक्रौ स्थूलौ च रोमाढ्यौ प्रेष्य वैधव्यसूचकौ
બંધાયેલા ન હોય, સહજ રીતે ઢળતા—ઉંચા ન હોય—લાંબા અને પાતળા ખભા શુભ ગણાય છે. પરંતુ વાંકાં, જાડાં અને વધુ રોમવાળા ખભા દાસ્ય તથા વૈધવ્યના સૂચક કહેવાય છે.
Verse 65
निगूढसंधी स्रस्ताग्रौ शुभावंसौ सुसंहतौ । वैधव्यदौ समुच्चाग्रौ निर्मांसावतिदुःखदौ
જેનાં સંધિ-સ્થાન ગૂઢ હોય, અગ્રભાગ થોડો ઢળેલો હોય અને ખભા શુભ તથા સુસંહત હોય—તે પ્રશંસનીય છે. પરંતુ ખભાનાં ટોચ અતિ ઊંચાં હોય અથવા મांसહીન હોય, તો તે વૈધવ્ય અને મહાદુઃખદાયક માનવામાં આવે છે.
Verse 66
कक्षेसु सूक्ष्मरोमे तु तुंगे स्निग्धे च मांसले । शस्तेन शस्ते गंभीरे शिराले स्वेदमेदुरे
કક્ષ (બગલ) માં સૂક્ષ્મ રોમ હોય, તે ઊંચું, સ્નિગ્ધ અને માંસલ હોય, તો તેને ઉત્તમ કહેવામાં આવ્યું છે—ગંભીર, સુડોળ, શિરાવાળું, અને આરોગ્યદાયક સ્વેદ તથા કોમળતાયુક્ત।
Verse 67
स्यातां दोषौ सुनिर्दोषौ गूढास्थि ग्रंथिकोमलौ । विशिरौ च विरोमाणौ सरलौ हरिणीदृशाम्
કક્ષ-પ્રદેશ સંપૂર્ણ નિર્દોષ હોવો જોઈએ—અસ્થિ ગૂઢ, નાનાં માંસ-ગ્રંથિ કોમળ; શિરાઓ બહાર ઊભી ન દેખાય, રોમ ઓછું હોય, અને રચના સરળ તથા સુગઠિત હોય—આવું હરિણી-નેત્રા સ્ત્રીઓમાં પ્રશંસિત છે.
Verse 68
वैधव्यं स्थूलरोमाणौ ह्रस्वौ दौर्भाग्यसूचकौ । परिक्लेशाय नारीणां परिदृश्यशिरौ भुजौ
જેનાં ભુજાઓ ટૂંકાં અને સ્થૂલ-રૂક્ષ રોમથી યુક્ત હોય, તે વૈધવ્ય અને દુર્ભાગ્યનાં સૂચક કહેવાય છે. જેમનાં સાંધા/અંત ભાગો સ્પષ્ટ દેખાય, તે સ્ત્રીઓ માટે ક્લેશકારક ગણાય છે.
Verse 69
अंभोज मुकुलाकारमंगुष्ठांगुलिसंमुखम् । हस्तद्वयं मृगाक्षीणां बहुभोगाय जायते
મૃગનયની સ્ત્રીઓ માટે કમળમુકુલાકાર, અંગૂઠા અને આંગળીઓની યોગ્ય દિશાવાળા બંને હાથ જીવનમાં બહુભોગ અને સમૃદ્ધિ માટે કારણ બને છે એમ કહેવાયું છે.
Verse 70
मृदुमध्योन्नतं रक्तं तलं पाण्योररंध्रकम् । प्रशस्तं शस्तरेखाढ्यमल्परेखं शुभश्रियम्
જે કરતલ કોમળ, મધ્યમાં થોડું ઊંચું, રક્તિમ અને ચીરા-રહિત હોય તે પ્રશસ્ત ગણાય છે. જેમાં શુભ સૂક્ષ્મ રેખાઓ હોય પરંતુ અતિશય રેખાઓ ન હોય, તે શુભશ્રી અને સૌભાગ્ય આપનાર માનવામાં આવે છે.
Verse 71
विधवा बहुरेखेण विरेखेण दरिद्रिणी । भिक्षुकी सुशिराढ्येन नारी करतलेन वै
જે સ્ત્રીના કરતલમાં બહુ રેખાઓ હોય તે વિધવા બને છે એમ કહેવાયું છે; અને તૂટેલી/વિસંગત રેખાઓવાળી સ્ત્રી દરિદ્રિણી કહેવાય છે. છિદ્રો અથવા ઊભી શિરાઓથી ભરેલું કરતલ હોય તો તે સ્ત્રી ભિક્ષાવૃત્તિને પામે છે એમ વર્ણન છે.
Verse 72
विरोम विशिरं शस्तं पाणिपृष्ठंसमुन्नतम् । वैधव्यहेतुरोमाढ्यं निर्मांसं स्नायुमत्त्यजेत्
રોમ-રહિત અને શિરાઓ સ્પષ્ટ ન દેખાતો હાથ પ્રશસ્ત કહેવાયો છે; તેમજ હાથની પીઠ થોડું ઊંચી હોવી પણ શુભ માનવામાં આવી છે. પરંતુ અતિરોમયુક્ત હાથ—જે વૈધવ્યનું કારણ કહેવાય છે—અને જે માંસહીન તથા સ્નાયુપ્રધાન હોય, તેને ત્યાજ્ય (અશુભ) માનવો.
Verse 73
रक्ता व्यक्ता गभीरा च स्निग्धा पूर्णा च वर्तुला । कररेखांगना याः स्याच्छुभा भाग्यानुसारतः
જેનાં હાથની રેખાઓ રક્તિમ, સ્પષ્ટ, ગાઢ, સ્નિગ્ધ, પૂર્ણ અને વર્તુળાકાર હોય, તે સ્ત્રી શુભ ગણાય છે અને પોતાના સૌભાગ્ય અનુસાર શુભફળ આપે છે।
Verse 74
मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा । पद्मेन भूपतेः पत्नी जनयेद्भूपतिं सुतम्
મત્સ્યચિહ્ન હોય તો નારી સుభાગ્યવતી બને; સ્વસ્તિકચિહ્નથી તે ધનપ્રદા થાય. પદ્મચિહ્નથી તે રાજાની પત્ની બની રાજપુત્રને જન્મ આપે।
Verse 75
चक्रवर्तिस्त्रियाः पाणौ नंद्यावर्तः प्रदक्षिणः । शंखातपत्रक मठा नृपमातृत्वसूचकाः
ચક્રવર્તીની પત્નીના હથેળીમાં જમણી તરફ ફરતો નંદ્યાવર્ત દેખાય છે; અને શંખ, રાજછત્ર અથવા મંડપસદૃશ ચિહ્નો રાજમાતૃત્વના સૂચક ગણાય છે।
Verse 76
तुलामानाकृतीरेखे वणिक्पत्नीत्वहेतुके । गजवाजिवृषाकाराः करे वामे मृगीदृशाम्
તુલા અથવા માપદંડના આકારની રેખાઓ વણિકની પત્ની થવાનું કારણ બને છે. મૃગનયની સ્ત્રીના ડાબા હાથમાં હાથી, ઘોડો અથવા વૃષભાકૃતિ પણ વિશેષ ચિહ્ન ગણાય છે।
Verse 77
रेखा प्रासादवज्राभा ब्रूयुस्तीर्थकरं सुतम् । कृषीवलस्य पत्नी स्याच्छकटेन युगेन वा
પ્રાસાદ અથવા વજ્ર જેવી રેખા તીર્થ કરાવનાર પુત્રનું સૂચન કરે છે. શકટ અથવા યુગના ચિહ્નોથી તે કૃષિવાળની પત્ની બને છે।
Verse 78
चामरांकुशकोदंडै राजपत्नी भवेद्ध्रुवम् । अंगुष्ठमूलान्निर्गत्य रेखा याति कनिष्ठिकाम्
ચામર, અંકુશ અથવા કોદંડ જેવા ચિહ્નો હોય તો તે સ્ત્રી નિશ્ચયે રાજપત્ની બને છે. અંગૂઠાના મૂળમાંથી નીકળીને કનિષ્ઠિકા તરફ જતી રેખાનું પણ વર્ણન છે.
Verse 79
यदि सा पतिहंत्री स्याद्दूरतस्तां त्यजेत्सुधीः । त्रिशूलासिगदाशक्ति दुंदुभ्याकृति रेखया । नितंबिनी कीर्तिमती त्यागेन पृथिवीतले
જો તે પતિહંત્રી હોય તો બુદ્ધિમાન પુરુષે તેને દૂરથી જ ત્યજી દેવી. ત્રિશૂલ, તલવાર, ગદા, શક્તિ અથવા દુંદુભિ જેવા આકારની રેખાઓથી યુક્ત તે નિતંબિની સ્ત્રી ત્યાગ/વિયોગથી પૃથ્વી પર કીર્તિમતી બને છે.
Verse 80
कंक जंबूक मंडूक वृक वृश्चिक भोगिनः । रासभोष्ट्र बिडालाः स्युः करस्था दुःखदाः स्त्रियाः
હાથમાં બગલો, શિયાળ, દેડકો, વરુ, વિચ્છુ, સાપ, ગધેડો, ઊંટ અથવા બિલાડી જેવા ચિહ્નો હોય તો એવી સ્ત્રીઓ દુઃખદાયિની કહેવાય છે.
Verse 81
शुभदः सरलोंगुष्ठो वृत्तो वृत्तनखो मृदुः
શુભ અંગૂઠો સીધો, ગોળ, ગોળ નખવાળો અને કોમળ હોય છે.
Verse 82
अंगुल्यश्च सुपर्वाणो दीर्घावृत्ताः क्रमात्कृशाः । चिपिटाःस्थपुटा रूक्षाः पृष्ठरोमयुजोऽशुभाः
જેનાં આંગળીઓના સાંધા સુગઠિત હોય, આંગળીઓ લાંબી અને ગોળ હોય તથા ક્રમે પાતળી થતી જાય તે શુભ છે; પરંતુ ચપટી, ઠસ્સી-મોટી, રૂક્ષ અને પીઠ પર વાળવાળી આંગળીઓ અશુભ છે.
Verse 83
अतिह्रस्वाः कृशा वक्रा विरला रोगहेतुकाः । दुःखायांगुलयः स्त्रीणां बहुपर्वसमन्विताः
સ્ત્રીઓની આંગળીઓ અતિ ટૂંકી, કૃશ, વાંકડી, વિરળ અને અનેક સાંધાવાળી હોય તો તે રોગનું કારણ બની દુઃખ આપે છે એમ કહેવાય છે।
Verse 84
अरुणाः सशिखास्तुंगाः करजाः सुदृशांशुभाः । निम्ना विवर्णाः शुक्त्याभाः पीता दारिद्र्यदायकाः
લાલાશવાળા, અગ્રે શિખા જેવી ટોચ ધરાવતા અને થોડા ઊંચા નખ શુભ અને મનોહર ગણાય છે; પરંતુ ધસેલા, વિવર્ણ, શુક્તિ જેવી ફિક્કી ઝળહળાટવાળા અથવા પીળા નખ દારિદ્ર્યદાયક કહેવાય છે।
Verse 85
नखेषु बिंदवः श्वेताः प्रायः स्युः स्वैरिणी स्त्रियाः । पुरुषा अपि जायंते दुःखिनः पुष्पितैर्नखैः
નખોમાં સફેદ બિંદુઓ હોય તો સામાન્ય રીતે સ્ત્રીને સ્વૈરિણી કહેવાય છે; અને જેમના નખ પુષ્પિત (છાંટાવાળા/ધબ્બાવાળા) હોય એવા પુરુષો પણ દુઃખી બની જન્મે છે એમ કહેવાયું છે।
Verse 86
अंतर्निमग्नवंशास्थिः पृष्ठिः स्यान्मांसला शुभा । पृष्ठेन रोमयुक्तेन वैधव्यं लभते ध्रुवम्
જેની પીઠમાં રીઢનું હાડકું બહાર નીકળેલું ન હોય, અંદર બેઠેલું લાગે અને પીઠ માંસલ હોય તે શુભ ગણાય છે; પરંતુ પીઠ પર રોમ હોય તો તે નિશ્ચિત રીતે વૈધવ્ય પામે છે એમ કહેવાયું છે।
Verse 87
भुग्नेन विनतेनापि सशिरेणापि दुःखिता । ऋज्वी कृकाटिका श्रेष्ठा समांसा च समुन्नता
કૃકાટિકા (ગળા-સંધિ) વાંકી, નમેલી અથવા ગાંઠ/ઉભારવાળી હોય તો સ્ત્રી દુઃખિતા કહેવાય છે; શ્રેષ્ઠ કૃકાટિકા સીધી, સમમાંસલ અને સૌમ્ય રીતે ઉન્નત હોય છે।
Verse 88
शुष्का शिराला रोमाढ्या विशाला कुटिलाशुभा । मांसलो वर्तुलः कंठः प्रशस्तश्चतुरंगुलः
જે કંઠ સૂકો, શિરાવાળો, રોમાળ, બહુ વિશાળ અથવા વાંકોય હોય તે અશુભ ગણાય છે. જે કંઠ માંસલ, ગોળ અને આશરે ચાર આંગળ જેટલા પ્રમાણનો હોય તે શુભ અને પ્રશંસનીય કહેવાય છે.
Verse 89
शस्ता ग्रीवा त्रिरेखांका त्वव्यक्तास्थिः सुसंहता । निर्मांसा चिपिटा दीर्घास्थपुटा न शुभप्रदा
જે ગ્રીવામાં ત્રણ રેખાઓ હોય, હાડકાં સ્પષ્ટ ઊભાં ન દેખાતાં હોય અને ગઠન સુસંહત હોય તે પ્રશંસનીય છે. પરંતુ જે ગ્રીવા માંસહીન, ચપટી અને લાંબા હાડકાંવાળી હોય તે શુભફળ આપતી નથી.
Verse 90
स्थूलग्रीवा च विधवा वक्रग्रीवा च किंकरी । वंध्या द्विचिपिटग्रीवा ह्रस्वग्रीवा च निःसुता
સ્થૂલ ગ્રીવાવાળી સ્ત્રીને વિધવા કહેવાય છે; વાંકડી ગ્રીવાવાળી દાસી કહેવાય છે. દ્વિચપટી ગ્રીવાવાળી વંધ્યા, અને હ્રસ્વ ગ્રીવાવાળી નિઃસંતાન માનવામાં આવે છે.
Verse 91
चिबुकंद्वयंगुलं शस्तं वृत्तं पीनं सुकोमलम् । स्थूलं द्विधा संविभक्तमायतं रोमशं त्यजेत्
બે આંગળ જેટલા પ્રમાણનું, ગોળ, ભરાવદાર અને અતિ કોમળ ચિબુક પ્રશંસનીય છે. પરંતુ જે ચિબુક બહુ સ્થૂલ, બે ભાગે વિભક્ત, લાંબું અથવા રોમાળ હોય તે ત્યજવું જોઈએ.
Verse 92
हनुश्चिबुकसंलग्ना निर्लोमा सुघनाशुभा । वक्रा स्थूला कृशा ह्रस्वा रोमशा न शुभप्रदा
ચિબુક સાથે સારી રીતે જોડાયેલો, રોમહીન અને સુઘન (દૃઢ) હનુ શુભ છે. પરંતુ વાંકું, બહુ જાડું, બહુ પાતળું, નાનું અથવા રોમાળ હનુ શુભફળ આપતું નથી.
Verse 93
शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ । रोमशौ परुषौ निम्नौ निर्मांसौ परिवर्जयेत्
શુભલક્ષણવતી સ્ત્રીના ગાલ ભરાવદાર, ગોળ અને થોડા ઊંચા હોય તો પ્રશંસનીય છે; પરંતુ રોમાળ, ખડખડિયા, અંદર ધસેલા અથવા માંસહીન ગાલ અશુભ—તેનો ત્યાગ કરવો।
Verse 94
समं समांसं सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलं मुखम् । जनेतृवदनच्छायं धन्यानामिह जायते
જે મુખ સમ, માંસલ, અતિ સ્નિગ્ધ-દિપ્તિમાન, સ્વાભાવિક સુગંધયુક્ત અને ગોળ હોય, તથા માતૃમુખની કોમળ છાયા ધરાવે—એવું મુખ અહીં ધન્યજનમાં જ જન્મે છે।
Verse 95
पाटलो वर्तुलः स्निग्धो लेखाभूषितमध्यभूः । सीमंतिनी नामधरो धराजानि प्रियो भवेत्
જેનુ (ચિહ્ન/લક્ષણ) કમળ-પાટલ વર્ણનું, ગોળ અને સ્નિગ્ધ હોય, તથા મધ્યભાગ રેખાઓથી અલંકૃત હોય—તે સ્ત્રીઓને પ્રિય બને; તેને ‘સીમંતિની-નામધર’ કહે છે।
Verse 96
कृशः प्रलंबः स्फुटितो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः । श्यावः स्थूलोऽधरोष्ठः स्याद्वैधव्य कलहप्रदः
જો અધરોષ્ઠ પાતળો, અતિ લાંબો, ફાટેલો અને રૂક્ષ હોય તો તે દુર્ભાગ્યનો સૂચક કહેવાય છે. તેમજ શ્યામ અને સ્થૂલ અધરોષ્ઠ વૈધવ્ય અને કલહ આપનાર કહેવાય છે।
Verse 97
मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः । किंचिन्मध्योन्नतोऽरोमा विपरीतो विरुद्धकृत्
મસૃણ અને મત્ત-દિપ્તિવાળો ઉપરોષ્ઠ શુભભોગ અને સુખ આપે છે. પરંતુ જે ઉપરોષ્ઠ મધ્યમાં થોડો ઊંચો, રોમહીન અને વિકૃત (વિપરીતાકાર) હોય, તે વિરોધ અને અનુચિત કર્મ કરાવનાર કહેવાય છે।
Verse 98
गोक्षीरसन्निभाः स्निग्धा द्वात्रिंशद्दशनाः शुभाः । अधस्तादुपरिष्टाच्च समाः स्तोकसमुन्नताः
ગાયના દૂધ જેવી શ્વેતતા ધરાવતા, સ્નિગ્ધ અને બત્રીસ દાંત શુભ ગણાય છે. ઉપર-નીચે સમાન અને થોડા જ ઉન્નત દાંત પણ અનુકૂળ કહેવાય છે.
Verse 99
पीताः श्यावाश्च दशनाः स्थूलादीर्घाद्विपंक्तयः । शुक्त्याकाराश्च विरला दुःखदौर्भाग्यकारणम्
પીળા અથવા કાળા જેવા દાંત, જે જાડા અને અતિદીર્ઘ હોય, બે અસમાન પંક્તિમાં ગોઠવાયેલા હોય, શંખી/શુક્તિ જેવા આકારના અને વિરળ હોય—તે દુઃખ અને દુર્ભાગ્યનું કારણ કહેવાય છે.
Verse 100
अधस्तादधिकैर्दंतैर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम् । पतिहीना च विकटैः कुलटा विरलैर्भवेत्
નીચલા જડબામાં વધુ દાંત હોય તો સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે તે ‘માતાને ભક્ષે છે’ (માતાને હાનિ કરે છે). અને વિકટ તથા વિરળ દાંતવાળી સ્ત્રી પતિહીના અને કુલટા કહેવાય છે.
Verse 110
गोक्षीरवर्णविशदे सुस्निग्धे कृष्णपक्ष्मणी । उन्नताक्षी न दीर्घायुर्वृत्ताक्षी कुलटा भवेत्
ગાયના દૂધ જેવા વર્ણવાળા, નિર્મળ, અત્યંત સ્નિગ્ધ અને કાળા પાંપણવાળા નેત્રો પ્રશંસનીય છે. પરંતુ ઉન્નત નેત્રવાળી દીર્ઘાયુ નથી; અને અતિગોળ નેત્રવાળી કુલટા કહેવાય છે.
Verse 120
रोमशेन शिरालेन प्रांशुना रोगिणी मता
જે સ્ત્રી વધુ રોમયુક્ત, શિરાઓ ઊભરી દેખાતી અને અતિ ઊંચી હોય, તેને રોગિણી માનવામાં આવી છે.
Verse 130
कृष्णः स एव भर्तृघ्न्याः पुंश्चल्याश्च प्रकीर्तितः । नाभेरधस्तात्तिलकं मशको लांछनं शुभम्
તે કાળું નિશાન પતિઘાતી અને વ્યભિચારિણી સ્ત્રીનું લક્ષણ કહેવાય છે. પરંતુ નાભિની નીચે તિલક જેવું નિશાન અને મચ્છર જેવો તલ શુભ માનવામાં આવે છે.
Verse 140
सा पतिं हंति वर्षेण यस्या मध्ये कृकाटिकम् । प्रदक्षिणो वा वामो वा रोम्णामावर्त्तकः स्त्रियाः
જેના મધ્ય ભાગમાં 'કૃકાટિકા' નિશાન હોય છે, તે એક વર્ષમાં પતિનો નાશ કરે છે. સ્ત્રીના રુંવાટીનું ચક્ર જમણી કે ડાબી બાજુ હોવું તે પણ એક સંકેત છે.
Verse 150
अतः सुलक्षणा योषा परिणेया विचक्षणैः । लक्षणानि परीक्ष्यादौ हित्वा दुर्लक्षणान्यपि
તેથી બુદ્ધિમાન પુરુષોએ પહેલાં લક્ષણોની પરીક્ષા કરવી અને અશુભ લક્ષણોવાળી કન્યાનો ત્યાગ કરી માત્ર સુલક્ષણા સ્ત્રી સાથે જ વિવાહ કરવો જોઈએ.
Verse 151
लक्षणानि मयोक्तानि सुखाय गृहमेधिनाम् । विवाहानपि वक्ष्यामि तन्निबोध घटोद्भव
ગૃહસ્થોના સુખ માટે મેં આ લક્ષણો કહ્યાં છે. હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)! હવે હું વિવાહના પ્રકારો પણ કહીશ, તે તમે સાંભળો.