Adhyaya 28

Verse 1

उमोवाच । किंचित्प्रष्टुमना नाथ स्वसंदेहापनुत्तये । वद खेदो यदि न ते त्रिकालज्ञानकोविद

ઉમા બોલ્યાં—હે નાથ! મારા સંશયના નિવારણ માટે હું થોડું પૂછવા ઇચ્છું છું. જો તમને કષ્ટ ન હોય તો કહો, હે ત્રિકાલજ્ઞાનમાં કુશળ।

Verse 2

तदा भगीरथो राजा क्व क्व भागीरथी तदा । यदा विष्णुस्तपस्तेपे चक्रपुष्करिणी तटे

તે સમયે રાજા ભગીરથ ક્યાં હતા, અને ત્યારે ભાગીરથી (ગંગા) ક્યાં હતી—જ્યારે વિષ્ણુએ ચક્ર-પુષ્કરિણીના કિનારે તપ કર્યું હતું?

Verse 3

शिव उवाच । संदेहोऽत्र न कर्तव्यो विशालाक्षि सदामले । श्रुतौ स्मृतौ पुराणेषु कालत्रयमुदीर्यते

શિવે કહ્યું—હે વિશાલાક્ષિ, સદા નિર્મળે! અહીં કોઈ સંશય ન કર. શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં ત્રિકાળનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 4

भूतं भावि भवच्चापि संशयं मा वृथा कृथाः । इत्युक्त्वा पुनराहेशो गंगामाहात्म्यमुत्तमम्

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—આ વિષયોમાં વ્યર્થ સંશય ન કર. એમ કહી પ્રભુએ ફરી ગંગાનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું.

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पार्वतीनंदन पुनर्द्युनद्याः परितो वद । महिमोक्तो हरौ यद्वद्देवदेवेन वै तदा

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે પાર્વતીનંદન! દિવ્ય નદી (ગંગા) વિષે ફરી વિસ્તારે કહો—તે સમયે દેવદેવે હરિ સમક્ષ જેમ તેની મહિમા ઉચ્ચાર્યો હતો તેમ.

Verse 6

स्कंद उवाच । मुनऽत्र मैत्रावरुणे यथा देवेन भाषितम् । शुणु त्रिपथगामिन्या माहात्म्यं पातकापहम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મૈત્રાવરુણ મુનિ! અહીં દેવએ જેમ કહ્યું તેમ સાંભળો—ત્રિપથગામિની (ગંગા)નું પાતકહર માહાત્મ્ય.

Verse 7

त्रिस्रोतसं समासाद्य सकृत्पिंडान्ददाति यः । उद्धृताः पितरस्तेन भवांभोधेस्तिलोदकैः

જે ત્રિસ્રોતા (ગંગા)ને પ્રાપ્ત કરીને એકવાર પણ પિંડદાન કરે છે, તેના પિતૃઓ તિલોદક-તર્પણથી ભવસાગરથી ઉદ્ધરિત થાય છે.

Verse 8

यावंतश्च तिला मर्त्यैर्गृहीता पितृकर्मणि । तावद्वर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गवासिनः

મર્ત્યો પિતૃકર્મમાં જેટલા તલના દાણા અર્પે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે પિતૃઓ સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 9

देवाः सपितरो यस्माद्गंगायां सर्वदा स्थिताः । आवाहनं विसर्गं च तेषां तत्र ततो नहि

દેવો પિતૃઓ સાથે સદા ગંગામાં સ્થિત હોવાથી, ત્યાં તેમનું આવાહન કે વિસર્જન કરવાની જરૂર નથી।

Verse 10

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरु श्वशुर बंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

પિતૃવંશમાં મૃત્યુ પામેલા અને તેમ જ માતૃવંશમાં; તેમજ ગુરુ, શ્વશુર, બંધુઓ અને અન્ય સગાંમાં જે અવસાન પામ્યા—(બધા સમાવિષ્ટ છે)।

Verse 11

अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । अग्निविद्युच्चोरहता व्याघ्रदंष्ट्रिभिरेव च

જેનાં દાંત ઊગ્યા પહેલાં જ મૃત્યુ થયું, જે ગર્ભમાં પીડાઈને નષ્ટ થયા; જે અગ્નિ, વીજળી અથવા ચોરોથી માર્યા ગયા, અને જેમને વાઘના દાંતોએ ફાડી નાંખ્યા—(બધા સ્મરણীয় છે)।

Verse 12

उद्बंधन मृता ये च पतिता आत्मघातकाः । आत्मविक्रयिणश्चोरा ये तथाऽयाज्ययाजकाः

ફાંસીથી મૃત્યુ પામેલા, પતિત, આત્મઘાત કરનાર; પોતાને વેચનાર, ચોર, તેમજ અયાજ્ય યજ્ઞોમાં યાજક બનેલા—(બધા સમાવિષ્ટ છે)।

Verse 13

रसविक्रयिणो ये च ये चान्ये पापरोगिणः । अग्निदा गरदाश्चैव गोघ्नाश्चैव स्ववंशजाः

જે મદ્યાદિ નશીલાં રસોનો વેપાર કરે છે અને જે અન્ય પાપરોગોથી પીડિત છે; આગ લગાવનાર, વિષ આપનાર તથા ગોહત્યારા—પોતાના જ વંશમાં જન્મેલા હોય તો પણ—તેઓ પણ (અહીં) સમાવેશ પામે છે।

Verse 14

असिपत्रवने ये च कुंभीपाके च ये गताः । रौरवेप्यंधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः

જે અસિપત્રવન અને કુંભીપાકમાં ગયા છે, તેમજ જે રૌરવ, અંધતામિસ્ર અને કાલસૂત્રમાં ગયા છે—તેઓ પણ (અહીં) સમાવિષ્ટ છે।

Verse 15

जात्यंतरसहस्रेषु भ्राम्यंते ये स्वकर्मभिः । ये तु पक्षिमृगादीनां कीटवृक्षादि वीरुधाम्

જે પોતાના કર્મોથી પ્રેરાઈ હજારો અન્ય જન્મોમાં ભટકે છે; જે પક્ષી-મૃગાદિની યોનિમાં પ્રવેશ્યા છે, તેમજ કીટ, વૃક્ષ અને લતાઓરૂપે પણ થયા છે—તેઓ સૌ (અહીં) સમાવેશ પામે છે।

Verse 16

योनिं गतास्त्वसंख्याताः संख्यातानामशोभनाः । प्रापिता यमलोकं तु सुघोरैर्यमकिंकरैः

અસંખ્ય જીવો વિવિધ યોનિઓમાં ગયા છે—ગણનામાં આવનારામાં પણ જે અશોભન છે; અને તેમને અતિ ભયંકર યમકિંકરો યમલોકમાં પહોંચાડ્યા છે।

Verse 17

येऽबांधवा बांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः । येपि चाज्ञातनामानो ये चापुत्राः स्वगोत्रजाः

તેઓ અબંધુ હોય કે બંધુ, અથવા અન્ય જન્મમાં બંધુ રહ્યા હોય; જેમનાં નામ અજ્ઞાત છે, અને પોતાના ગોત્રના જે પુત્રહીન થઈ ગયા—તેઓ પણ (અહીં) સમાવેશ પામે છે।

Verse 18

विषेण च मृता वै ये ये वै शृंगिभिराहताः । कृतघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये च मित्रद्रुहस्तथा

જે વિષથી મર્યા, જે શિંગવાળા પશુઓના આઘાતથી મર્યા, જે કૃતઘ્ન છે, જે ગુરુહંતક છે, તથા જે મિત્રદ્રોહી છે—તેઓ પણ અહીં (કાશીના તારક કર્મોના પ્રસંગે) ઉલ્લેખિત છે.

Verse 19

स्त्री बालघातका ये च ये च विश्वासघातकाः । असत्यहिंसानिरता सदा पापरताश्च ये

જે સ્ત્રીઓ અને બાળકોના ઘાતક છે, જે વિશ્વાસઘાત કરે છે, જે અસત્ય અને હિંસામાં રત છે, અને જે સદા પાપમાં રમે છે—તેઓ પણ અહીં (આ ઉપદેશમાં) સમાવેશ પામે છે.

Verse 20

अश्वविक्रयिणो ये च परद्रव्यहराश्च ये । अनाथाः कृपणा दीना मानुष्यं प्राप्तुमक्षमाः

જે અશ્વનો વ્યવહાર કરે છે, જે પરધન હરે છે, અને જે અનાથ, કૃપણ, દીન બની માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરવામાં અસમર્થ—તેઓ પણ અહીં (ઉલ્લેખિત) છે.

Verse 21

तर्पिता जाह्नवीतोयैर्नरेण विधिना सकृत् । प्रयांति स्वर्गतिं तेपि स्वर्गिणो मुक्तिमाप्नुयुः

જાહ્નવી (ગંગા)ના જળથી મનુષ્યે વિધિપૂર્વક એકવાર પણ તર્પણ કરીને તેમને તૃપ્ત કર્યા હોય, તો તેઓ પણ સ્વર્ગગતિ પામે છે; સ્વર્ગસ્થ બની અંતે મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 22

एतान्मंत्रान्समुच्चार्य यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । श्राद्धं पिंडप्रदानं च स विधिज्ञ इहोच्यते

જે આ મંત્રોનું સમ્યક ઉચ્ચારણ કરીને પિતૃતર્પણ કરે છે, તેમજ શ્રાદ્ધ અને પિંડપ્રદાન પણ કરે છે—તેને અહીં વિધિજ્ઞ કહેવાય છે.

Verse 23

कामप्रदानि तीर्थानि त्रैलोक्ये यानि कानिचित् । तानि सर्वाणि सेवंते काश्यामुत्तरवाहिनीम्

ત્રિલોકમાં જે જે કામના-પ્રદ તીર્થો છે, તે સર્વે જાણે કાશીમાં વહેતી ઉત્તરવાહિની ગંગાની સેવા અને આશ્રય લે છે।

Verse 24

स्वःसिंधुः सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी । काश्यां विशेषतो विष्णो यत्र चोत्तरवाहिनी

સ્વર્ગનદી ગંગા સર્વત્ર પવિત્ર છે અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ હરી લે છે; પરંતુ હે વિષ્ણુ, કાશીમાં જ્યાં તે ઉત્તરવાહિની વહે છે ત્યાં તે વિશેષરૂપે મહાપુણ્યદાયિની છે।

Verse 25

गायंति गाथामेतां वै दैवर्षिपितरोगणाः । अपि दृग्गोचरा नः स्यात्काश्यामुत्तरवाहिनी

દૈવર્ષિ અને પિતૃગણો આ જ ગાથા ગાય છે—“કાશીની ઉત્તરવાહિની ગંગા અમારી નજરે પ્રત્યક્ષ થાય.”

Verse 26

यत्रत्यामृतसंतृप्तास्तापत्रितयवर्जिताः । स्याम त्वमृतमेवाद्धा विश्वनाथप्रसादतः

ત્યાં તે અમૃતથી તૃપ્ત થઈ, ત્રિવિધ તાપથી રહિત થઈ, વિશ્વનાથના પ્રસાદથી અમે ખરેખર અમર બની જઈએ।

Verse 27

गंगैव केवला मुक्त्यै निर्णीता परितो हरे । अविमुक्ते विशेषेण ममाधिष्ठानगौरवात्

હે હરિ, ગંગા એકલી જ સર્વત્ર મુક્તિનું પ્રત્યક્ષ સાધન તરીકે નિર્ધારિત છે; અને અવિમુક્ત (કાશી) માં તો મારા અધિષ્ઠાનના ગૌરવથી તે વિશેષરૂપે મુક્તિદાયિની છે।

Verse 28

ज्ञात्वा कलियुगं घोरं गंगाभक्तिः सुगोपिता । न विंदतिं जना गंगां मुक्तिमागैर्कदायिकाम्

કલિયુગની ઘોરતા જાણી ગંગાભક્તિ સુપેરે ગોપિત રાખવામાં આવી છે; મુક્તિમાર્ગ આપનારી ગંગાને લોકો શોધી શકતા નથી.

Verse 29

अनेकजन्मनियुतं भ्राम्यमाणस्तु योनिषु । निर्वृतिं प्राप्नुयात्कोत्र जाह्नवीभजनं विना

અસંખ્ય જન્મો સુધી યોનિઓમાં ભટકનાર, જાહ્નવી (ગંગા)નું ભજન-પૂજન વિના ક્યાં શાંતિ પામશે?

Verse 30

नराणामल्पबुद्धीनामेनो विक्षिप्तचेतसाम् । गंगेव परमं विष्णो भेषजं भवरोगिणाम्

હે વિષ્ણુ! અલ્પબુદ્ધિ અને પાપથી વિક્ષિપ્ત ચિત્તવાળા મનુષ્યો માટે, ભવ-રોગથી પીડિતોની પરમ ઔષધિ માત્ર ગંગા જ છે.

Verse 31

खंडस्फुटितसंस्कारं गंगातीरे करोति यः । मम लोके चिरं कालं तस्याक्षय सुखं हरे

હે હરિ! જે ગંગાતીરે ખંડિત કે અપૂર્ણ સંસ્કાર પણ કરે છે, તે મારા લોકમાં દીર્ઘકાળ અક્ષય સુખ ભોગવે છે.

Verse 32

गंतुमुद्दिश्य यो गंगां परार्थस्वार्थमेव वा । न गच्छति परं मोहात्स पतेत्पितृभिः सह

પરોપકાર કે સ્વાર્થ માટે ગંગા જવા નીકળી પણ મોહવશ આગળ ન જાય—તો પિતૃઓ સહિત પતિત થાય છે.

Verse 33

सर्वाणि येषां गांगेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् । भूमिस्था अपि ते मर्त्या अमर्त्या एव वै हरे

હે હરિ! જેમના દેહધારી જીવોના સર્વ સંસ્કાર અને કૃત્યો ગંગાજળથી કરવામાં આવે છે, તેઓ પૃથ્વી પર મર્ત્ય હોવા છતાં ખરેખર અમર સમાન, અમર્ત્ય જ થાય છે।

Verse 34

चरमेपि वयोभागे स्वःसिंधुं यो निषेवते । कृत्वाप्येनांसि बहुशः सोपि यायाच्छुभां गतिम्

જીવનના અંતિમ વયમાં પણ જે સ્વર્ગ-સરિતા ગંગાનું આશ્રય લઈને તેની સેવા કરે છે, તેણે અનેકવાર પાપ કર્યા હોય તોય તે શુભ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 35

यावदस्थि मनुष्याणां गंगातोयेषु तिष्ठति । तावदब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

માનવની અસ્થિ જેટલા સમય સુધી ગંગાજળમાં રહે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવંત અને સન્માનિત થાય છે।

Verse 36

विष्णुरुवाच । देवदेवजगन्नाथ जगतां हितकृत्प्रभो । कीकसं चेत्पतेद्दैवाद्दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः

વિષ્ણુએ કહ્યું— હે દેવોના દેવ, જગન્નાથ, જગતના હિતકર્તા પ્રભુ! જો દૈવવશ કોઈ દુર્વૃત્ત, દુરાત્મા પુરુષની અસ્થિ (ત્યાં) પડી જાય તો…

Verse 37

जले द्युनद्या निष्पापे कथं तस्य परा गतिः । अपमृत्यु विपन्नस्य तदीश विनिवेद्यताम्

પાપનાશક સ્વર્ગ-સરિતાના જળમાં (તેની અસ્થિ) હોય ત્યારે તેની પરમ ગતિ કેવી થશે? અને જે અપમૃત્યુથી વિનષ્ટ થયો હોય—હે ઈશ—તે પણ જણાવો।

Verse 38

महेश्वर उवाच । अत्रार्थे कथयिष्यामि पुरावृत्तमधोक्षज । शृणुष्वैकमना विष्णो वाहीकस्य द्विजन्मनः

મહેશ્વરે કહ્યું—હે અધોક્ષજ (વિષ્ણુ)! આ પ્રસંગે હું એક પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું. હે વિષ્ણુ! એકાગ્ર મનથી વાહીકા નામના દ્વિજની કથા સાંભળ.

Verse 39

पुरा कलिंगविषये द्विजो लवणविक्रयी । संध्यास्नानविहीनश्च वेदाक्षरविवर्जितः

પૂર્વકાળે કલિંગ દેશમાં એક દ્વિજ રહેતો, જે લવણ વેચીને જીવન ચલાવતો. તે સંધ્યા-વંદન અને નિત્ય સ્નાન વિના હતો તથા વેદમંત્રોના અક્ષરોચ્ચાર પણ ત્યજી ચૂક્યો હતો.

Verse 40

वाहीको नामतो यज्ञसूत्रमात्रपरिग्रहः । परिग्रहश्च तस्यासीत्कौविंदी विधवा नवा

તેનું નામ વાહીકા હતું; તેની પાસે માત્ર યજ્ઞોપવીત જ એકમાત્ર ‘સંપત્તિ’ હતી. અને તેની આસક્તિ એક નવયૌવના કૌવિંદી—વણકર સમુદાયની વિધવા—પ્રત્યે હતી.

Verse 41

दुर्भिक्षपीडितेनाथ वृषलीपतिना विना । प्राणाधारं तदा तेन देशाद्देशांतरं ययौ

પછી દુર્ભિક્ષથી પીડિત થઈ, અને તે શૂદ્રા સ્ત્રીના પતિથી વિયોગ પામી, માત્ર પ્રાણધારણ માટે તે દેશેથી દેશાંતરે ગયો.

Verse 42

मध्येऽथ दंडकारण्यं क्षुत्क्षामः संगवर्जितः । व्याघ्रेण घातितस्तत्र नरमांसप्रियेण सः

માર્ગમાં દંડકારણ્યના મધ્યમાં, ભૂખથી ક્ષીણ અને સાથીવિહોણો તે, ત્યાં નરમાસપ્રિય વ્યાઘ્ર દ્વારા મારાયો.

Verse 43

तस्य वामपदं गृध्रो गृहीत्वोदपतत्ततः । मांसाशिनाऽन्य गृध्रेण तस्य युद्धमभूद्दिवि

એક ગીધ તેનો ડાબો પગ પકડીને ઉપર ઉડ્યું. ત્યારે આકાશમાં તે માંસભક્ષીનું બીજા ગીધ સાથે યુદ્ધ થયું.

Verse 44

गृध्रयोरामिषं गृध्न्वोः परस्परजयैषिणोः । अवापतत्पादगुल्फं कंकचंचुपुटात्तदा

માંસના લોભી અને એકબીજાને જીતવાની ઈચ્છા રાખતા તે ગીધોની ચાંચમાંથી તે પગ અને ઘૂંટી નીચે પડી ગયા.

Verse 45

तस्य वाहीक विप्रस्य व्याघ्रव्यापादितस्य ह । मध्ये गंगं दैवयोगादपतद्द्वंद्वकारिणोः

વાઘ દ્વારા માર્યા ગયેલા તે વાહીક બ્રાહ્મણનો પગ, દૈવયોગે તે બે પક્ષીઓના ઝઘડા દરમિયાન ગંગાજીની મધ્યમાં પડ્યો.

Verse 46

यदैव हतवान्द्वीपी तं वाहीकमरण्यगम् । तस्मिन्नेव क्षणे बद्धः स पाशैः क्रूरकिंकरैः

જે ક્ષણે વનમાં વાઘે તે વાહીકને માર્યો, તે જ ક્ષણે યમરાજના ક્રૂર દૂતોએ તેને પાશથી બાંધી લીધો.

Verse 47

कशाभिर्घातितोत्यंतमाराभिः परितोदितः । वमन्रुधिरमास्येन नीतस्तैः स यमाग्रतः

કોરડાઓથી અત્યંત માર ખાઈને અને અણીદાર શસ્ત્રોથી વીંધાઈને, મોઢામાંથી લોહી ઓકતો તેને યમરાજની સામે લઈ જવામાં આવ્યો.

Verse 48

आपृच्छि धर्मराजेन चित्रगुप्तोथ मापते । धर्माधर्मं विचार्यास्य कथयाशु द्विजन्मनः

ત્યારે ધર્મરાજ યમે ચિત્રગુપ્તને પૂછ્યું— “હે પ્રભુ! આ દ્વિજના ધર્મ-અધર્મનું શીઘ્ર વિચાર કરીને મને જણાવો।”

Verse 49

वैवस्वतेन पृष्टोथ चित्रगुप्तो विचित्रधीः । सर्वदा सर्वजंतूनां वेदिता सर्वकर्मणाम्

વૈવસ્વત યમે પૂછતાં, અદભુત બુદ્ધિવાળા ચિત્રગુપ્ત—જે સદા સર્વ જીવો અને તેમના સર્વ કર્મોના જ્ઞાતા છે—વચન આપવા તૈયાર થયા।

Verse 50

जगाद यमुनाबंधुं वाहीकस्य द्विजन्मनः । जन्मकर्मदिनारभ्य दुर्वृत्तस्य शुभेतरम्

તેણે યમુનાબંધુ યમને વાહીકા દ્વિજ વિષે કહ્યું—જન્મકર્મના દિવસથી જ તે દુર્વૃત્તનું વર્તન થોડું શુભ અને વધુ અશુભ રહ્યું।

Verse 51

चित्रगुप्त उवाच । गर्भाधानादिकं कर्म प्राक्कृतं नास्य केनचित् । जातकर्मकृतं नास्य पित्राऽज्ञानवता हरे

ચિત્રગુપ્ત બોલ્યા— “હે હરિ! તેના માટે ગર્ભાધાનાદિ પૂર્વસંસ્કાર કોઈએ કર્યા નથી. અજ્ઞાન પિતાએ તેનું જાતકર્મ પણ કર્યું નથી।”

Verse 52

गर्भैनः शमने हेतुः समस्तायुः सुखप्रदम् । एकादशेह्नि नामास्य न कृतं विधिपूर्वकम्

જે સંસ્કાર ગર્ભસંબંધિત પાપોને શમાવે અને સમગ્ર આયુષ્યમાં સુખ આપે—તે મુજબ પણ, અગિયારમા દિવસે નામકરણ વિધિપૂર્વક કરવામાં આવ્યું નથી।

Verse 53

ख्यातः स्याद्येन विधिना सर्वत्र विधिपावनम् । नाकार्षीन्निर्गमं चास्य चतुर्थे मासि मंदधीः

જે વિધિથી સર્વત્ર નિયમપૂર્વક પવિત્ર થઈ પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થાય, તે પણ તે મંદબુદ્ધિ સંરક્ષકે ન પાળ્યું; ચોથા માસે બાળકનો નિષ્ક્રમણ-સંસ્કાર પણ કરાવ્યો નહિ।

Verse 54

जनकः शुभतिथ्यादौ विदेशगमनापहम् । षष्ठेऽन्नप्राशनंमासि न कृतं विधिपूर्वकम्

શુભ તિથિએ વિદેશગમનનો અપાય દૂર કરનાર કહેવાતો જે સંસ્કાર, તે પણ પિતાએ ન કર્યો; છઠ્ઠા માસે બાળકનું અન્નપ્રાશન વિધિપૂર્વક કરાવ્યું નહિ।

Verse 55

सर्वदा मिष्टमश्नाति कर्मणा येन भास्करे । न चूडाकरणं चास्य कृतमब्दे यथाकुलम्

હે ભાસ્કર! જે સંસ્કારથી મનુષ્ય સદૈવ મિષ્ટ અન્ન ભોગવે છે, તે પણ અહીં ન પાળાયો; કુળાચાર મુજબ યોગ્ય વર્ષે બાળકનું ચૂડાકરણ પણ કરાયું નહિ।

Verse 56

कर्मणा येन केशाः स्युः स्निग्धाः कुसुमवर्षिणः । नाकारि कर्णवेधोस्य जनित्रा समये शुभे

જે સંસ્કારથી કેશ સ્નિગ્ધ અને કুসુમવર્ષી (શોભા-સૌભાગ્યદાયક) બને છે, તે બાળકનો કર્ણવેધ પણ માતા-પિતાએ યોગ્ય શુભ સમયે કરાવ્યો નહિ।

Verse 57

सुवर्णग्राहिणौ येन कर्णौ स्यातां च सुश्रुती । मौंजीबंधोप्यभूदस्य व्यतीतेब्देऽष्टमे हरे । ब्रह्मचर्याभिवृद्ध्यै यो ब्रह्मग्रहणहेतुकः

જે સંસ્કારથી કાન સુવર્ણ ગ્રહણયોગ્ય બને અને ‘સુશ્રુતિ’ (સદુપદેશ શ્રવণে નિપુણ) થાય, હે હરિ! તેનો મૌંજીબંધ પણ આઠમું વર્ષ વીતી ગયા પછી જ થયો—જે બ્રહ્મચર્યવૃદ્ધિ અને બ્રહ્મ (વેદાધ્યયન) ગ્રહણનું કારણ છે।

Verse 58

मौंजीमोक्षणवार्तापि कृता नास्य जनुःकृता । गार्हस्थ्यं प्राप्यते यस्मात्कर्मणोऽनंतरं वरम्

મૌંજી-મોચન થયું એવી માત્ર વાર્તા પણ થઈ—જોકે તેણે આશ્રમધર્મો યથાવિધી પાળ્યા ન હતા—તથાપિ તે કર્મના તરત પછી જ તેને આગળનું ‘શ્રેષ્ઠ’ પદ, એટલે ગૃહસ્થાશ્રમ, પ્રાપ્ત થયું।

Verse 59

यथाकथंचिदूढाऽथ पत्नी त्यक्तकुलाध्वगा । वृषलीपतिना तेन परदारापहारिणा

પછી કોઈ રીતે તેણે કુળમાર્ગ ત્યજી ગયેલી એક સ્ત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; અને તે વૃષલીનો પતિ બની, પરસ્ત્રી-અપહરણ કરનાર થયો।

Verse 60

आरभ्य पंचमाद्वर्षात्परस्वस्यापहारकः । अभूदेष दुराचारो दुरोदरपरायणः

પાંચમા વર્ષથી જ તે પરધન અપહરણ કરનાર બન્યો; આ પુરુષ દુર્વર્તનવાળો થયો અને જુગારમાં આસક્ત થયો।

Verse 61

रुमायां वसताऽनेन हतागौरेकवार्षिकी । एकदा दृढदंडेन लिहंती लवणं मृता

રુમામાં વસતા આણે એક વર્ષીય ગાયને મારી નાખી; એક વખત તે મીઠું ચાટતી હતી ત્યારે કઠોર દંડના ઘા થી તે મરી ગઈ।

Verse 62

जननीं पादपातेन बहुशोऽसावताडयत् । कदाचिदपि नो वाक्यं पितुः कृतमनेन वै

તે પોતાની જનનીને લાતો મારી વારંવાર પીટતો; અને ખરેખર, પિતાનું વચન તેણે ક્યારેય એકવાર પણ પાળ્યું નહીં।

Verse 64

धत्तूरकरवीरादि बहुधोपविषाणि च । क्रीडाकलहमात्रेण भक्षयच्चैष दुर्मतिः

એ દુર્મતિ પુરુષ બાળસમાન રમણ અને તુચ્છ કલહ માત્રથી ધત્તૂરા, કરવીર આદિ અનેક ઉપવિષો પણ ભક્ષી લેતો હતો।

Verse 65

दग्धोसावग्निना सौरे श्वभिश्च कवलीकृतः । शृंगिभिः परितः प्रोतो विषाणाग्रैरसौ बहु

તે ભયંકર અગ્નિથી દગ્ધ થયો, કૂતરાઓએ તેને ફાડી ને ગળી લીધો, અને શૃંગધારી પશુઓએ શિંગના અગ્રથી તેને ચારે તરફ વારંવાર ભેદ્યો।

Verse 66

दंदशूकैर्भृशं दष्टो दुष्टः शिष्टैर्विगर्हितः । काष्ठेष्टलोष्टैः पापिष्ठः कृतानिष्टः सदात्मनः

તે સાપોથી અત્યંત દંશિત થયો; દુષ્ટ હોવાથી શિષ્ટજનોએ તેને ધિક્કાર્યો; અને સજ્જનોનું અનિષ્ટ કરનાર તે મહાપાપી લાકડાં, ઘડાના ઠીકરા અને માટીના ઢેલાંથી પ્રહૃત થયો।

Verse 67

आस्फालितं शिरोनेनासकृच्चापि दुरात्मना । यदर्च्यते सदा सद्भिरुत्तमांगमनेकधा

તે દુષ્ટાત્માએ વારંવાર પોતાનું શિર પટક્યું—એ જ ઉત્તમ અંગ, જેને સજ્જનો સદા અનેક રીતે પૂજે છે।

Verse 68

असौ हि ब्राह्मणो मंदो गायत्रीमपिवेदन । कामतो मत्स्यमांसानि जग्धान्येतेन दुर्धिया

એ મંદબુદ્ધિ બ્રાહ્મણ ગાયત્રીમંત્રને પણ જાણતો ન હતો; અને કામવશ, દુર્બુદ્ધિથી, તેણે માછલી અને માંસ ભક્ષણ કર્યા।

Verse 69

आत्मार्थं पायसमसौ पर्यपाक्षीदनेकधा । लाक्षालवणमांसानां सपयोदधिसर्पिषाम्

પોતાના સ્વાર્થ માટે તે વારંવાર અનેક રીતે પાયસ રાંધતો—લાખ, મીઠું અને માંસ સાથે, તેમજ દૂધ, દહીં અને ઘી સાથે પણ।

Verse 70

विषलोहायुधानां च दासीगोवाजिनामपि । विक्रेताऽसौ सदा मूढस्तथा वै केशचर्मणाम्

એ મૂઢ માણસ સદા વિષ અને લોખંડનાં શસ્ત્રોનો વેચનાર હતો; દાસીઓ, ગાયો અને ઘોડાંનો પણ વેપાર કરતો—તેમજ વાળ અને ચામડાનો પણ।

Verse 71

शूद्रान्न परिपुष्टांगः पर्वण्यहनि मैथुनी । पराङ्मुखो दैवपित्र्यकर्मण्येष दुरात्मवान्

શૂદ્રના અન્નથી દેહ પોષી તે પર્વદિને અને પવિત્ર દિવસે પણ મૈથુનમાં લીન રહેતો; અને દેવ-પિતૃકર્મોથી વિમુખ રહેતો—આ દુષ્ટાત્મા।

Verse 72

पक्षिणो घातितानेन मृगाश्चापि परः शतम् । अकारण द्रुमच्छेदी सदा निर्दयमानसः

તેના દ્વારા પક્ષીઓ મારાયા, અને મૃગો પણ—સોથી વધુ; કારણ વિના તે વૃક્ષો કાપતો રહેતો, તેનું મન સદા નિર્દય હતું।

Verse 74

अदत्तदानः पिशुनः शिश्नोदरपरायणः । किं बहूक्तेन रविज साक्षात्पातक मूर्तिमान्

તે દાન ન આપનાર, ચુગલખોર, અને માત્ર કામ તથા ઉદરનો પરાયણ હતો. હે રવિપુત્ર, વધુ શું કહું—તે તો પ્રત્યક્ષ પાપની મૂર્તિ હતો.

Verse 75

रौरवेप्यंधतामिस्रे कुंभीपाकेऽतिरौरवे । कालसूत्रे कृमिभुजि पूयशोणितकर्दमे

રૌરવ, અંધતામિસ્ર, કુંભીપાક, અતિરૌરવ; તેમજ કાલસૂત્ર, કૃમિભોજી અને પુય-શોણિતના કાદવમાં—

Verse 76

असिपत्रवने घोरे यंत्रपीडे सुदंष्ट्रके । अधोमुखे पूतिगंधे विष्ठागर्त्तेष्वभोजने

—ભયંકર અસિપત્રવનમાં, યંત્રપીડામાં, સુદંષ્ટ્રકમાં; અધોમુખમાં, દુર્ગંધિત લોકમાં, અને અભોજનના વિષ્ઠાગર્તોમાં—

Verse 77

सूचीभेद्येऽथ संदंशे लालापे क्षुरधारके । प्रत्येकं नरके त्वेष पात्यतां कल्पसंख्यया

—સૂચીભેદ્ય, પછી સંદંશ, લાલાપ અને ક્ષુરધારક—આ દરેક નરકમાં તેને એકે એક કરીને કલ્પસંખ્યાકાળ સુધી પાતળો પાડવામાં આવે.

Verse 78

धर्मराजः समाकर्ण्य चित्रगुप्तमुखादिति । निर्भर्त्स्य तं दुराचारं किंकरानादिदेश ह

ચિત્રગુપ્તના મુખેથી આ સાંભળી ધર્મરાજે તે દુષ્કર્મીને ઠપકો આપ્યો અને પછી પોતાના કિંકરોને આજ્ઞા કરી।

Verse 79

भ्रू संज्ञया हृतैर्नीतः स बद्ध्वा निरयालयम् । आक्रंदरावो यत्रोच्चैः पापिनां रोमहर्षणः

ભ્રૂના સંકેત માત્રથી તેને પકડી લઈ ગયા; બાંધીને નરકાલયમાં પહોંચાડ્યો—જ્યાં પાપીઓનો ઊંચો આર્તનાદ રોમહર્ષણ કરે છે।

Verse 80

ईश्वर उवाच । यातनास्वतितीव्रासु वाहीके संस्थिते तदा । तत्कालपुण्यफलदे गाङ्गेयांभसि निर्मले

ઈશ્વરે કહ્યું—જ્યારે વાહીકા અતિ તીવ્ર યાતનાઓમાં હતો, તે જ ક્ષણે તત્કાળ પુણ્યફળ આપનારું નિર્મળ ગાંગેય જળ પ્રગટ થયું।

Verse 81

पतितं तद्धि गृध्रास्याद्वाहीकस्य द्विजन्मनः । हरे विमानं तत्कालमापन्नं सुरसद्मतः

તત્કાળ ગૃધ્રમુખ અવસ્થામાંથી દ્વિજ વાહીકા નું દુઃખ ખરેખર દૂર થઈ ગયું; અને દેવસદનમાંથી હરિનું વિમાન તરત જ આવી પહોંચ્યું।

Verse 82

घंटावलंबितं दिव्यं दिव्यस्त्रीशतसंकुलम् । आरुह्य देवयानं स दिव्यवेषधरो द्विजः

ઘંટોથી શોભિત, દિવ્ય અને સૈકડો દિવ્ય સ્ત્રીઓથી ભરેલા તે દેવયાન પર આરોહણ કરીને તે દ્વિજ દિવ્ય વેશ ધારણ કરીને બેઠો।

Verse 83

वीज्यमानोऽप्सरोवृंदैर्दिव्यगंधानुलेपनः । जगाम स्वर्गभुवनं गंगास्थिपतनाद्धरे

અપ્સરાઓના વૃંદો દ્વારા પંખો કરવામાં આવતો અને દિવ્ય સુગંધોથી અનુલેપિત થઈ, હે હરિ, ગંગામાં અસ્થિ-પતન થવાને કારણે તે સ્વર્ગલોકમાં ગયો।

Verse 84

स्कंद उवाच । वस्तुशक्तिविचारोयमद्भुतः कोपि कुंभज । द्रवरूपेण काप्येषा शक्तिः सादाशिवी परा

સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભજ, વાસ્તવમાં રહેલી શક્તિ વિષેનો આ વિચાર અતિ અદ્ભુત છે. દ્રવરૂપે આ સદાશિવની પરા શક્તિ જ છે।

Verse 85

करुणामृतपूर्णेन देवदेवेन शंभुना । एषा प्रवर्तिता गंगा जगदुद्धरणाय वै

કરુણારૂપી અમૃતથી પરિપૂર્ણ દેવોના દેવ શંભુએ આ ગંગાને પ્રવર્તાવી—નિશ્ચયે જગતના ઉદ્ધાર માટે.

Verse 86

यथान्याः सरितो लोके वारिपूर्णाः सहस्रशः । तथैषानानुमंतव्या सद्भिस्त्रिपथगामिनी

લોકમાં પાણીથી ભરેલી અન્ય નદીઓ હજારો છે; પરંતુ આ ત્રિપથગામિની ગંગાને સદ્ભક્તોએ તેમની સમાન સામાન્ય ગણવી નહિ.

Verse 87

श्रुत्यक्षराणि निश्चित्य कारुण्याच्छंभुना मुने । निर्मिता तद्द्रवैरेषा गंगा गंगाधरेण वै

હે મુને! કરુણાવશ શંભુએ શ્રુતિના અક્ષરો નિશ્ચિત કરીને, તેમના દ્રવસારથી આ ગંગાનું નિર્માણ કર્યું—નિશ્ચયે ગંગાધરે જ.

Verse 88

योगोपनिषदामेतं सारमाकृष्य शंकरः । कृपया सर्वजंतूनां चकार सरितां वराम्

શંકરે યોગોપનિષદોનો આ સાર આકર્ષી, સર્વ જીવો પર કૃપા કરીને, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી આ સરિતાનું સર્જન કર્યું.

Verse 89

अकलानिधयो रात्र्यो विपुष्पाश्चैव पादपाः । यथा तथैव ते देशा यत्र नास्त्यमरापगा

જેમ કલાવિહિન ચંદ્રવાળી રાત્રિઓ અને પુષ્પવિહિન વૃક્ષો હોય, તેમ જ તે દેશો છે જ્યાં અમરાપગા (ગંગા) નથી.

Verse 90

अनयाः संपदो यद्वन्मखा यद्वददक्षिणाः । तद्वद्देशा दिशः सर्वा हीना गंगांभसा हरे

હે હર! જેમ યોગ્ય ઉપયોગ વિના સંપત્તિ અને દક્ષિણાવિહિન યજ્ઞ નિષ્ફળ થાય છે, તેમ ગંગાજળ વિના સર્વ દેશો અને દિશાઓ હીન બને છે।

Verse 91

व्योमांगणमनर्कं च नक्तेऽदीपं यथा गृहम । अवेदा ब्राह्मणा यद्वद्गंगाहीनास्तथा दिशः

જેમ સૂર્ય વિના આકાશ નિષ્પ્રભ, જેમ રાત્રે દીવો વિના ઘર નિરર્થક, અને જેમ વેદ વિના બ્રાહ્મણ ગૌરવહીન—તેમ ગંગા વિના દિશાઓ દીન બને છે।

Verse 92

चांद्रायणसहस्रं तु यः कुर्याद्देहशोधनम् । गंगामृतं पिबेद्यस्तु तयोर्गंगाबुपोऽधिकः

જે સહસ્ર ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરીને દેહશોધન કરે, અને જે ગંગાનું અમૃતસમાન જળ પીવે—એ બેમાં ગંગાજળપાન કરનાર વધુ પુણ્યવાન કહેવાય છે।

Verse 93

पादेनैकेन यस्तिष्ठेत्सहस्रं शरदां शतम् । अब्दं गंगांबुपो यस्तु तयोर्गंगांबुपोऽधिकः

જે એક પગે ઊભો રહી સહસ્ર વાર સો શરદઋતુ જેટલો સમય તપ કરે, અને જે એક વર્ષ ગંગાજળ પીવે—એ બેમાં ગંગાજળપાન કરનાર વધુ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।

Verse 94

अवाक्छिराः प्रलंबेद्यः शतसंवत्सरान्नरः । भीष्मसूवालुकातल्पशयस्तस्माद्वरो हरे

જો કોઈ મનુષ્ય સો વર્ષ ઉલટો લટકે, અથવા ભયંકર રેતશય્યા પર શયન કરે—તોય હે હર! તે તપસ્યાથી પણ ગંગાની કૃપા અને મહિમા શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 95

पापतापाभितप्तानां भूतानामिह जाह्ववी । पापतापहरा यद्वद्गंगा नान्यत्तथा कलौ

પાપતાપથી અહીં દગ્ધ થયેલા જીવો માટે જાહ્નવી જ પાપ-તાપ હરનારી છે; કલિયુગમાં ગંગા સમાન બીજું કશું નથી.

Verse 96

तार्क्ष्यवीक्षणमात्रेण फणिनौ निर्विषा यथा । निष्प्रभाणि तथेनांसि भागीरथ्यवलोकनात्

જેમ ગરુડના માત્ર દર્શનથી સર્પો વિષહીન થાય છે, તેમ ભાગીરથીના દર્શનમાત્રથી પાપો નિષ્પ્રભ અને નિર્બળ થાય છે.

Verse 97

गंगातटोद्भवां मृत्स्नां यो मौलौ बिभृयान्नरः । बिभर्ति सोऽर्कबिंबं वै तमोनाशाय निश्चितम्

જે મનુષ્ય ગંગાતટની માટી મસ્તક પર ધારણ કરે છે, તે જાણે સૂર્યબિંબ ધારણ કરે છે—અજ્ઞાન અને પાપરૂપ અંધકારના નાશ માટે નિશ્ચિતપણે.

Verse 98

व्यसनैरभिभूतस्य धनहीनस्य पापिनः । गंगैव केवलं तस्य गतिरुक्ता न चान्यथा

વિપત્તિઓથી દબાયેલા, ધનહીન અને પાપભારગ્રસ્ત માટે ગંગા જ એકમાત્ર ગતિ અને શરણ કહેવાઈ છે; અન્યથા નહીં.

Verse 99

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीताऽवगाहिता । पुंसां वंशद्वयं गंगा तारयेन्नात्र संशयः

ગંગાનું શ્રવણ, અભિલાષા, દર્શન, સ્પર્શ, પાન અથવા સ્નાન—આમાંથી જે કંઈ થાય—તે પુરુષના પિતૃ અને માતૃ એમ બંને વંશોનું તારણ કરે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 100

कीर्तनाद्दर्शनात्स्पर्शाद्गंगापानावगाहनात् । दशोत्तरगुणा ज्ञेया पुण्यापुण्यर्द्धिनाशयोः

ગંગાનું કીર્તન કરવાથી, દર્શનથી, સ્પર્શથી તથા તેનું જળ પીવાથી અને તેમાં સ્નાન કરવાથી—આ કર્મોથી પુણ્યવૃદ્ધિ અને પાપનાશ દસગણાથી પણ વધુ થાય છે, એમ જાણવું જોઈએ।

Verse 110

ब्रह्मलोकस्तु लोकानां सर्वेषामुत्तमो यथा । सरितां सरसां वापि वरिष्ठा जाह्नवी तथा

જેમ સર્વ લોકોમાં બ્રહ્મલોક સર્વોત્તમ છે, તેમ જ નદીઓ અને સરોવરોમાં પણ જાહ્નવી ગંગા સર્વશ્રેષ્ઠ છે।

Verse 120

ज्ञात्वाज्ञात्वा च गंगायां यः पंचत्वमवाप्नुयात् । अनात्मघाती स्वर्गी स्यान्नरकान्स न पश्यति

જાણીને કે અજાણતાં જે ગંગામાં દેહત્યાગ (મૃત્યુ) પામે—જો તે આત્મઘાતી ન હોય—તો તે સ્વર્ગગામી બને છે અને નરકોને નથી જોતો।

Verse 124

यावंति तस्या लोमानि मुने तत्संततेरपि । तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गसुखभुग्भवेत्

હે મુને! તેના શરીર પર જેટલા રોમ છે અને એ જ રીતે તેની સંતતિના શરીરો પર જેટલા રોમ છે—એટલા હજાર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગસુખનો ભોગવનાર બને છે।