Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 91

Devanagari script

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

Transliteration

dhyāyaṃtī sāpi taṃ bālā vidyādharakumārakam | virahāgnau visṛṣṭāsuḥ karṇāṭe janmabhāgabhūt

Translation

તે બાલા પણ તે વિદ્યાધરકુમારનું ધ્યાન કરતી રહી; વિરહાગ્નિમાં પ્રાણ ત્યજી કર્ણાટે જન્મની ભાગી બની।

Word by Word

• ध्यायन्ती: meditating on
• ध्यायन्ती: Karta (Concurrent action/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √ध्यै (धातु)
• Form: शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: also)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• बाला: the young girl
• बाला: Karta (Subject apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सा इति कर्तृपदस्य विशेषण/अपपद

• विद्याधर-कुमारकम्: the Vidyādhara prince
• विद्याधर-कुमारकम्: Karma (Object in apposition to तम्/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्याधर-कुमारक (प्रातिपदिक; विद्याधर + कुमारक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विद्याधराणां कुमारकः)

• विरह-अग्नौ: in the fire of separation
• विरह-अग्नौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विरह-अग्नि (प्रातिपदिक; विरह + अग्नि)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विरहस्य अग्निः)

• विसृष्ट-आसुः: having given up her life-breath
• विसृष्ट-आसुः: Karta (Subject qualifier/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-√सृज् (धातु) + असु (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः; रूपतः—कर्मधारय/तत्पुरुषसमासवत् ‘विसृष्टाः असवः यस्याः’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कर्णाटे: in Karṇāṭa (region)
• कर्णाटे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्णाट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; देशवाचक

• जन्म-भाग-भूत्: became destined for (a) birth
• जन्म-भाग-भूत्: Kriya (Predicate/क्रिया-सम्बन्धः)
• Type: Verb
• Root: जन्म-भाग-भू (प्रातिपदिक; जन्म + भाग + भूत (√भू))
• Form: भूत् = √भू धातोः क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘भूत’; पुं/स्त्रीलिङ्गे अव्ययवत् प्रयोगः; अत्र स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (जन्मनः भागः = भाग्यं, तद्भूता)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly framed as Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Karṇāṭa (region; not a single tīrtha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A young woman sits in solitary meditation, eyes closed, holding the image of the Vidyādhara prince in her heart; flames of separation metaphorically surround her as her life departs; the scene shifts to a southern landscape indicating Karṇāṭa and a new birth.

Characters & Entities

• Vidyādhara
• Karṇāṭa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Persistent thought (dhyāna as fixation) molds karmic destiny; the mind’s attachment can propel rebirth across regions and conditions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named; a geographical region (Karṇāṭa) is mentioned as a rebirth destination within the Kāśīkhaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.