Adhyaya 3
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપ ધાર્મિક સંવાદ તરીકે ગોઠવાયેલો છે. સૂત પૂછે છે—દેવતાઓ કાશી પહોંચ્યા પછી શું કર્યું અને અગસ્ત્યને કેવી રીતે મળ્યા? પરાશર કહે છે કે તેઓ પહેલાં મણિકર્ણિકામાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, સંધ્યા-ઉપાસના વગેરે આચરણ કરે છે અને પિતૃઓને તર્પણ અર્પે છે. પછી દાનધર્મનું વિસ્તૃત વર્ણન આવે છે—અન્ન, ધાન્ય, વસ્ત્ર, ધાતુ, પાત્ર, શય્યા, દીપ, ઘરગથ્થુ સામગ્રી; તેમજ મંદિર-સેવામાં જીર્ણોદ્ધાર, સંગીત-નૃત્ય અર્પણ, પૂજા-સામગ્રી, અને ઋતુ અનુસાર લોકહિતની વ્યવસ્થાઓ. અનેક દિવસના વ્રત-અનુષ્ઠાન અને વારંવાર વિશ્વનાથ-દર્શન પછી દેવતાઓ અગસ્ત્યાશ્રમ તરફ જાય છે. ત્યાં અગસ્ત્ય લિંગ પ્રતિષ્ઠા કરીને શતરુદ્રીય વગેરેનો તીવ્ર જપ કરી તપોતેજથી દીપ્ત દેખાય છે. આગળ કાશીક્ષેત્ર-પ્રભાવનું વિશેષ ચિત્ર છે—આશ્રમમાં પશુ-પક્ષીઓની સ્વાભાવિક વૈરભાવના શાંત થઈ જાય છે. નૈતિક ઉપદેશમાં માંસ અને મદ્યની આસક્તિ શિવભક્તિ સાથે અસંગત ગણાવી નિંદિત થાય છે. અંતે વિશ્વેશ્વરની મહિમા કહીને જણાવે છે કે કાશીમાં મૃત્યુ સમયે દિવ્ય ઉપદેશથી મુક્તિ શક્ય છે; અને કાશી-નિવાસ તથા વિશ્વેશ્વર-દર્શન ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ ચારેય પુરુષાર્થોમાં અનન્ય ફળ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत
સૂત બોલ્યા—હે ભગવન, ભૂત-ભવ્યના ઈશ્વર, સર્વજ્ઞાનના મહાનિધિ! દેવો સાથે કાશી પહોંચીને ત્યાં શું કરાયું? કહો, હે અચ્યુત।
Verse 2
अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्
આ દિવ્ય કથા અધ્યયન કર્યા છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી. તપસ્યાના ખજાના અગસ્ત્યને દેવોએ કેવી રીતે પ્રાર્થના કરી?
Verse 3
कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्
એટલો ઊંચો ઊઠેલો વિંધ્ય કેવી રીતે પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિને ફરી પામ્યો? તમારી વાણીના અમૃત-સમુદ્રમાં સ્નાન કરવા મારું મન ઉત્સુક છે.
Verse 4
इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे
આ રીતે સમગ્ર વર્ણન સાંભળી પરાશરનંદન મુનિ વ્યાસ શ્રદ્ધાવાન પોતાના શિષ્યને કહેવા લાગ્યા।
Verse 5
पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः
પારાશરે કહ્યું—હે મહાબુદ્ધિમાન સૂત! ભક્તિ અને શ્રદ્ધાસહિત સાંભળ. શુક, વૈશંપાયન વગેરે તથા આ બાળ શિષ્યો પણ સૌ સાંભળે।
Verse 6
ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः
પછી દેવતાઓ મહર્ષિઓ સાથે વારાણસી પહોંચીને વિલંબ વિના, વિધાન મુજબ સૌપ્રથમ મણિકર્ણિકાએ ગયા।
Verse 7
सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः
ત્યાં વસ્ત્રসহ સ્નાન કરીને, સંધ્યાવંદન વગેરે સત્કર્મો વિધિપૂર્વક કરી, કુશા, સુગંધ દ્રવ્યો અને તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃઓનું તર્પણ કરીને તેમને તૃપ્ત કર્યા।
Verse 8
तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः
અને તીર્થમાં વસવા ઇચ્છતા સર્વને અલગ અલગ રીતે તૃપ્ત કરીને, રત્નો, સોનું, વસ્ત્રો, ઘોડા, આભૂષણો અને ધેનુઓનું દાન આપ્યું।
Verse 9
विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः
તેમણે સોનાં-ચાંદી વગેરેમાંથી બનેલા વિચિત્ર પાત્રો દાનમાં આપ્યાં; અમૃતસમાન મધુર પક્વાન્ન અને ખાંડમિશ્રિત પાયસ પણ અર્પણ કર્યો।
Verse 10
सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः
ઘી-દૂધરસથી સમૃદ્ધ અન્નદાન અને અનેક પ્રકારના ધાન્યદાન સાથે, તેમણે સુગંધદ્રવ્યો, ચંદન, કપૂર, તાંબૂલ અને સુંદર ચામર પણ અર્પણ કર્યા।
Verse 11
सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः
તેમણે ગાદલા સહિત નરમ પલંગ, દીવા, દર્પણ અને આસન આપ્યાં; પાલકી, દાસ-દાસી, વાહનો, પશુઓ અને ઘરો પણ દાનમાં આપ્યાં।
Verse 12
चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः
રંગબેરંગી ધ્વજ-પતાકાઓ અને ચંદ્રસમાન મનોહર છત્રો સાથે, વરસાદી ઋતુ માટે જરૂરી વસ્ત્ર-આસનાદિ સામગ્રી તથા ગૃહોપસ્કર-યુક્ત દાન પણ અપાયા।
Verse 13
उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः
અને યતિઓ તથા તપસ્વીઓને જૂતાં-પાદુકા, તેમજ યોગ્ય પટ્ટવસ્ત્ર, રેશમી દુકૂલ અને વિવિધ ચિત્રિત સુંદર વસ્ત્રો પણ દાનમાં અપાયા।
Verse 14
दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः
દંડ, કમંડલુ, મૃગચર્મ, કૌપીન, ઊંચા આસન-શય્યા તથા સેવકોને સુવર્ણ-વેતન અર્પણ કરીને—કાશીમાં પવિત્ર આશ્રમધર્મનું જીવન પોષાય છે।
Verse 15
मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः
મઠોની સ્થાપના કરીને, વિદ્યાર્થીઓને અન્નદાન કરીને, અતિથિ-સત્કાર માટે મહાધન અર્પણ કરીને, વિશાળ ગ્રંથસંગ્રહ પૂરો પાડી અને લેખકોની જીવિકા ચલાવી—કાશીમાં વિદ્યા અને ધર્મ સ્થિર રહે છે।
Verse 16
बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः
વિવિધ ઔષધિદાનોથી, અનેક સત્રદાનો (મફત અન્નછત્રો) દ્વારા; ઉનાળામાં પ્રપા/પ્યાઉ માટે ધન આપી અને શિયાળામાં અગ્નિ માટે ઇંધણ આપી—કાશીમાં ઋતુયોગ્ય દાનધર્મ થાય છે।
Verse 17
छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः
વરસાદકાળને યોગ્ય છત્ર, આવરણ વગેરે અનેક વસ્તુઓ દાન કરીને; અને રાત્રે પાઠ માટે દીપક, તેમજ પાદાભ્યંજન વગેરે સુવિધાઓ આપી—કાશીમાં પૂજા અને અધ્યયન સુગમ બને છે।
Verse 18
पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः
પ્રત્યેક દેવાલયમાં પુરાણપાઠકોને ધન અર્પણ કરીને; અને દેવાલયમાં નૃત્ય-ગીત તથા તેની રજૂઆત માટે વારંવાર સાધનો પૂરા પાડી—કાશીમાં ઉપાસનાની મહિમા વધે છે।
Verse 19
देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः
દેવાલયોમાં સુધાકાર્ય કરીને અને અનેક રીતે જીર્ણોદ્ધાર કરીને, પવિત્ર ચિત્રલેખન માટે મૂલ્ય અર્પણ કરીને તથા રંગીન માળા વગેરે શોભાવટથી (કાશીના મંદિરોની સેવા થાય છે)।
Verse 20
नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः
આરતીના નીરાજનથી, ગુગ્ગુલુ ધૂપથી, દશાંગ આદિ ઉત્તમ ધૂપકોથી, તેમજ કપૂરવર્તિકા વગેરે દેવાર્ચન સામગ્રી વારંવાર અર્પણ કરવાથી (કાશીમાં મંદિર-સેવાનું પુણ્ય વધે છે)।
Verse 21
पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः
પંચામૃતથી દેવસ્નાન કરાવી, સુગંધિત સ્નપનવિધિથી પણ, દેવ માટે મુખવાસ (મુખસુગંધ) અર્પણ કરીને, અને દેવોદ્યાન સ્થાપીને—વારંવાર—(કાશીમાં દેવસેવા સિદ્ધ થાય છે)।
Verse 22
महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये
મહાપૂજાર્થે ત્રિકાળે માળા વગેરે ગૂંથી તૈયાર કરવાથી, અને શિવાલયમાં શંખ, ભેરી, મૃદંગ વગેરે વાદ્યોના નાદગુંજનથી (કાશીની પૂજાની શોભા પ્રગટ થાય છે)।
Verse 23
घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
ઘંટા, ગુડુક (નાનું કલશ), કુંભ વગેરે સ્નાનોપસ્કર પાત્રોથી; શ્વેત માર্জનવસ્ત્રોથી; અને સુગંધિત લેપ તથા ચંદનાદિ સુગંધિ કર્દમોથી (કાશીના મંદિરમાં શુદ્ધ પૂજાની સામગ્રી પૂર્ણ થાય છે)।
Verse 24
जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः
જપ-હોમ, સ્તોત્રપાઠ અને ઊંચા સ્વરે શિવનામોચ્ચારણ દ્વારા, રાસક્રીડા આદિથી યુક્ત પવિત્ર નૃત્યચલનો સાથે પ્રદક્ષિણા કરતાં—તેઓએ કાશીમાં ભક્તિપૂર્વક પૂજન કર્યું।
Verse 25
एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
આ રીતે અનેક કઠોર ક્રિયાકાંડોથી અને વિધિપ્રમાણે કર્મો વારંવાર કરીને, તેઓ પાંચ રાત્રિ ત્યાં રહ્યા અને અનેક તીર્થો તથા પવિત્ર સ્થાનોનું દર્શન-સેવન કર્યું।
Verse 26
दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च
દીન-દુઃખી અને અનાથોને તૃપ્ત કરીને, સર્વવિભુ વિશ્વેશ્વરને નમસ્કાર કરીને, બ્રહ્મચર્ય આદિ નિયમોથી તેમણે તે તીર્થવ્રતનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ પાલન પૂર્ણ કર્યું।
Verse 27
पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति
વારંવાર વિશ્વનાથનું દર્શન કરીને, સ્તુતિ કરી અને પ્રણામ કરીને, પરોપકારાર્થે તેઓ તે સ્થળે ગયા જ્યાં મુનિ અગસ્ત્ય નિવાસ કરે છે।
Verse 28
स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः
પોતાના નામે લિંગ સ્થાપીને, તેની આગળ કુંડ બનાવી, તે અચલ મનથી શતરુદ્રીય સૂક્તનો જપ કરતો રહ્યો।
Verse 29
तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्
દૂરથી તેને જોઈ દેવોએ તેને જાણે બીજો સૂર્ય માન્યો. તેના અંગો જ્વલંત અગ્નિ સમાન હતા અને તે સર્વત્ર તેજથી દીપ્ત હતો.
Verse 30
साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा
શું તે સాక్షાત્ વાડવાગ્નિ જ મૂર્તિમાન થઈ તપ કરી રહ્યો હતો? તે સ્તંભ સમાન અત્યંત અચળ હતો—સજ્જનોના મન જેવી નિર્મળતા ધરાવતો।
Verse 31
अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये
અથવા સર્વ તેજો આ બ્રાહ્મણ દેહનો આશ્રય લઈને પરમ ધામમાં નિવાસ કરે છે—અતિશય શાંત પદની પ્રાપ્તિ માટે।
Verse 32
तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्
સૂર્ય જાણે અત્યંત દગ્ધ થાય છે અને અગ્નિ પણ જાણે બળી જાય છે; કારણ કે તીવ્ર તપસ્યાથી સ્વભાવથી ચંચળ પણ અચંચળ બની ગયું।
Verse 33
यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्
જેનાં આ આશ્રમમાં ચારે તરફ હિંસક પ્રાણીઓ પણ સૌમ્ય સ્વરૂપે દેખાય છે; તેઓ સ્વભાવજન્ય વૈર ત્યજી સત્ત્વમય બની ગયા છે.
Verse 34
शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः
નિર્ભય કાશીમાં હાથી પોતાની સૂંઢના દંડથી સિંહને ખંજવાળે છે; અને ઘન કેશરથી શોભિત પરાક્રમી કેસરી હાથીની ગોદમાં નિશ્ચિંત સૂઈ રહે છે।
Verse 35
सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली
કઠોર રોમવાળો સૂકર પણ પોતાનું ઝુંડ છોડીને વનકૂતરાઓની વચ્ચે ફરે છે—બળવાન હોવા છતાં નજર નમાવી—કાશીના નિર્ભય ક્ષેત્રમાં।
Verse 36
भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः
સ્વભાવથી ઉગ્ર વ્યક્તિ પણ અહીં અન્યત્ર જેવો ઉગ્ર વ્યવહાર કરતો નથી; કારણ કે સમગ્ર કાશી લિંગમયી છે, અને તે પરમ તત્ત્વ પ્રત્યેના ભય-ભક્તિભાવથી સર્વે સંયમિત રહે છે।
Verse 37
क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः
અહો આશ્ચર્ય! તરક્ષુ (હાયેના) નાનાં વરાહશિશુને ગોદમાં લઈને રમે છે; અને શાર્દૂલી (વાઘણ) પોતાના બચ્ચાં દૂર કરી હરણશિશુ સાથે ક્રીડા કરે છે।
Verse 38
चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः
પછી પૂંછડી હલાવતો વાનર—જેની આંગળીઓ સદા ચંચળ—ફેનિલ મોઢાથી પીવે છે; અને નજીક જ રોમાળ ભાલૂ સૂતો રહે છે।
Verse 39
यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः
વારંવાર નિહાળી તો જૂ પણ દાંતની ટોચે કરડે; અને ઝુંડના નાયક—નીલદેહી, રક્તમુખી, ગોળ પૂંછવાળા—નિર્ભયે વિહરે છે।
Verse 40
जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः
જાતિ-સ્વભાવજન્ય ઈર્ષ્યા ત્યજીને તેઓ એક જ સ્થળે સાથે રમે છે; અને સસલાં પણ વાઘિયાં/ભેડિયાં સાથે વારંવાર પીઠ પર લોટતાં રમે છે।
Verse 41
आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्
ચંચળ મુખવાળો ઉંદર ઉંદરભક્ષકના (બિલાડી વગેરે) કાન ખંજવાળે છે; અને મોરપાંખના આવરણમાં રહેલો જન વધુ સુખથી નિદ્રા કરે છે।
Verse 42
स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्
સર્પ મોરના કંઠ પર પોતાનો કંઠ ઘસે છે; અને ફણાધારી સર્પની પીઠ પર નોળિયો પોતાના કુળને યોગ્ય રીતે વર્તે છે—પણ કાશીમાં વૈર રહેતું નથી।
Verse 43
वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः
સર્પ વૈર ત્યજીને, લીલાથી વારંવાર ઉછળી ઉછળી લોટતો રહે છે; અને પોતાના મોઢાના અગ્ર સામે ચાલતા ઉંદરને જોઈને પણ (હાનિ કરતો નથી)।
Verse 44
क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्
ક્ષુધાથી અંધ થયેલો પણ તેને પકડતો નથી; અને તે પણ તેને ડરતી નથી. પ્રસવવેદનામાં રહેલી હરિણીને જોઈ તેની નજર કરુણાથી પરિપૂર્ણ થાય છે.
Verse 45
तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते
એ કરુણાભરી નજર છોડીને વાઘ—આશ્ચર્યથી—દૂર ચાલ્યો જાય છે. વાઘણ વાઘનું વર્તન કહે છે અને હરિણી મૃગોની ચેષ્ટા; બંને આનંદથી મિત્રોની જેમ પરસ્પર વાત કરે છે.
Verse 46
दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्
દંડ અને ધનુષ ઊંચા કરેલા શિકારીને જોઈને પણ ધૃષ્ટ શંબરમૃગ માર્ગ છોડતું નથી. અને શિકારી પણ તેને હાનિ કરતો નથી; માત્ર પોતાને ખંજવાળે છે.
Verse 47
रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्
‘રોહિત’ મૃગ નિર્ભય બનીને વનમહિષ સાથે નિરાકુલ ક્રીડા કરે છે. અને ચમરી તથા શબરીના વાળથી પોતાની પૂંછડીની જાણે તુલના/માપ કરે છે.
Verse 49
हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना
જય ઇચ્છનાર હુન્ડ અને મુન્ડ પણ યુદ્ધ માટે તૈયાર થતા નથી. અને શિયાળ પણ એણ-મૃગના બચ્ચાને પોતાના પંજાથી નરમાઈથી સ્પર્શ કરે છે.
Verse 50
तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्
વન્ય પશુઓ તૃણ-ગુલ્માદિ ખાઈ પોતાની ભૂખ શમે છે; પરંતુ માંસ તો આપત્તિનું આસન બને છે. તે ઇહ-પર લોક બંનેમાં દુઃખ આપે છે—એ માંસભક્ષણને ધિક્કાર.
Verse 51
यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्
જે પાપમોહથી પોતાના સ્વાર્થ માટે માંસ રાંધે છે, તેના શરીરમાં જેટલા રોમ છે તેટલા વર્ષો તે નરકમાં વસે છે.
Verse 52
परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः
જે દુર્બુદ્ધિ લોકો પરપ્રાણ લઈને પોતાના પ્રાણ પોષે છે, તેઓ એક કલ્પ સુધી નરકો ભોગવીને પછી અહીં એ જ જીવો દ્વારા ફરી ભક્ષિત થાય છે.
Verse 53
जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च
ક્યારેય માંસ ન ખાવું જોઈએ—પ્રાણ ગળે અટક્યા હોય તોય. જો કંઈ ખાવું જ પડે, તો બીજાનું નહીં; પોતાનું જ માંસ ખાવું.
Verse 54
वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः
હે મૈત્રાવરુણી! સેવાના યોગ્ય તો આ વન્ય પશુઓ જ વધારે સારા, જેમની બુદ્ધિ હિંસામાં નથી; હિંસાપરાયણ મનુષ્યો નહીં.
Verse 55
बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै
તળાવમાં પણ બગલો સામે રહેલી માછલીઓને ખાતો નથી; અને મોટી માછલીઓ પણ નાની માછલીઓને ગળી નથી જતી.
Verse 56
एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी
એક તરફ સર્વ પ્રકારનાં માંસ—માછલીનું માંસ પણ; પરંતુ માત્ર ‘સ્મૃતિ, સ્મૃતિ’ કહેવામાં શું ફળ? તેથી આ પ્રાણીઓ માછલીભક્ષણ છોડે છે.
Verse 57
श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः
બાજ પણ બટેરને જોઈને પાછો વળી જાય છે; પરંતુ આશ્ચર્ય એ છે કે અહીં મલિન-આશયવાળા ભમરા હજી પણ ભટકે છે.
Verse 58
सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः
મદિરાપાનમાં લંપટ લોકો લાંબા સમય સુધી નરકો ભોગવીને ભમરા બની જન્મે છે; ભ્રાંતિના ભાગી બની વારંવાર ગુંજન કરે છે.
Verse 59
अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः
આથી પુરાણોમાં તેને ‘ગાથા’ કહીને ગાય છે. અહીં અર્થ સ્પષ્ટ છે—પુરાણજ્ઞોએ પિનાકી (શિવ)નું તત્ત્વ જાણી તેને નિશ્ચિત કર્યું છે.
Verse 60
क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः
માંસનો શિવભક્તિ સાથે શું સંબંધ? મદ્યનો શિવાર્ચન સાથે શું સંબંધ? મદ્ય-માંસમાં રત રહેનારોથી શંકર દૂર જ રહે છે।
Verse 61
विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः
શિવપ્રસાદ વિના ભ્રાંતિ ક્યાંય સાચે નાશ પામતી નથી. તેથી શિવવર્જિત આ ‘ભ્રમર’ઓ સતત ભટક્યા કરે છે।
Verse 62
इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्
આ રીતે આશ્રમવાસી મુનિઓની જેમ વર્તતા પશુઓને પણ જોઈને વિદ્વાનો સમજી ગયા—આ ક્ષેત્રજન્ય પ્રભાવ છે।
Verse 63
यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः
કારણ કે વિશ્વેશ્વરે એવો નિર્ધાર કર્યો છે કે અહીં વસતા આ પશુઓ પણ મૃત્યુસમયે તારક-ઉપદેશથી મુક્ત થશે।
Verse 64
ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्
આ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય જાણી જે દૃઢ નિશ્ચયથી અહીં વસે છે, તેને વિશ્વેશ્વર જીવતો હોય કે મરેલો—તારી દે છે।
Verse 65
अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः
અવિમુક્ત (કાશી)નું રહસ્ય જાણનારા જ્ઞાની પુરુષો મુક્ત થાય છે. અજ્ઞાની—even પશુ-પક્ષી પણ—પાપક્ષયથી મુક્તિ પામે છે.
Verse 66
इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः
આ રીતે આશ્ચર્યથી ભરાયેલા દેવો મુનિના આશ્રમ તરફ ગયા. માર્ગમાં પક્ષીઓનો ઝુંડ જોઈ તેઓ ફરી અત્યંત આનંદિત થયા.
Verse 67
सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल
એક સારસ લક્ષ્મણાના કંઠ પર પોતાનો કંઠ રાખીને નિશ્ચલ ઊભો છે. અમે માનીએ છીએ કે તે સૂતો નથી—નિશ્ચયે વિશ્વેશ્વર (શિવ)નું ધ્યાન કરે છે.
Verse 68
कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः
એક માદા પક્ષી પોતાની ચાંચના અગ્રભાગથી ખંજવાળતી, કામાતુર હંસને પાંખો ફફડાવી રોકે છે.
Verse 69
निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर
ચક્રથી રોકાયેલો હોવા છતાં ચક્રી (ચક્રવાક) કર્કશ ક્રેંકિત ધ્વનિથી બોલે છે. તો પછી, હે પ્રેમીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે પોતે જ કામ્ય હોય—તે વિષે અહીં શું કહેવું?
Verse 70
कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते
ઉત્કંઠિત કોયલ કુંજવનમાં મધુર ગુંજન કરે છે. ‘મુનિ ધ્યાનસ્થ છે; તેઓ સાંભળી લેશે’ એમ કહી પારાવતીને બોલાવવાથી રોકવામાં આવે છે.
Verse 71
केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः
‘કેકી-કેકી’ પોકાર ત્યજી મોર, મુનિને વિઘ્ન ન પડે એ ભયથી મૌન રહે છે. અને ચંદ્રિકા-પાન કરનાર ચકોર જાણે નક્તવ્રત ધારણ કરીને સ્થિત છે.
Verse 72
पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः
સારિકા સારનું પઠન કરતાં કરતાં શુક (તોતા)ને જાગૃત કરે છે—અહો, અદભુત! અપાર સંસાર-સિંધુના પાર ઉતારનાર તો શિવ જ છે.
Verse 73
कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते
કોયલ કોમળ આલાપોથી પોતાની કાકલી રચતી, જાણે કલિયુગની કઠોરતા જ ગણનારા લોકોને કહે છે—‘કાશીમાં વસનારાઓ માટે એવું નથી!’
Verse 74
मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु
મૃગો અને પક્ષીઓની આવી ચેષ્ટા જોઈ ત્રિદશોએ સ્વર્ગને પણ બહુ નિંદ્યું—અચાનક પતનના કષ્ટથી વ્યાકુળ થઈને.
Verse 75
वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः
કાશીમાં વસતા પક્ષી, મૃગ અને પશુઓ પણ ધન્ય છે; કારણ કે તેમને ફરી સંસારમાં પરત ફરવું પડતું નથી. એવી પુનર્જન્મરહિત મુક્તિ દેવોને પણ સહેલાઈથી મળતી નથી.
Verse 76
काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्
અમે ક્યારેય સ્વર્ગગમન ઇચ્છતા નથી; કાશીમાં રહેલા પતિતો સમાન થવું પણ અમને શ્રેષ્ઠ લાગે છે. કાશીમાં પતનનો ભય નથી, પરંતુ સ્વર્ગમાં પુણ્યક્ષયથી પડવાનો ભય બહુ મોટો છે.
Verse 77
वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु
હે નિરરિપુ રાજન! માસિક ઉપવાસ વગેરે તપ સાથે કાશીપુરીમાં નિવાસ કરવો શ્રેષ્ઠ છે; અન્યત્ર અદ્ભુત છત્રછાયાવાળું રાજ્ય પણ તેનાથી ઉત્તમ નથી.
Verse 78
शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः
કાશીમાં સસલા અને મચ્છર જેવા તુચ્છ જીવો પણ સહેલાઈથી જે પરમ પદ પામે છે, તે જ પદ અન્યત્ર યોગીઓ પણ યોગ-યુક્તિથી મેળવી શકતા નથી.
Verse 79
वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा
વારાણસીમાં ગરીબ રહીને પણ યમથી પણ નિર્ભય, નિઃશંક રહેવું શ્રેષ્ઠ છે; અન્યત્ર તો પર્વત પર દેવાધિપતિ હોવા છતાં એવી સ્થિતિ—એવું સુખ—મળતું નથી.
Verse 80
ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्
બ્રહ્માના દિવસનો જ્યારે માત્ર આઠમો અંશ બાકી રહે, ત્યારે ઇન્દ્રનું પદ નાશ પામે છે—લોકપાલો સાથે સૂર્ય પણ, તેમજ ચંદ્ર, ગ્રહો અને તારાઓ પણ લય પામે છે।
Verse 81
परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्
બે પરાર્ધોના નાશ (મહાપ્રલય)માં પણ જે કાશીમાં સ્થિત છે તે નાશ પામતો નથી. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી કાશીમાં પરમ શ્રેયનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 82
यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः
અહીં કાશીમાં વસવાનો જે સુખ છે, તે બ્રહ્માંડ-મંડપમાં (ઉચ્ચ લોકમાં) પણ નથી. જો તે ત્યાં હોત, તો સર્વે કાશીવાસની ઇચ્છા કેમ રાખત?
Verse 83
जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते
હજારો જન્મોમાં જે પુણ્ય સંચિત થયું છે, તે પુણ્યના ‘પરિવર્તન’ (વિનિમય)થી જ અહીં કાશીમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 84
लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्
સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હોવા છતાં ત્રિલોચન પ્રભુ રોષે ભરાય તો પૂર્ણતા મળતી નથી. તેથી નિત્ય શરણદાતા વિશ્વેશ્વરની શરણ જવી જોઈએ।
Verse 85
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થ કાશીમાં અખંડરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે; અન્ય ક્યાંય કોઈ સ્થાને એવું નથી।
Verse 86
आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे
જે આળસથી પણ ઘરેથી વિશ્વેશ્વરના મંદિરે જાય, તેના દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ અધિક ધર્મફળ થાય છે।
Verse 87
यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते
જે ઉત્તરવાહિનીમાં સ્નાન કરીને પરમ શ્રદ્ધાથી વિશ્વેશના દર્શને જાય, તેના શ્રેયસ (પરમ કલ્યાણ)નો અંત નથી।
Verse 88
स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्
સ્વર્ધુનીના દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન અને આચમન માત્રથી; સંધ્યોપાસના, જપ, તર્પણ અને દેવપૂજનથી—(કાશીમાં) પુણ્ય સતત વધે છે।
Verse 89
पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः
પંચતીર્થોના દર્શનથી અને પછી વિશ્વેશ્વરના દર્શનથી; શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્પર્શ અને પૂજાથી તથા ધૂપ-દીપ આદિ દાનથી—(કાશીમાં) પુણ્ય સતત ઊંચે ચડે છે।
Verse 90
प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च
પ્રદક્ષિણા, સ્તોત્રપાઠ અને જપ, નમસ્કાર તથા નૃત્ય કરતાં—“દેવદેવ મહાદેવ! શંભો! શિવ શિવ!”—એમ ઉચ્ચારવાથી કાશીમાં ભક્તિ મહાપુણ્યનું કારણ બને છે।
Verse 91
धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः
“ધૂર્જટિ! નીલકંઠેશ! પિનાકી! શશિશેખર! ત્રિશૂલપાણિ વિશ્વેશ! રક્ષ રક્ષ!”—એવી પ્રાર્થનાથી કાશીમાં શિવરક્ષા અને શુભ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 92
मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि
મુક્તિ-મંડપિકામાં પળકના અડધા સમય માટે પણ પ્રવેશ કરવાથી, અને ત્યાં ધર્મકથા-ચર્ચા તથા પુરાણશ્રવણ કરવાથી પણ—કાશીમાં મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 93
नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः
નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો કરવાથી, અતિથિઓનું યથોચિત સન્માન કરવાથી, અને પરોપકારાદિ સેવાકાર્યોથી—કાશીમાં વસનારાનો ધર્મ ઉત્તરોત્તર વધે છે।
Verse 94
शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे
જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્રમા કળા કળાએ વધે છે, તેમ કાશીમાં વસનારાનો ધર્મસંચય પગલે પગલે વધતો જાય છે।
Verse 95
श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः
શ્રદ્ધા જેના બીજરૂપ છે અને બ્રાહ્મણોના પાદપ્રક્ષાલનના જળથી જે સિંચિત છે—એ ધર્મવૃક્ષ સ્તુત્ય છે. તેની શાખાઓ વિદ્યાઓ—ચાર અને દસ; તેના પુષ્પો અર્થ; અને તેના બે ફળ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ—કામ તથા મોક્ષ છે.
Verse 96
सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्
અહીં ભવાની સર્વ અર્થ-સમૃદ્ધિ આપે છે; અહીં ઢુંઢિ સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. અને અહીં અંતકાળે વિશ્વેશ્વર કાનમાં તારકમંત્ર ઉપદેશી સર્વ જીવોને મુક્ત કરે છે.
Verse 97
काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च
કાશીમાં ધર્મ ચતુષ્પાદરૂપે સ્થિર છે; કાશીમાં અર્થ પણ અનેક રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. કાશીમાં કામ સર્વ સુખોની એકમાત્ર ભૂમિ છે; અને કાશીમાં પરમ શ્રેય પણ છે—તો અહીં ન મળતું એવું શું છે?
Verse 98
विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी
જ્યાં વિશ્વેશ્વર હાજર છે ત્યાં આશ્ચર્ય શું—ધર્મ, અર્થ, કામ અને અમૃતસમાન મોક્ષદાન પોતાના સ્વરૂપે જ ત્યાં વિદ્યમાન છે. તે સ્વરૂપરૂપ, વિશ્વરૂપ છે; તેથી ત્રિલોકમાં કાશી સમી કોઈ નગરી નથી.
Verse 99
इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्
આ રીતે બોલતા દેવગણોએ મુનિની પર્ણકુટી જોઈ—હોમધૂમની સુગંધથી પરિપૂર્ણ, અને અનેક બટુકોથી ઘેરાયેલી.
Verse 100
श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्
ભિક્ષાર્થે શ્યામા ધાન્યની અંજલી લઈને આવેલી ઋષિકન્યાઓ સાથે, મુખમાં ઉપગ્રહરૂપ દર્ભા-કુશ ધારણ કરેલા મૃગશાવકોથી તે અલંકૃત હતું।
Verse 107
विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्
જાણતાં-અજાણતાં કરેલાં પણ સર્વ પાપોને ઝાડી નાખીને, હંસવર્ણ દિવ્ય યાનમાં આરુઢ થઈ, તે નિશ્ચયે શિવપુરને પામે છે।