Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હવે સ્કંદ-જ્ઞાનોદ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહો. કારણ કે જ્ઞાનવાપીની એવી પ્રશંસા થાય છે કે સ્વર્ગવાસીઓ પણ તેને અત્યંત સ્તવે છે.

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

સ્કંદ બોલ્યા—હે ઘટોદ્ભવ મહાપ્રાજ્ઞ! સાંભળો; પાપનાશિની જ્ઞાનવાપીની ઉત્પત્તિ હું હવે કહું છું.

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

હે મુને! આ અનાદિ-સિદ્ધ સંસારમાં, પ્રાચીન દેવયુગમાં, ઈશાન ક્યાંકથી આવી પહોંચ્યા અને સ્વેચ્છાએ અહીં-ત્યાં વિહરવા લાગ્યા.

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

જ્યારે મેઘો વરસતા નથી અને નદીઓ વહેતી બંધ થાય છે—જ્યારે સ્નાન, પાન વગેરે કર્મોમાં પણ જળની ઇચ્છા સુધી ન રહે—ત્યારે જગત્ મહાક્લેશમાં પડે છે।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

જ્યારે પૃથ્વી પર લોકોના સંચાર વચ્ચે પાણીનું દર્શન માત્ર ક્યાંક ક્યાંક જ થતું, અને તે પણ ફક્ત ખારું કે મીઠું—ત્યારે જળની દુર્લભતા પ્રગટ થઈ।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

આ નિર્વાણનું કમળક્ષેત્ર છે, આનંદનું શ્રીમય કાનન છે; સર્વ કર્મબીજોને માટે આ મહાશ્મશાન અને પરમ ઊસર ભૂમિ છે।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

આ મહાશય્યા પર સૂતા જીવોને જગાડનાર છે; સંસારસાગરના આવર્તમાં પડતા પ્રાણીઓ માટે આ જીવન-નૌકા છે।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

આ સતત આવાગમનથી અત્યંત થાકેલા જીવો માટે વિશ્રામ-મંડપ છે; અનેક જન્મોમાં ગૂંથાયેલા કર્મસૂત્રને કાપનાર તીક્ષ્ણ ક્ષુરધાર છે।

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

આ સચ્ચિદાનંદનું નિવાસસ્થાન છે, પરબ્રહ્મનું અમૃતરસ છે; તે અખંડ સુખપરંપરા જનમાવે છે અને મોક્ષસાધનોની સિદ્ધિ આપે છે।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

ત્યારે જટાધારી ઈશાન આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યા—તેમના તેજસ્વી ત્રિશૂલમાંથી નીકળતા નિર્મળ કિરણજાળથી સર્વત્ર ઝગમગતા।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

તેમણે તે મહાલિંગનું દર્શન કર્યું, જે વૈકુંઠનાથ અને પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા) વચ્ચેના ‘હું-હું’ એવા મહા અહંકાર-સંઘર્ષમાં આદિમાં પ્રાદુર્ભૂત થયું હતું।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

તે જ્યોતિર્મય માળાઓથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલું હતું, અને દેવવૃંદો તથા શિવગણોના સમૂહો નિરંતર ઉપસ્થિત રહી સેવા કરતા હતા।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

તે સિદ્ધો અને યોગીઓના સમૂહો દ્વારા નિરંતર અર્ચિત થતું, ગંધર્વો દ્વારા ગવાતું અને ચારણો દ્વારા સ્તુત થતું હતું।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

અપ્સરાઓ અનેક પ્રકારના લલિત અંગહારોથી તેની સેવા કરતી હતી, અને નાગીઓ મણિદીપકોથી સતત નીરાજન (આરતી) કરતી હતી.

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

વિદ્યાધરીઓ અને કિન્નરીઓ ત્રિકાળ તેનું મંડન-શૃંગાર કરતી; અને અમરાંગનાઓની તેજસ્વી ચામર-રાજિ ચારેય બાજુથી પંખો ઝાલતી હતી.

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ઈશાનનું તે લિંગ જોઈ તત્ક્ષણે ઇચ્છા જાગી—“શીતળ જળથી ભરેલા કલશો વડે હું આ મહાલિંગને સ્નપન કરાવીશ.”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

પછી રુદ્રે—ભયંકર રુદ્રરૂપ ધારણ કરીને—દક્ષિણ બાજુ નજીક પોતાના ત્રિશૂલથી પ્રચંડ વેગે એક કુંડ ખોદ્યું.

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

ત્યારે, હે મુને, પૃથ્વીને આવરી રહેલા તે જળ બહાર ફાટી નીકળ્યા—જેનાથી આ વસુધા ઢંકાઈ છે, અને જે ભૂમિના પ્રમાણથી દસગણા છે.

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

તે જળોથી તેણે સ્નાન કરાવ્યું—જે અન્ય દેહધારીઓ માટે અસ્પર્શ્ય હતાં; પરંતુ તારા સ્પર્શથી તે શીતલ તુષારબિંદુ સમાન બની જડતા દૂર કરે અને મચ્છરોના ઝુંડને હંફાવે।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

તે જળ અતિ સ્વચ્છ હતાં—સત્ મન જેવી; આકાશમાર્ગની જેમ નિર્મળ; જ્યોત્સ્ના જેવી ઉજળી છાયા ધરાવતાં, અને શંભુના નામોની જેમ પાવન।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

તે જળ અમૃતથી પણ વધુ મધુર; ગાયના અંગો જેવી સુખદ સ્પર્શવાળી; નિષ્પાપ બુદ્ધિ જેવી ગંભીર, અને મૃદુ પ્રવાહથી પાપીને પણ શાંતિ આપનારી।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

તે જળ કમળની મહાસુગંધને પણ પરાજિત કરે એવા; પાટલા પુષ્પની સુવાસથી આનંદ આપનારા; અને પહેલાં કદી ન જોયેલા લોકોના મન અને નેત્રોને મોહી લેતા।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

અજ્ઞાનના તાપથી દગ્ધ પ્રાણીઓના પ્રાણનું રક્ષણ કરનારા પંચામૃતના કલશો વડે તેણે સ્નાન કરાવ્યું—જે સ્નપનથી અતિ મહાન ફળ આપનારું હતું।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

શ્રદ્ધાથી સ્પર્શિત કર્મો—ત્રિવિધ પવિત્ર-ચિહ્નોના હેતુરૂપ—અને અજ્ઞાનના અંધકારને સૂર્ય સમા હરણ કરનાર જ્ઞાનદાનરૂપ અર્ઘ્યો વડે।

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

વિશ્વને ધારણ કરનાર પ્રભુને ઉમાસ્પર્શથી પરમ આનંદ આપનાર કર્મોથી, તથા મહાશુદ્ધિ કરાવનાર મહાન અવભૃથ-સુસ્નાનથી।

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)! ત્યારે હર્ષિત મનથી ઈશાને સહસ્ર ધારાઓ વહાવતાં કલશો વડે (પ્રભુને) વારંવાર—સહસ્ર વાર—સ્નપન કરાવ્યું।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

ત્યારે વિશ્વાત્મા, વિશ્વલોચન ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને તે ઈશાનને કહ્યું—જે રુદ્ર હતા, રુદ્રરૂપ ધારણ કરનાર।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

‘ઈશાન! આ કર્મથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું, હે સુવ્રત; ગુરુસમાન એવી, અગાઉ કદી ન થયેલી આ સેવા મને અતિપ્રિતિ આપનારી બની છે.’

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

અતએવ હે જટાધારી ઈશાન, હે તપોધન, તમારો વર કહો. આજે તમારે માટે કંઈ પણ અદેય નથી, હે મહોદ્યમપરાયણ।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ઈશાને કહ્યું— હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને હું વરયોગ્ય હોઉં, તો હે શંકર, આ અતુલ તીર્થ તમારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

વિશ્વેશ્વરે કહ્યું— ત્રિલોકમાં ભૂ, ભુવઃ અને સ્વર્ગમાં સ્થિત જેટલાં તીર્થો છે, તે સર્વ તીર્થોથી આ શિવતીર્થ પરમ છે।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

‘શિવ’ શબ્દના અર્થનું ચિંતન કરનારાઓ તેને ‘શિવજ્ઞાન’ કહે છે. અને એ જ જ્ઞાન મારા મહિમોદયથી અહીં દ્રવીભૂત થઈ પ્રकट થયું છે।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

અતએવ આ તીર્થ ‘જ્ઞાનોદ’ નામે ત્રિલોકમાં વિશ્રુત છે. તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

જ્ઞાનોદ તીર્થનો માત્ર સ્પર્શ કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. અને તેના સ્પર્શ તથા આચમનથી રાજસૂય અને અશ્વમેધ—બન્નેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

ફલ્ગુ તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓને સંતર્પણ કરીને માણસ જે ફળ મેળવે છે, એ જ ફળ અહીં શ્રાદ્ધકર્મ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને પુષ્ય નક્ષત્ર સાથે કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીએ વ્યતીપાત યોગ થાય, ત્યારે અહીં શ્રાદ્ધ કરવાથી ગયાના ફળ કરતાં પણ કરોડગણું વધુ ફળ થાય છે.

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

પુષ્કરમાં પિતૃઓને સંતર્પણ કરીને જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ જ્ઞાનતીર્થમાં તિલોદક (તિલમિશ્રિત જળ) અર્પણથી કરોડગણું બનીને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

કુરુક્ષેત્રમાં સન્નિહત્યાના અવસરે, જ્યારે સૂર્ય તમોગ્રસ્ત (ગ્રહણગ્રસ્ત) હોય, ત્યારે પિંડદાનથી જે ફળ મળે—એ જ ફળ જ્ઞાનોદમાં દરરોજ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

જેનાં પુત્રોએ જ્ઞાનતીર્થમાં પિંડનિર્વપણ કર્યું છે, તેઓ શિવલોકમાં મહાપ્રલય સુધી આનંદિત રહે છે.

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ શ્રેષ્ઠ પુરુષ ઉપવાસ કરે. પ્રાતઃ સ્નાન કરીને તે જળ પીએ તો તે અંતરમાં લિંગમય (શિવમય) બને છે.

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

અહીં એકાદશીએ ઉપવાસ કરીને તે ત્રણ ચુલુક (અંજલિ-માત્ર) જળ પીએ. તેના હૃદયમાં નિઃસંદેહ ત્રણ લિંગો પ્રગટ થાય છે.

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

જે ઈશાનતીર્થમાં—વિશેષ કરીને સોમવારે—સ્નાન કરીને દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને સંતોષે તથા પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપે,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

પછી વિશાળ મહાસામગ્રીથી શ્રીલિંગની યથાવિધિ પૂજા કરીને, અને અહીં પણ નાનાપ્રકારના દાન આપી, મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે.

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

જ્ઞાનોદમાં સંધ્યા-ઉપાસના કરવાથી સમયલોપથી ઉત્પન્ન થયેલું જે પાપ હોય તે ક્ષણમાં દૂર થાય છે અને દ્વિજ સત્યજ્ઞાનથી યુક્ત બને છે.

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

આને શિવતીર્થ કહેવામાં આવ્યું છે; આ શુભ જ્ઞાનતીર્થ છે. આ તીર્થ ‘તારક’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને નિશ્ચયે મોક્ષ આપનાર તીર્થ છે.

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

જ્ઞાનોદનું સ્મરણ માત્રથી પણ પાપસમૂહનો પ્રવાહ નિશ્ચયે ક્ષય પામે છે. તેના દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન અને જલપાનથી ધર્મ વગેરે શુભ ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

ડાકિનીઓ, શાકિનીઓ; ભૂત-પ્રેત, વેતાળ અને રાક્ષસ; દુષ્ટ ગ્રહો; કૂષ્માંડ અને ઝોટિંગ; કાલકર્ણી તથા શિશુગ્રહો—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

જ્વર, અપસ્માર, વિસ્ફોટ તથા બીજા-ચોથા દિવસે ફરી આવતાં જ્વરો—આ બધાં શિવર્તાર્થના જળના દર્શનથી શાંત થઈ જાય છે.

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

જે બુદ્ધિમાન ભક્ત જ્ઞાનોદા-તીર્થના જળથી શિવલિંગને સ્નાન કરાવે છે, તે નિશ્ચયે સર્વ તીર્થોના જળથી અભિષેક કર્યાનું ફળ પામે છે।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘હું પોતે જ જ્ઞાનસ્વરૂપ છું; અહીં દ્રવરૂપ ધારણ કરીને હું જડતા નાશ કરીશ અને સત્યજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપિશ।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

આ રીતે વરદાન આપી શંભુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા; ત્રિશૂલધારીએ પોતાને જાણે કૃતકૃત્ય માન્યો।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

જટાધારી રુદ્ર ઈશાને તે પરમ જળ પીને પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; તે જ્ઞાનથી તેણે પરમ શાંતિ પામી।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

સ્કંદે કહ્યું— ‘હે કલશોદ્ભવ! સાંભળો. જ્ઞાનવાપીમાં જે બન્યું, તે પ્રાચીન અને અદ્ભુત ઇતિહાસ હું વર્ણવું છું।’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

પ્રાચીન કાળમાં કાશીમાં હરિસ્વામી નામે પ્રખ્યાત એક બ્રાહ્મણ રહેતા હતા. તેમને એક પુત્રી હતી, જેનું રૂપ પૃથ્વી પર અજોડ હતું.

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

શીલ અને ગુણોની સંપત્તિમાં પૃથ્વી પર તેની સમાન કોઈ નહોતું. તે કળાઓમાં કુશળ હતી અને પોતાના સ્વરથી કોયલને પણ જીતી લેતી હતી.

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

તેવી સ્ત્રી અહીં કોઈ નથી, ન તો કિન્નરી, ન વિદ્યાધરી, ન નાગકન્યા, ન ગંધર્વ સ્ત્રી કે ન તો કોઈ આસુરી તેની સમાન છે.

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

આ નિર્વાણ નરસિંહ છે, જે ભક્તોના મોક્ષનું કારણ છે. આ મણિપ્રદીપ નાગ છે, જે મહામૂલ્યવાન મણિઓથી સુશોભિત છે.

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

મને લાગે છે કે ક્ષય થવાના ભયથી ચંદ્રમાએ તેના મુખનું શરણ લીધું છે. સૂર્યના પ્રચંડ કિરણોથી ડરીને તે દિવસે પણ તેનો સાથ છોડતો નથી.

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

તેની ભ્રમર ગાલ પરની પત્રલતાની વચ્ચે ભમરાની જેમ ઉડવાનો અભ્યાસ કરતી હતી.

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

તેના સુંદર નેત્રરૂપી ક્ષેત્રમાં વિચરતા બે ખંજન પક્ષીઓ હંમેશા પોતાની ઈચ્છાથી શરદ ઋતુના આનંદનો અનુભવ કરે છે.

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

તે સુંદરીની દંતપંક્તિના અંતરાલોમાં કામદેવ દ્વારા દોરવામાં આવેલી સુવર્ણ રેખા જેવી લાગે છે; ચંદ્રમાં આવી કળા ક્યાં?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

હે રાજા! તેના હોઠ પરવાળાની કાંતિને પણ જીતી લેનારા છે, જાણે કામદેવ રાજાનો રત્નજડિત મહેલ હોય.

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

સ્વર્ગ, મૃત્યુલોક અને પાતાળમાં કોઈ સ્ત્રીમાં આવી રેખા નથી; તેના કંઠની ત્રણ રેખાઓના બહાને કામદેવ આ શપથ લે છે.

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

મને શંકા થાય છે કે કામરાજનું પોતાનું નિવાસસ્થાન જ આ ઝગમગતા વસ્ત્ર-કુટિરદ્વય બની ગયું છે—તેણાં સ્તનદ્વય—જાણે અમૂલ્ય રત્નકોશોથી સમૃદ્ધ।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

સંયમપૂર્વક વિધાતાએ તેણીનો મધ્યભાગ એટલો સૂક્ષ્મ રચ્યો કે તે લગભગ અદૃશ્ય લાગે; જાણે પાતળી યષ્ટિ, જેના ઉપર રોમાવળીની રેખા ચિહ્ન સમી અંકિત છે।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

તેણીની નાભિ-ગુહામાં પહોંચતાં કંદર્પ ફરી ‘અનંગ’ બની ગયો; જાણે પોતાના અંગો ફરી મેળવવા માટે તે પરમ તપ કરે છે।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

તેણીના ભારવાળા નિતંબ—જાણે મહામન્મથની દીક્ષા—એવું દર્શન પામીને ધરતી પર કયો યુવાન સ્વાધીન રહી શકે?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

તેણીના સ્તંભસમાન દૃઢ ઊરુઓથી કોનું મન સ્તબ્ધ ન થાય? એ સુગઠિત ‘સ્તંભ’થી તો મુનિનું પણ સુવર્તન ડગમગી શકે।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

તેના પાદાંગુષ્ઠના નખની જ્યોતિની પ્રભાથી કોની કાંતિ ન મલિન થાય? હે મુને, તે મૃગનયનીનું વિવેકજનિત દૃઢ નિશ્ચય સર્વ મોહોને વિખેરી નાખે છે।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

તે દરરોજ જ્ઞાનવાપીમાં વારંવાર સ્નાન કરે છે અને શિવાલયમાં ઝાડૂ-સફાઈ વગેરે સેવાકર્મો અનન્ય મનથી કરે છે।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

તેના પગના પ્રતિબિંબોમાં દેખાતી રેખાઓના કોમળ અંકુર ચરતાં, કાશીના યુવાનોનું ‘મન-મૃગ’ બીજા કોઈ વનપથમાં જતું નથી।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

તેના મુખકમળને છોડીને યુવાનોના નેત્રરૂપ ભમરમાળા બીજી કોઈ લતાનો આશ્રય લેતી નથી, તે લતા સુગંધિત પુષ્પોથી યુક્ત હોય તોય।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

સુલોચના હોવા છતાં તે કન્યા કોઈનું મુખ નથી જોતી; સુશ્રવા હોવા છતાં તે બાલા કોઈના પ્રણયવચન સ્વીકારતી નથી।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

સુશીલા શીલ-સદાચારથી સંપન્ન હતી. એકાંતમાં વિરહથી વ્યાકુળ સુંદર યુવાનો પ્રાર્થના કરતા છતાં, તેણે કોઈ પર પણ પોતાની ઇચ્છા બાંધી નહીં.

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

ધન અર્પણ કરીને અનેક યુવાનો વારંવાર પિતાને વિનંતી કરતા છતાં, તે સુલલિત કન્યાને આપી શક્યો નહીં; તેની તેજસ્વિતા શીલ-ધર્મથી જન્મેલી હતી.

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

જ્ઞાનોદ તીર્થનું ભજન-પૂજન કરવાથી કન્યા સુશીલાએ ત્યારે અંદર અને બહાર સર્વ જગતને શિવના લિંગસ્વરૂપથી વ્યાપ્ત જોયું.

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

એક વખત તે પોતાના ઘરના આંગણે સૂઈ હતી; તેની રૂપસંપત્તિથી મોહિત એક વિદ્યાધરે તેને હરી લઈ ગયો.

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

રાત્રે આકાશમાર્ગે તેને લઈ જઈ તે મલય પર્વત સુધી લઈ જવા ઇચ્છતો હતો; એટલામાં જ એ ક્ષણે વિદ્યુન્માલી આવી પહોંચ્યો.

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

ભયાનક સ્વરૂપવાળો એક રાક્ષસ પ્રગટ થયો—કપાળોથી બનેલા કુંડળ ધારણ કરેલા, વસાં અને રક્તથી લિપ્ત અંગોવાળો, દાઢીવાળો અને પિંગળ નેત્રોવાળો।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

રાક્ષસ બોલ્યો—“હે વિદ્યાધરકુમાર, તું મારી નજરની હદમાં આવી ગયો છે. આજે આ સ્ત્રી સાથે તને યમાલયે મોકલી દઈશ.”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

એ વચન સાંભળીને તે અત્યંત ભયભીત થઈ કંપી ઉઠી—જેમ વાઘે સુઘેલી હરણીએ; અને કેળાના પાનની જેમ વારંવાર થરથર કાંપી।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

તે રાક્ષસે ત્રિશૂલથી તે વિદ્યાધરને ઘા કર્યો; અને અત્યંત મધુર તથા મનોહર આકૃતિવાળો વિદ્યાધરકુમાર પણ યુદ્ધમાં ઉતર્યો।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

તે ભયાનક ત્રિશૂલથી છાતી ભેદાઈ ગઈ છતાં તે મહાબલી, વજ્રપાત સમાન મુષ્ટિપ્રહારથી તેને આઘાત કરતો રહ્યો।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

યુદ્ધમાં નરમાસ અને વસાથી મત્ત થયેલો વિદ્યુન્માલી એક જ મુષ્ટિપ્રહારથી ચૂર્ણ થયો અને ધરાતળ પર પટકાયો।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

મૃત્યુના વશમાં આવેલો તે રાક્ષસ વજ્રાઘાત પામેલા પર્વતની જેમ ઢળી પડ્યો; અને વિદ્યા ધર પણ તે શૂલપ્રહારથી વિકલ થયો।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

વ્યાકુલ થઈ આંખો ફરતી હતી; તે ગદગદ વાણીમાં તૂટક શબ્દો બોલ્યો— “પ્રિયે, વ્યર્થ અહીં લાવવામાં આવી…”

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

રણભૂમિમાં તે વીર ચારે તરફ પ્રિયાને સ્મરતો પ્રાણ ત્યજી ગયો।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

અપૂર્વ સ્પર્શસુખ અનુભવ્યા પછી, તેને જ એકમાત્ર પતિ માની, તેણે પોતાના દેહને શોકાગ્નિમાં આહુતિ આપી।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

ત્રિશરીરિણી દેવીના માત્ર સાન્નિધ્યથી તે રાક્ષસ દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત કરી ત્રિદિવ, એટલે સ્વર્ગલોકમાં ગયો।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

યુદ્ધમાં પ્રાણને પાણે ચઢાવનાર તે વિદ્યાધરપુત્ર પણ અંતે પ્રિયાને સ્મરી મલયકેતુ દ્વારા જન્મને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

તે બાલા પણ તે વિદ્યાધરકુમારનું ધ્યાન કરતી રહી; વિરહાગ્નિમાં પ્રાણ ત્યજી કર્ણાટે જન્મની ભાગી બની।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

સમય જતાં મલયકેતુનો પુત્ર—અનંગશ્રીથી દીપ્ત માલ્યકેતુ—પિતાએ આપેલી કલાવતીને પરણ્યો।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

પૂર્વજન્મની વાસનાથી તે સતી પણ લિંગાર્ચનમાં રત રહી; ચંદનચૂર્ણ ત્યજી તેણે વિભૂતિને જ અતિ અમૂલ્ય માન્યું।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

ગર્ભસુંદરીએ મુક્તા, વૈદૂર્ય, માણિક્ય અને પુષ્પરાગ કરતાં પણ રુદ્રાક્ષમાળાનું આભૂષણ વધુ અનમોલ માન્યું।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

કલાવતીએ માલ્યકેતુને પતિરૂપે પામી પતિવ્રતા રહી; તેણે ત્રણ સંતાનો પ્રાપ્ત કર્યા અને દિવ્યભોગ જેવી સમૃદ્ધિ ભોગવી।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

એક વખત ઉત્તરદેશનો એક ચિત્રકાર નરેશ માલ્યકેતુને એક અદ્ભુત ચિત્રિત પટિકા બતાવી।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

તે—સમસ્ત સૌંદર્યનું નિવાસ, સર્વ શુભલક્ષણોની સાચી ખાણ—તેના મુકુટ પર સ્થિર અંધકાર જોઈ અચાનક ભયભીત થઈ।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

એકાંતમાં પોતાના પ્રાણદેવતાને વારંવાર જોતા જોતા તે પોતાને પણ ભૂલી ગઈ—જાણે સમાધિસ્થ યોગિની હોય।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

તેણે ક્ષણમાત્ર નેત્ર ઉઘાડી ચિત્રિત પટને પોતાની દૃષ્ટિનો અતિથિ બનાવ્યો. પછી તર્જનીનું અગ્ર ઊંચું કરી પોતાને જાગૃતિમાં સ્થિર કર્યો.

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

આ એક રમ્ય સંગમ છે; જળમાં કંપતો સૂર્ય પ્રતિબિંબિત થાય છે. અહીં કેશવનું શોભાયમાન ‘પદચિહ્ન’ છે અને આ ઉત્તમ નદી ‘વરણા’ કહેવાય છે.

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

આ જ તે સ્થાન છે જ્યાં રાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ હરિશ્ચંદ્રે—પત્ની સહિત—પોતાના દેહને તૃણ સમાન ગણી પોતાને વેચી દીધો હતો.

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

આ રમ્ય તીર્થ ‘મત્સ્યોદરી’ છે. અહીં સ્નાન કરનાર માનવોત્તમ ફરી કદી માતાના ગર્ભની દરીમાં પ્રવેશ કરતો નથી—આ નિશ્ચય છે.

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

આ જ ચતુર્વેદોના ઈશ્વર—ચતુર્વેદધારી વિધાતા બ્રહ્મા છે. તેમના માત્ર દર્શનથી બ્રાહ્મણને વેદાધ્યયનજન્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

આ પવિત્ર સ્થાન વૈરોચનેશ્વર છે. પ્રહ્લાદ-કેશવના સમક્ષ આ કેશવ ‘બલિ-કેશવ’ નામે સ્થિત છે અને અહીં ‘નારદ-કેશવ’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

જે બિંદુ-માધવનો ભક્ત છે તેને યમ પણ નમસ્કાર કરે છે. કારણ કે ત્યાં તે એક પરમ તત્ત્વ—પ્રણવ (ૐ) સ્વરૂપ—નાદ અને બિંદુનું રૂપ ધારણ કરીને વિરાજે છે.

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

જેનાં અર્ચનાથી જીવ સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રિય બને છે. આ શ્રેષ્ઠ આયતન મણિ-માણિક્યથી નિર્મિત છે.

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

ચરણોમાં નિર્મળ રક્ષક કાલેશ્વર અને કપર્દીશ છે. નિતંબ પ્રદેશે જ્યેષ્ઠેશ્વર છે અને નાભિમાં નિશ્ચયે મધ્યમેશ્વર છે.

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

‘અશોક’ નામનું આ તીર્થ જ ગંગા-કેશવ છે. આ શ્રેષ્ઠ સ્થાન ‘મોક્ષદ્વાર’ છે; તેને ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરીકે પણ જાણે છે.