Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद स्कंदस्कंदित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्वाराणसीकथाम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે સર્વજ્ઞ, હૃદયાનંદ! હે સ્કંદ દ્વારા સ્તુત તારક! વારાણસીની પાવન કથા સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી।

Verse 2

अनुग्रहो यदि मयि योग्योस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरव संकथाम्

જો મારા પર તમારો અનુગ્રહ હોય, જો હું શ્રવણ માટે યોગ્ય હોઉં, તો હે નાથ, કાશીમાં ભૈરવની પાવન કથા મને કહો।

Verse 3

कोसौ भैरवनामात्र काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै

કાશીપુરીમાં સ્થિત તે ‘ભૈરવ’ કોણ છે? તેનું સ્વરૂપ શું છે, તેનું કાર્ય શું છે, અને તેના નામો ખરેખર કયા કયા છે?

Verse 4

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः

સાધકને સિદ્ધિ આપનાર તે ભૈરવની આરાધના કેવી રીતે કરવી? અને કયા સ્થાને, કયા કાળે આરાધિત કરવાથી ભૈરવ ઝડપથી સિદ્ધિ આપે છે?

Verse 5

स्कंद उवाच । वाराणस्यां महाभाग यथा ते प्रेम वर्तते । तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાભાગ્યવાન! વારાણસી પ્રત્યે તારો જે પ્રેમ છે, એવો પ્રેમ બીજામાં છે એમ હું માનતો નથી. તેથી હું તને કશુંય છોડ્યા વિના સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે કહું છું.

Verse 6

प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम् । यच्छ्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमाप्नुयात्

ભૈરવનો પ્રાદુર્ભાવ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે. તેને સાંભળવાથી કાશીમાં વસવાનો ફળ વિઘ્ન વિના પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 7

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

બે હાથોથી ચારે તરફથી દૃઢપણે દબાવી, વારંવાર પિચોડી મહાભૈરવ જાણે સમગ્ર બ્રહ્માંડ-અંડાનું સાર કાઢી તેને પકાવે છે; જેમ પક્વ ફળનો ઘાટો રસ ફરી ફરી કાઢવામાં આવે. તે ઉન્માદક અમૃતરસોને પીતા પીતા, વિધિ અનુસાર તાંડવના ઘનઘોર ડંબર સાથે નૃત્ય કરે છે, અને ત્રિજગત ડોલી ઊઠે છે.

Verse 8

कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः । चतुर्भजोपि वैकुंठश्चतुर्वक्त्रोपि विश्वकृत्

કુંભયોનિ (અગસ્ત્ય) પણ મહેશ્વરની મહિમાને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી. વૈકુંઠના ચતુર્ભુજ વિષ્ણુ અને વિશ્વકર્તા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ તેને પૂર્ણરૂપે સમજી શકતા નથી.

Verse 9

न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया । तया संमोहिताः सर्वे नावयंत्यपि तं परम्

હે ભૂદેવ! અહીં આશ્ચર્ય શું? ભવ (શિવ) ની માયા દુર્લંઘ્ય છે. તેની મોહમાં પડેલા સર્વે જીવો તે પરમ તત્ત્વને પણ સમજી શકતા નથી.

Verse 10

वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विंदंति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयैव न तं विदुः

જો કોઈ સાચે પોતાના આત્મસ્વરૂપને જાણે, તો એ જ પરમેશ્વર છે. ત્યારે જ બ્રહ્મા આદિ દેવો તે સત્યને ‘પામે’ છે; માત્ર પોતાની ઇચ્છાથી તેઓ તેને જાણતા નથી.

Verse 11

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः । देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्

એ મહેશ્વર સર્વ આવરણોથી ગૂઢ હોવાથી દેખાતો નથી; તે પોતાના આત્મામાં જ રમે છે. મૂઢો તેને માત્ર ‘દેવ’ સમજે છે, પરંતુ તે મન અને વાણીથી પર છે.

Verse 12

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

હે વિપ્ર! પ્રાચીનકાળે મેરુશિખરે મહર્ષિઓએ લોકેશને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું—‘એક અવિનાશી તત્ત્વ શું છે?’

Verse 13

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्

મોહ કરાવવામાં સમશક્તિ ધરાવતી તે (માયા) દ્વારા લોકસમ્ભવ બ્રહ્મા મહેશ્વર વિષે મોહિત થયો. પરમ ભાવ ન જાણીને તેણે પોતાને જ દેહધારી (પરમ) કહ્યો.

Verse 14

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मु च्यते

‘હું જગતની યોનિ છું; હું ધાતા, સ્વયંભૂ, એકમાત્ર ઈશ્વર છું. હું અનાદિ બ્રહ્મ છું; મારી અર્ચના વિના મુક્તિ થતી નથી.’

Verse 15

प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः । नान्यो मदधिकः सत्यं कश्चित्कोपि सुरोत्तमाः

હું એકલો જ સર્વ જગતોનો પ્રવર્તક છું અને હું જ તેમનો નિવર્તક છું. હે દેવોત્તમો, સત્ય છે—મારા કરતાં અધિક કોઈ નથી.

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

તે એમ બોલતો હતો ત્યારે ધાતા—નારાયણાંશજ ક્રતુ—હસતાં હસતાં, ક્રોધથી તામ્ર થયેલા નેત્રો સાથે વચન બોલ્યો.

Verse 17

अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते । अज्ञानं योगयुक्तस्य न चैतदुचितं तव

પરમ તત્ત્વને જાણ્યા વિના આ શું સ્થાપિત કરવા ઈચ્છે છે? યોગયુક્તને અજ્ઞાન શોભતું નથી; અને આ તને પણ યોગ્ય નથી.

Verse 18

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः । न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज

હું જ લોકોનો કર્તા છું; યજ્ઞસ્વરૂપ પરમ નારાયણ જ પરમ છે. હે વિધે, હે અજ—મારો અનાદર કરીને જગતોનું જીવન પણ ટકી શકતું નથી.

Verse 19

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते

હું જ પરમ જ્યોતિ છું, હું જ પરમ ગતિ છું. મારી પ્રેરણાથી તારા દ્વારા જ આ સૃષ્ટિ રચાય છે.

Verse 20

एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ

હે વિપ્ર! મોહવશ થઈ પરસ્પર વિજય ઇચ્છતા તે બે જણાએ પ્રમાણ, જ્ઞાન અને આગમ—આ ચતુર્વિધ અધિકારો વિષે પૂછપરછ કરી।

Verse 21

विधिक्रतू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः । यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत

વિધિ અને ક્રતુ બોલ્યા—વેદો સર્વત્ર પ્રમાણ છે, પરમ અને અપરિમેય પ્રતિષ્ઠા છે. હે શ્રુતિઓ! તમે જ તે, શંકા નથી; તમે કયા તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છો?

Verse 22

श्रुतय ऊचुः । यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्संदेहभेदकम्

શ્રુતિઓ બોલી—હે દેવો, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ કરનાર વિભુઓ! જો તમે બંને અમને માન આપો, તો તમારો સંદેહ ભેદે એવું સાચું પ્રમાણ અમે કહેશું।

Verse 23

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

શ્રુતિના વચન સાંભળી તે બે જણા શ્રુતિઓને બોલ્યા—તમારે કહેલું પ્રમાણ અમને કહો; તે તત્ત્વ શું છે, યોગ્ય રીતે જણાવો।

Verse 24

ऋगुवाच । यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ઋગ્ બોલી—જેનાં અંતરમાં સર્વ ભૂતો સ્થિત છે અને જેણાથી સર્વ પ્રવર્તે છે, જેને પરમ તત્ત્વ કહે છે—તે રુદ્ર છે; નિશ્ચયે તે એક જ છે।

Verse 25

यजुरुवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः

યજુરે કહ્યું—જે ઈશ્વર સર્વ યજ્ઞો દ્વારા તથા યોગ દ્વારા પણ સમ્યક્ પૂજાય છે, જેના દ્વારા જ અમને સત્યજ્ઞાનનું પ્રમાણ મળે છે; તે એકમાત્ર સર્વદર્શી શિવ છે।

Verse 26

सामोवाच । येनेदं भ्रश्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिंत्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः

સામે કહ્યું—જેનાથી આ વિશ્વ લય પામે છે, જેને યોગીઓ ચિંતનમાં ધારણ કરે છે; જેના તેજથી સમગ્ર જગત પ્રકાશે છે—તે એકમાત્ર પરમ ત્ર્યંબક છે।

Verse 27

अथर्वोवाच । यं प्रपश्यंति देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्

અથર્વે કહ્યું—ભક્તિથી અનુગ્રહ પામેલા લોકો દેવેશને જેમ દર્શન કરે છે, તે એક શંકરને જ તેઓ કૈવલ્યસ્વરૂપ અને દુઃખ હરણ કરનાર ‘દુઃખતસ્કર’ કહે છે।

Verse 28

श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ । स्मित्वाहतुः क्रतु विधीमोहाध्येनांकितौ मुने

શ્રુતિઓએ આ રીતે કહેલા વચનો સાંભળી તે બંને વધુ જ મોહિત થયા. સ્મિત કરીને—હે મુનિ—યજ્ઞવિધિ વિષયક મોહથી ચિહ્નિત થઈ તેમણે કહ્યું।

Verse 29

कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम् । दिगंबरः पितृवने शिवया धूलिधूसरः

“એ પ્રમથનાથ કેવી રીતે નિરંતર રમે—દિગંબર બની, શ્મશાન-વનમાં, શિવા સાથે ધૂળથી ધૂસર થઈને?”

Verse 30

विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

વિચિત્ર આભૂષણો ધારણ કરનાર, જટાધારી, વૃષભ-ગાય અને સર્પોથી વિભૂષિત હોવા છતાં તે પરમ બ્રહ્મત્વને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો, અને છતાં સંગ-આસક્તિથી સર્વથા રહિત કેવી રીતે રહ્યો?

Verse 31

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा हसमान उवाच तौ

તેમણે કહેલું સાંભળી, પ્રણવસ્વરૂપ સનાતન પરમાત્મા—નિરાકાર હોવા છતાં—સાકાર રૂપ ધારણ કરીને, સ્મિત સાથે તે બંનેને બોલ્યા।

Verse 32

प्रणव उवाच । न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

પ્રણવ બોલ્યા—આ ભગવાન ક્યારેય પોતાના સ્વાત્માથી ભિન્ન એવી શક્તિ દ્વારા રમતા નથી. રુદ્ર—હર—માત્ર લીલા માટે જ રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 33

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । आनंदरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागंतुकी शिवा

તે ભગવानीશ સનાતન અને સ્વયંપ્રકાશ છે. તેની શિવા-શક્તિ આનંદસ્વરૂપ છે; તે કોઈ બહારથી આવેલી કે નવી પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુ નથી.

Verse 34

इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकंठस्यैव मायया

આ રીતે કહેવાયું છતાં, તે સમયે યજ્ઞસ્વરૂપ અજ (અજન્મા)નું અજ્ઞાન નાશ પામ્યું નહીં; કારણ કે તે શ્રીકંઠની જ માયા હતી.

Verse 35

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ત્યારે બંનેની વચ્ચે એક મહાન જ્યોતિ પ્રાદુર્ભવી; પોતાની જ કાંતિથી દ્યાવા અને ભૂમિ વચ્ચેનું સમગ્ર અંતરાળ ભરાઈ ગયું।

Verse 36

ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पंचमं शिरः

તે જ્યોતિ-મંડળના મધ્યમાં પુરુષાકૃતિ એક સ્વરૂપ દેખાયું; અને પછી ક્રોધથી બ્રહ્માનું પાંચમું શિર અગ્નિસમાન પ્રજ્વલિત થયું।

Verse 37

आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम् । विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स हि विलोकितः

“અમારા બંનેની વચ્ચેના આ અંતરાળમાં કોણ પુરુષાકૃતિ ધારણ કરી શકે?”—એમ વિધાતા બ્રહ્મા જેટલો સમય વિચારતો રહ્યો, તેટલો સમય તે આ અદ્ભુત દૃશ્યને નિહાળતો રહ્યો।

Verse 38

स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः

અને ક્ષણમાં જ એક મહાન પુરુષ—નીલલોહિત—પ્રાદુર્ભવ્યો; હાથમાં ત્રિશૂલ, ભાળ પર નેત્ર, અને સર્પ તથા ચંદ્રથી અલંકૃત।

Verse 39

हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम् । भालस्थलान्ममपुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) એ તેને કહ્યું—“હું તને ચંદ્રશેખર તરીકે જાણું છું; પૂર્વે તું મારા ભાળપ્રદેશમાંથી રુદ્રરૂપે પ્રાદુર્ભવ્યો હતો।”

Verse 40

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

રોદનના કારણે મેં પૂર્વે તને ‘રુદ્ર’ નામ પણ આપ્યું હતું. હે પુત્ર, માત્ર મારી શરણમાં આવ; હું તારી રક્ષા કરીશ.

Verse 41

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम्

પછી ઈશ્વરે પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા) ની ગર્વભરી વાણી સાંભળી, ક્રોધથી ભૈરવ-આકૃતિવાળા એક પુરુષને ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 42

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

પંકજજન્મા (બ્રહ્મા) બોલ્યા—હે કાલભૈરવ, તું દંડ આપનાર છે. તું કાળની જેમ રાજ્ય કરે છે; તેથી તું સాక్షાત્ ‘કાલરાજ’ છે.

Verse 43

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोपि ततस्त्वं कालभैरवः

તું વિશ્વને ધારણ-પોષણ કરવા સમર્થ છે; ભરણના કારણે તું ‘ભૈરવ’ તરીકે સ્મરાય છે. કાળ પણ તને ભય કરે છે; તેથી તું ‘કાલભૈરવ’ છે.

Verse 44

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्याति ततः सर्वत्र यास्यति

કારણ કે તું પ્રસન્ન થાય ત્યારે દુષ્ટમનવાળાઓને મર્દન (કુચલી) નાખીશ; તેથી ‘આમર્દક’ તરીકે તારી ખ્યાતિ સર્વત્ર ફેલાશે.

Verse 45

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

તું ભક્તોનાં પાપોનું તત્ક્ષણ ભક્ષણ કરીશ, તેથી તારું નામ 'પાપભક્ષણ' જ થશે.

Verse 46

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

મારી આ મુક્તિપુરી કાશી સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે. હે કાલરાજ! તેના પર સદૈવ તારું જ આધિપત્ય રહેશે.

Verse 47

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

ત્યાં જે પાપ કરનારા હશે, તેમના શાસક તું જ હોઈશ. ચિત્રગુપ્ત તેમનાં શુભ કે અશુભ કર્મો લખશે નહીં.

Verse 48

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

આ વરદાનો સ્વીકારીને, તે જ ક્ષણે કાલભૈરવે ડાબા હાથની આંગળીના નખની અણીથી બ્રહ્માનું મસ્તક કાપી નાખ્યું.

Verse 49

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

જે અંગ અપરાધ કરે છે, તેને જ દંડ થવો જોઈએ. આથી જેના દ્વારા નિંદા કરવામાં આવી હતી, તે પાંચમું મસ્તક કાપી નાખવામાં આવ્યું.

Verse 50

यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् । भीतो हिरण्यगर्भोपि जजाप शतरुद्रियम्

ત્યારે યજ્ઞમૂર્તિ ધારણ કરનાર વિષ્ણુએ શંકરની સ્તુતિ કરી; અને ભયભીત હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)એ પણ શતરુદ્રીયનો જપ કર્યો।

Verse 51

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवं तं कपर्दिनम्

તે બંનેને આશ્વાસન આપી, પ્રણતજન પર વત્સલ એવા પ્રસન્ન મહાદેવે પોતાની બીજી મૂર્તિ—કપર્દી ભૈરવને—કહ્યું।

Verse 52

मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम् । कपालं वैधसं चापि नीललोहित धारय

તમે તે યજ્ઞને માન આપો અને તેમ જ શતધૃતિ (બ્રહ્મા)ને પણ; હે નીલલોહિત, વૈધસ (બ્રહ્મા)નું કપાળ પણ ધારણ કરો।

Verse 53

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् । चर त्वं सततं भिक्षां कापालव्रतमास्थितः । इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः

બ્રહ્મહત્યાના પાપના નિવારણ માટે અને લોકને વ્રત દર્શાવવા માટે, તું કાપાલવ્રત ધારણ કરીને સદા ભિક્ષા માગતો ભ્રમણ કર. એમ કહી તેજોમય દેવ શિવ ત્યારે અંતર્ધાન થયા।

Verse 54

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । रक्तांबरधरां रक्तां रक्तस्रग्गंधलेपनाम्

પછી તેમણે ‘બ્રહ્મહત્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ એવી એક કન્યા ઉત્પન્ન કરી—લાલ વસ્ત્રધારિણી, સ્વયં રક્તવર્ણા, અને લાલ હાર, સુગંધ તથા લેપનોથી શોભિત।

Verse 55

दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम् । अंतरिक्षैकपादाग्रां पिबंतीं रुधिरं बहु

તેણે તેણીને જોઈ—બહાર નીકળેલા દાંતોથી વિકરાળ મુખવાળી, લોલ જીભથી અતિ ભયંકર; આકાશમાં એક જ પગના અગ્ર પર સ્થિત રહી બહુ રક્ત પીતિ હતી।

Verse 56

कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम् । गर्जयंतीं महावेगां भैरवस्यापिभीषणाम्

તે કર્ત્રી ધારણ કરતી હતી, અને હાથના અગ્રભાગે કપાલ હતું; તેના પિંગળ, સ્ફુરિત ઉગ્ર નેત્રો ભયંકર હતા. મહાવેંગે ગર્જના કરતી તે ભૈરવને પણ ભીષણ લાગી।

Verse 57

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणि

જ્યાં સુધી એ દિવ્ય વારાણસી નગરીને પહોંચશે, ત્યાં સુધી—હે ઉગ્રરૂપિણી, હે ભીષણ કાળ—તું તેની સાથે સાથે ચાલ, તેની ગતિ-કાળને અનુસરી।

Verse 58

सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोप्यंतर्धानं गतस्ततः

‘વારાણસી નગરીને છોડીને તારો પ્રવેશ સર્વત્ર છે; તે પ્રમાણે નિયોજિત થા.’ એમ કહી શિવ પણ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા।

Verse 59

तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

તે સાન્નિધ્યથી ભૈરવ પણ ‘કાળ’ બન્યા—કાળના પણ કાળ, મૃત્યુના પણ મૃત્યુ. દેવદેવના વચન અનુસાર તેમણે કાપાલિક વ્રત ધારણ કર્યું।

Verse 60

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्या सुदारुणा

કપાળ હાથમાં ધારણ કરીને વિશ્વાત્મા દેવ ત્રિલોકમાં વિચર્યો; છતાં તે અતિ ભયંકર બ્રહ્મહત્યા તે દેવને છોડીને ગઈ નહિ.

Verse 61

सत्यलोकेपि वैकुंठे महेंद्रादि पुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोपि व्रती त्रिजगतीश्वरः

સત્યલોકમાં પણ, વૈકુંઠમાં પણ, અને મહેન્દ્ર આદિની નગરીઓમાં પણ—ત્રિજગતનો અધિપતિ તે ઉગ્ર ઈશ્વર વ્રતધારી જ રહ્યો.

Verse 62

प्रतितीर्थं भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया

તીર્થેથી તીર્થે ભ્રમણ કર્યાં છતાં તે બ્રહ્મહત્યાથી મુક્ત થયો નહિ.

Verse 63

अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः काश्याः कलशसंभव

હે કલશસમ્ભવ! આ જ અનુમાનથી કાશીની મહિમા સમજો—તે બ્રહ્મહત્યાને દૂર કરનારી છે.

Verse 64

संति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । अधि त्रिलोकिनो काश्याः कलामर्हंति षोडशीम्

અनेक તીર્થો અને બહુ પવિત્ર આયતનો છે; પરંતુ ત્રિલોકપૂજ્ય કાશીની સરખામણીએ તેઓ માત્ર સોળમો અંશ જ પામે છે.

Verse 65

तावद्गर्जंति पापानि ब्रहत्यादिकान्यलम् । यावन्नाम न शृण्वंति काश्याः पापाचलाशनेः

બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાપો તેટલાં જ ગર્જે છે, જેટલાં સુધી તેઓ કાશીનું નામ સાંભળતા નથી; કાશીનું નામ પાપ-પર્વત ભેદનાર વજ્ર છે।

Verse 66

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं त्रिलोकीं विचरन्हरः । कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम्

પ્રમથો દ્વારા સેવિત અને સન્માનિત હર, કાપાલિક વેશમાં ત્રિલોકમાં વિહરતો, દેવ નારાયણના નિકેતનને ગયો।

Verse 67

अथायांतं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुंडलम् । महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम्

પછી મહાકાલ આવ્યા—ત્રિનેત્ર, સર્પકુંડળોથી અલંકૃત, મહાદેવના અંશથી ઉત્પન્ન, ભયાનક આકૃતિવાળા ભૈરવ।

Verse 68

पपात दंडवद्भूमौ दृष्ट्वा तं गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः

તેમને જોઈ ગરુડધ્વજ પ્રભુ દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયા; અને ચારે તરફ દેવો, મુનિઓ તથા દેવનારીઓ પણ તેમ જ નમ્યા।

Verse 69

निपेतुः प्रणिपत्यैनं प्रणतः कमलापतिः । शिरस्यंजलिमारोप्य स्तुत्वा बहुविधैः स्तवैः

તેઓ સૌ પ્રણિપાત કરીને પડી ગયા; અને કમલાપતિ (વિષ્ણુ) વિનમ્ર બની, મસ્તક પર અંજલિ ધરી, અનેક પ્રકારના સ્તવો દ્વારા તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 70

क्षीरोदमथनो तां प्राह पद्मालयां हरिः । प्रिये पश्याऽब्जनयने धन्याऽसि सुभगेनघे

ક્ષીરસાગરનું મથન કરનાર હરિએ પદ્માલયાં (લક્ષ્મી)ને કહ્યું— “પ્રિયે, કમલનયને, જો! સుభગે, અનઘે, તું ખરેખર ધન્ય છે.”

Verse 71

धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम् । अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः

“દેવી, સુશ્રોણિ! જગત્પતિનું દર્શન થયું તેથી હું પણ ધન્ય છું. એ જ ધાતા અને વિધાતા—લોકોના પ્રભુ, ઈશ્વર છે.”

Verse 72

अनादिः शरणः शांतः परः षड्विंशसंमितः । सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः

તે અનાદિ, શરણરૂપ, શાંત અને પરમ છે—છવ્વીસ તત્ત્વોથી પણ પરે ગણાય છે. તે સર્વજ્ઞ, સર્વયોગીઓના ઈશ્વર અને સર્વભૂતોનો એકમાત્ર નાયક છે.

Verse 73

सर्वभूतांतरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा । यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शांता ध्यानपरायणाः

તે સર્વભૂતોનો અંતરાત્મા છે અને સૌને સદા સર્વ આપનાર છે. એને જ શાંત સાધકો—આળસવિહિન, અશાંત શ્વાસવિહિન—ધ્યાનપરાયણ થઈને સાધે છે.

Verse 74

धिया पश्यंति हृदये सोयमद्य समीक्ष्यताम् । यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः

જેનને તેઓ શુદ્ધ બુદ્ધિથી હૃદયમાં જુએ છે, એ જ આજે પ્રત્યક્ષ નેત્રોથી જોવાય. જેને વેદતત્ત્વજ્ઞો અને સંયત મનવાળા યોગીઓ જાણે છે.

Verse 76

यस्याख्यां ब्रुवतां नित्यं न देहः सोपि देहधृक् । यं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि

જેનાં નામનું નિત્ય ઉચ્ચારણ કરનાર માટે દેહધારી હોવા છતાં દેહ બંધનરૂપ રહેતો નથી. જેમનું દર્શન કરીને પૃથ્વી પર મનુષ્યોને ફરી જન્મ મળતો નથી.

Verse 77

सोयमायाति भगवांस्त्र्यंबकः शशिभूषणः । पुंडरीकदलायामे धन्येमेऽद्य विलोचने

જુઓ—તે આવે છે, ભગવાન ત્ર્યંબક, શશિભૂષણથી અલંકૃત. કમળદળ સમા વિસ્તૃત મારા આ નેત્રો આજે ધન્ય થયા.

Verse 78

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वाऽत्र शंकरम् । लभ्यते यन्न निर्वाणं सर्वदुःखांतकृत्तु यत्

ધિક્કાર છે દેવોના પરમ પદને પણ—જો અહીં શંકરનું દર્શન કરીને પણ સર્વ દુઃખનો અંત કરનારું નિર્વાણ ન મળે તો!

Verse 79

देवत्वादशुभं किंचिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वदेवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे

દેવત્વના કારણે દેવલોકમાં કશું અશુભ નથી. છતાં સર્વદેવેશનું દર્શન કરીને પણ અમને મુક્તિ મળતી નથી—આ જ અમારો શોક છે.

Verse 80

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

આમ કહી હૃષીકેશ આનંદથી રોમાંચિત થઈ મહાદેવ વૃષધ્વજને પ્રણામ કરીને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 81

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय

હે વિભો! દેવોના દેવ, સર્વજ્ઞ, જગતના ધાતા, સર્વપાપહર અવિનાશી પ્રભુ—આ શું કરવામાં આવે છે?

Verse 82

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते । किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन

હે દેવેશ ત્રિલોચન, મહામતે! શું આ તમારી લીલા છે? હે વિરূপાક્ષ, સ્મરાર્દન! તમારા આ વર્તનનું કારણ શું છે?

Verse 83

किमर्थं भगवत्र्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद

હે ભગવન શંભો, શક્તિપ્રભુ! તમે ભિક્ષા માટે કેમ ભ્રમણ કરો છો? હે જગન્નાથ, ત્રૈલોક્યરાજ્યદાતા! મારા મનમાં સંશય ઊઠ્યો છે।

Verse 84

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगु्ल्यग्रनखेन ह

આ રીતે કહ્યા પછી શંભુએ વિષ્ણુને જણાવ્યું—‘બ્રહ્માનું શિર મારા આંગળીના અગ્રભાગના નખથી છેદાયું હતું।’

Verse 85

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम् । एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः

‘હે વિષ્ણો, તે પાપના પ્રતિઘાત માટે હું આ શુભ વ્રત આચરું છું.’ મહેશે એમ કહ્યે પછી કમલનેત્ર વિષ્ણુએ સાંભળ્યું।

Verse 86

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवं व्यजिज्ञपत् । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविष्टपनायक

તે સ્મિત કરીને થોડું શિર નમાવી ફરી બોલ્યો— “હે સર્વભૂતોના અધિનાયક પ્રભુ! જેમ તારી ઇચ્છા તેમ ક્રીડા કર.”

Verse 87

मायया मां महादेव नच्छादयितुमर्हसि । नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनान्

“હે મહાદેવ! માયાથી મને ઢાંકવું તને યોગ્ય નથી. મારી નાભિ-કમળના કોષમાંથી યુગે યુગે કરોડો કમલાસન બ્રહ્માઓ પ્રગટ થાય છે.”

Verse 88

कल्पे कल्पे सृजामीश त्वन्नियोगबलाद्विभो । त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः

“હે ઈશ, હે વિભો! હું કલ્પે કલ્પે તારા નિયોગબળથી સૃષ્ટિ કરું છું. હે દેવ! આ માયા ત્યજી દે; આત્મસંયમ વિનાના માટે તે દુસ્તર છે.”

Verse 89

मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः । यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते

“હે મહાદેવ! મારીથી આરંભ કરીને અમે સૌ તારી માયાથી મોહિત થઈએ છીએ; છતાં હે શિવાપતિ! તારો અભિપ્રાય અને ચેષ્ટા હું યથાવત્ જાણું છું.”

Verse 90

संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

“હે હર! સંહારકાળ આવી પહોંચે ત્યારે તું દેવતાઓ સહિત સર્વ મુનિઓને અને વર્ણ-આશ્રમવ્યવસ્થિત લોકોને પણ ઉપસંહરી લે છે.”

Verse 91

तदा क्व ते महादेव पाप ब्रह्मवधादिकम् । पारतंत्र्यं न ते शंभो स्वैरं क्रीडेत्ततो भवान्

ત્યારે હે મહાદેવ! તમારા માટે બ્રહ્મવધ આદિ ‘પાપ’ ક્યાં છે? હે શંભો! તમે પરાધીન નથી; તેથી તમે પૂર્ણ સ્વૈરતામાં લીલા કરો છો।

Verse 92

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कंठे तव भासते । तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ

ભૂતકાળના બ્રહ્માઓની અસ્થિઓની માળા તમારા કંઠે ઝળહળે છે; ત્યારે-ત્યારે, હે નિષ્પાપ! બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તમામાં ક્યાં રહે—કેનાં પર ચોંટે?

Verse 93

कृत्वापि सुमहत्पापं त्वां यः स्मरति भावतः । आधारं जगतामीशं तस्य पापं विलीयते

અતિ મહાન પાપ કર્યું હોય તોય જે ભાવપૂર્વક તમારું સ્મરણ કરે—હે જગતાધાર ઈશ્વર! તેનું પાપ વિલીન થઈ જાય છે।

Verse 94

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः । तथा न भवभक्तस्य पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

જેમ સૂર્યના સાન્નિધ્યમાં અંધકાર ટકી શકતો નથી, તેમ ભવભક્તનું પાપ પણ ટકતું નથી; તે ઝડપથી ક્ષય પામે છે।

Verse 95

यश्चिंतयति पुण्यात्मा तव पादांबुजद्वयम् । ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

જે પુણ્યાત્મા તમારા બે કમળચરણોનું ચિંતન કરે છે, તેનું બ્રહ્મહત્યાદિ પાપ પણ નાશ પામે છે।

Verse 96

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

હે જગત્પતે! જેના વચન તારા નામમાં અનુરક્ત છે, તેને પર્વતશિખર જેટલું ઢગલું પાપ પણ પીડિત કરતું નથી।

Verse 97

रजसा तमसा विवर्धितं क्व नु पापं परितापदायकम् । क्व च ते शिव नाम मंगलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्

રજસ્-તમસ્ થી વધેલું, માત્ર પરિતાપ આપનાર પાપ ક્યાં—અને હે શિવ! જનજીવનનું પ્રાણ તથા જગતના દુઃખો હરનાર તારો મંગલ નામ ક્યાં?

Verse 98

यदि जातुचिदंधकद्विषस्तवनामौष्ठपुटाद्विनिःसृतम् । शिवशंकर चंद्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः

જો ક્યારેક અંધકદ્વેષી તારો નામ કોઈના હોઠમાંથી નીકળી જાય અને તે વારંવાર ‘શિવ, શંકર, ચંદ્રશેખર’ ઉચ્ચારે, તો તેને ફરી સંસારચક્રમાં પાછું ફરવું પડતું નથી।

Verse 99

परमात्मन्परंधाम स्वेच्छा विधृत विग्रह । कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे

હે પરમાત્મન, હે પરંધામ! સ્વઇચ્છાએ વિગ્રહ ધારણ કરનાર હે ઈશ, તારો આ ‘કુતૂહલ’ કેવો? સર્વેશ્વર માટે પરાધીનતા ક્યાં?

Verse 100

अद्य धन्योस्मि देवेश यं न पश्यति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयम्

આજે હું ધન્ય છું, હે દેવેશ! જેને યોગીઓ પણ નથી જોતા, તે જગતના મૂળ એવા અક્ષય પરમેશ્વરને હું દર્શન કરું છું।

Verse 110

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कंचिद्वरं वृणे

હે દેવ! તમારા ચરણયુગલથી મારો કદી વિયોગ ન થાઓ. હે શંભો! આ જ મારો વર છે; બીજો કોઈ વર હું પસંદ કરતો નથી.

Verse 120

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजंति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते

જેણાં નામનું માત્ર કીર્તન કરતાં જ બ્રહ્મહત્યા વગેરે મહાપાપો પાપીને છોડે છે—એવી કાશી. આ લોકમાં તેની ઉપમા કોની સાથે આપી શકાય?

Verse 130

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते । पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्

મહાશ્મશાનને પામી જો કોઈ પુરુષ દેવઇચ્છાથી દેહત્યાગ કરે, તો તેને ફરી ક્યાંય શ્મશાનશયન—એવી મૃત્યુ—પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 150

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्

કાલોદક તીર્થમાં સ્નાન કરીને ત્વરાથી તર્પણ કરી, પછી કાલરાજ (યમ)નું દર્શન કરવાથી પિતૃઓને નરકમાંથી ઉદ્ધરી શકાય છે.