Adhyaya 27
અધ્યાય ૨૭માં સ્કંદ કાશી કેમ પ્રસિદ્ધ છે અને તેનું ‘આનંદ-કાનન’ સ્વરૂપ દેવદેવના ઉપદેશથી કેવી રીતે સમજવું તે જણાવે છે. પછી ઈશ્વર વિષ્ણુને ભાગીરથ-પ્રસંગ કહે છે—કપિલના ક્રોધાગ્નિથી સગરપુત્રો દગ્ધ થવા, પિતૃસંકટ, અને ગંગાને પ્રસન્ન કરવા ભાગીરથનો કઠોર તપનો સંકલ્પ। આગળ કથા તત્ત્વચર્ચામાં ફેરવે છે: ગંગા પરમ, શિવસ્વરૂપ જલમૂર્તિ, અનેક લોકવ્યવસ્થાનો આધાર અને તીર્થ, ધર્મ તથા યજ્ઞશક્તિઓનો સૂક્ષ્મ નિધિ તરીકે વર્ણવાય છે. કલિયુગમાં ગંગા મુખ્ય તારક આશ્રય છે; દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન, ‘ગંગા’ નામજપ અને તટવાસને વારંવાર પાવનકર્તા ગણાવવામાં આવે છે। ફલશ્રુતિમાં મહાયજ્ઞસમાન પુણ્ય, ગંગાતટે લિંગપૂજાથી મોક્ષ, ગંગાજળમાં પિંડ-તર્પણથી પિતૃહિત, અને ગંગા તરફ જતા માર્ગમાં મૃત્યુ થાય તો પણ શુભગતિનું આશ્વાસન છે. અવમાનના, શંકા અને યાત્રિકોને અટકાવવાના દોષોની ચેતવણી સાથે અંતે પુણ્યગણના, મંત્ર-વિધિ સંકેતો અને ગંગાની રક્ષક-શમન શક્તિની સ્તુતિ-નમસ્કાર આપવામાં આવ્યા છે।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । वाराणसीति प्रथितं यथा चानंदकाननम् । तथा च कथयामीह देवदेवेनभाषितम्
સ્કંદે કહ્યું—જેમ આ ‘વારાણસી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમ જ ‘આનંદકાનન’ તરીકે પણ; દેવદેવએ જે કહ્યું છે, તે જ હું અહીં યથાવત્ કહું છું।
Verse 2
ईश्वर उवाच । निशामय महाबाहो विष्णो त्रैलोक्यसुंदर । प्राप्तं वाराणसीत्याख्यामविमुक्तं यथा तथा
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાબાહુ વિષ્ણુ, ત્રિલોકસુંદર! સાંભળ; આ ક્ષેત્રને ‘વારાણસી’ નામ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું અને તે ‘અવિમુક્ત’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું, તે હું કહું છું।
Verse 3
निर्दग्धान्सागराञ्छ्रुत्वा कपिलक्रोधवह्निना । अश्वमेधाश्वसंयुक्तान्पूर्वजान्स्वान्भगीरथः
કપિલના ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા—અશ્વમેધના અશ્વ સાથે સંકળાયેલા—પોતાના પૂર્વજો સાગરોની વાત સાંભળી ભગિરથે તેમના ઉદ્ધારનો સંકલ્પ કર્યો।
Verse 4
सूर्यवंशे महातेजा राजा परमधार्मिकः । आरिराधयिषुर्गंगां तपसे कृतनिश्चयः
સૂર્યવંશમાં એક મહાતેજસ્વી, પરમધાર્મિક રાજાએ ગંગાને પ્રસન્ન કરવા તપસ્યા કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો।
Verse 5
हिमवंतं नगश्रेष्ठममात्य न्यस्तराज्यधूः । जगाम यशसां राशिरुद्दिधीर्षुः पितामहान्
રાજ્યનો ભાર મંત્રીને સોંપીને, યશનો ભંડાર સમાન તે રાજા પિતામહોના ઉદ્ધારની ઇચ્છાથી પર્વતશ્રેષ્ઠ હિમવાન પાસે ગયો।
Verse 6
ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धान्महादुर्गतिगानपि । विना त्रिमार्गगां विष्णो को जंतूंस्त्रिदिवं नयेत्
બ્રહ્માના શાપાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા, ભયંકર દુર્ગતિમાં પડેલા જીવોને પણ—હે વિષ્ણુ—ત્રિમાર્ગગા ગંગા વિના કોણ સ્વર્ગે લઈ જઈ શકે?
Verse 7
ममैव सा परामूर्तिस्तोयरूपा शिवात्मिका । ब्रह्मांडानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा
એ (ગંગા) મારી જ પરમ મૂર્તિ છે—જલરૂપા અને શિવાત્મિકા. તે પરા પ્રકૃતિ છે, અસંખ્ય બ્રહ્માંડોની આધાર-આશ્રયભૂતા.
Verse 8
शुद्धविद्यास्वरूपा च त्रिशक्तिः करुणात्मिका । आनंदामृतरूपा च शुद्धधर्मस्वरूपिणी
તે શુદ્ધ વિદ્યાનું સ્વરૂપ છે; ત્રિશક્તિ અને કરુણામૂર્તિ છે. તે આનંદામૃતરૂપા છે અને શુદ્ધ ધર્મની સాక్షાત્ સ્વરૂપિણી છે.
Verse 9
यामेतां जगतां धात्रीं धारयामि स्वलीलया । विश्वस्य रक्षणार्थाय परब्रह्मस्वरूपिणीम्
આ જગતોની ધાત્રીને હું મારી લીલાથી ધારણ કરું છું—વિશ્વના રક્ષણાર્થે—તે પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી છે.
Verse 10
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च । सर्वत्र सर्वे ये धर्माः सर्वयज्ञाः सदक्षिणाः
ત્રિલોકમાં જેટલાં તીર્થો છે અને જેટલાં પુણ્યક્ષેત્રો છે—સર્વત્રના સર્વ ધર્મફળો અને દક્ષિણાસહિત સર્વ યજ્ઞો—
Verse 11
तपांसि विष्णो सर्वाणि श्रुतिः सांगा चतुर्विधा । अहं च त्वं च कश्चापि देवतानां गणाश्च ये
હે વિષ્ણુ! સર્વ તપસ્યા, સाङ્ગ ચતુર્વિધ શ્રુતિ (ચાર વેદ); હું અને તું અને કોઈપણ અન્ય; તેમજ દેવતાઓના સર્વ ગણો—
Verse 12
पुरुषार्थाश्च सर्वे वै शक्तयो विविधाश्च याः । गंगायां सर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः
માનવજીવનના સર્વ પુરુષાર્થો તથા વિવિધ પ્રકારની શક્તિઓ—આ બધાં ગંગામાં સૂક્ષ્મરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થઈ નિવાસ કરે છે.
Verse 13
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । चीर्णसर्वव्रतः सोपि यस्तु गंगां निषेवते
જે ભક્તિપૂર્વક ગંગાનો આશ્રય લે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો, સર્વ યજ્ઞોમાં દીક્ષિત થયેલો અને સર્વ વ્રતોનું આચરણ કરેલું હોય છે।
Verse 14
तपांसि तेन तप्तानि सर्वदानप्रदः स च । स प्राप्त योगनियमो यस्तु गंगां निषेवते
જે ભક્તિપૂર્વક ગંગાનો આશ્રય લે છે, તેના દ્વારા જાણે સર્વ તપસ્યા પૂર્ણ થાય; તે સર્વ દાનોનો દાતા બને અને યોગના નિયમોને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 15
सर्ववर्णाश्रमेभ्यश्च वेदविद्भ्यश्च वै तथा । शास्त्रार्थपारगेभ्यश्च गंगास्नायी विशिष्यते
ગંગામાં સ્નાન કરનાર સર્વ વર્ણ-આશ્રમજનો કરતાં, વેદવિદો કરતાં અને શાસ્ત્રાર્થમાં પારંગતો કરતાં પણ વિશેષ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે।
Verse 16
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्दुष्टो बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः
મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન અનેક દોષોથી દૂષિત માણસ પણ ગંગાનું માત્ર દર્શન કરતાં પવિત્ર બની જાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 17
कृते सर्वत्र तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगैव केवलम्
કૃતયુગમાં સર્વત્ર તીર્થો છે; ત્રેતામાં પુષ્કર પરમ તીર્થ ગણાય છે. દ્વાપરમાં કુરુક્ષેત્ર મુખ્ય છે; પરંતુ કલિયુગમાં માત્ર ગંગાજ પરમ તીર્થ-આશ્રય છે.
Verse 18
पूर्वजन्मांतराभ्यास वासनावशतो हरे । गंगातीरे निवासः स्यान्मदनुग्रहतः परात्
હે હરિ! પૂર્વજન્માંતરના અભ્યાસથી ઉત્પન્ન વાસનાઓના બળે, અને મારા પરમ અનુગ્રહ-કૃપાથી, ગંગાતીરે નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 19
ध्यानं कृते मोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः । द्वापरे तद्द्वयं यज्ञाः कलौ गंगैव केवलम्
કૃતયુગમાં ધ્યાન મોચ્ષનું કારણ છે; ત્રેતામાં એ જ તપથી સિદ્ધ થાય છે. દ્વાપરમાં બંને યજ્ઞરૂપે ફળે છે; કલિયુગમાં માત્ર ગંગાજ એકમાત્ર મોચ્ષોપાય છે.
Verse 20
यो देहपतनाद्यावद्गंगातीरं न मुंचति । स हि वेदांतविद्योगी ब्रह्मचर्यव्रती सदा
જે દેહપતન સુધી ગંગાતીર છોડતો નથી, તે જ ખરેખર વેદાંતવિદ યોગી છે અને સદા બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત છે.
Verse 21
कलौ कलुषचित्तानां परद्रव्यरतात्मनाम् । विधिहीनक्रियाणां च गतिर्गंगा विना नहि
કલિયુગમાં જેમના ચિત્ત કલુષિત છે, જે પરધનમાં આસક્ત છે અને જેમની ક્રિયાઓ વિધિહીન છે—તેમને ગંગા વિના કોઈ સદ્ગતિ નથી.
Verse 22
अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिंतितम् । गंगागंगेति जपनात्तानि नोपविशंति हि
અલક્ષ્મી, કાલકર્ણી, દુઃસ્વપ્ન અને દુષ્ટ ચિંતાઓ—‘ગંગા ગંગા’નો જપ કરવાથી એ કદી પણ ચોંટતી નથી.
Verse 23
गंगा हि सर्वभूतानामिहामुत्र फलप्रदा । भावानुरूपतो विष्णो सदा सर्वजगद्धिता
ગંગા સર્વ પ્રાણીઓને ઇહલોક અને પરલોકમાં ફળ આપનારી છે. હે વિષ્ણુ, ભાવ અનુસાર તે ફળ આપે છે અને સદા સમગ્ર જગતનું હિત કરે છે.
Verse 24
यज्ञ दान तपो योग जपाः सनियमा यमाः । गंगासेवासहस्रांशं न लभंते कलौ हरे
યજ્ઞ, દાન, તપ, યોગ, જપ, નિયમ અને યમ—હે હરે, કલિયુગમાં એ ગંગાસેવાના પુણ્યનો હજારમો અંશ પણ પ્રાપ્ત કરતા નથી.
Verse 25
किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां ब्रह्मज्ञानस्य कारणम्
અષ્ટાંગયોગથી શું, તપોથી શું, યજ્ઞોથી શું? ગંગાતીરે માત્ર નિવાસ કરવો જ બ્રહ્મજ્ઞાનનું કારણ બને છે.
Verse 26
अपि दूरस्थितस्यापि गंगामाहात्म्यवेदिनः । अयोग्यस्यापि गोविंदभक्त्या गंगा प्रसीदति
દૂર રહેલો પણ જો ગંગાના માહાત્મ્યને જાણે, તો—even અયોગ્ય હોય તોય—ગોવિંદભક્તિથી ગંગા પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 27
श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं परं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धया सा प्रसीदति
શ્રદ્ધા જ પરમ અને સૂક્ષ્મ ધર્મ છે; શ્રદ્ધા જ પરમ જ્ઞાન અને પરમ તપ છે. શ્રદ્ધા જ સ્વર્ગ અને મોક્ષ પણ છે—શ્રદ્ધાથી તે દિવ્ય શક્તિ પ્રસન્ન થઈ કૃપા આપે છે.
Verse 28
अज्ञानरागलोभाद्यैः पुंसां संमूढचेतसाम् । श्रद्धा न जायते धर्मे गंगायां च विशेषतः
અજ્ઞાન, રાગ, લોભ વગેરે દ્વારા મોહિત ચિત્તવાળા મનુષ્યોમાં ધર્મ પ્રત્યે શ્રદ્ધા જન્મતી નથી—અને વિશેષ કરીને ગંગા પ્રત્યે તો નથી જ.
Verse 29
बहिः स्थितं जलंयद्वन्नारिकेलांतरे स्थितम् । तथा ब्रह्मांडबाह्यस्थं परब्रह्मांबु जाह्नवी
જેમ જળ બહાર છે એમ લાગે, પરંતુ તે નારિયેળની અંદર જ રહે છે; તેમ જ જાહ્નવી (ગંગા) પરબ્રહ્મનું અમૃતજળ છે—બ્રહ્માંડની બહાર પણ અને અહીં પણ વિરાજમાન.
Verse 30
गंगालाभात्परो लाभः क्वचिदन्यो न विद्यते । तस्माद्गंगामुपासीत गंगैव परमः पुमान्
ગંગાલાભ કરતાં મોટો લાભ ક્યાંય નથી. તેથી ગંગાની ઉપાસના કરવી જોઈએ—ગંગા જ પરમ પુરુષ, પરમ આશ્રય છે.
Verse 31
शक्तस्य पंडितस्यापि गुणिनो दानशीलिनः । गंगास्नानविहीनस्य हरे जन्म निरर्थकम्
હે હરિ! સમર્થ, પંડિત, ગુણવાન અને દાનશીલ હોવા છતાં—જો ગંગાસ્નાન વિના હોય, તો તેનું માનવજન્મ (અહીં) નિષ્ફળ ગણાય છે.
Verse 32
वृथा कुल वृथा विद्या वृथा यज्ञा वृथातपः । वृथा दानानि तस्येह कलौ गंगां न यो भजेत्
કલિયુગમાં જે ગંગાનું ભજન-પૂજન કરતો નથી, તેના માટે કુળ, વિદ્યા, યજ્ઞ, તપ અને દાન—આ બધું અહીં નિષ્ફળ બને છે.
Verse 33
गुणवत्पात्रपूजायां न स्याद्वै तादृशं फलम् । यथा गंगाजलस्नान पूजने विधिना फलम्
ગુણવાન પાત્રની પૂજામાં પણ એવો ફળ મળતો નથી, જેવો વિધિપૂર્વક ગંગાજલમાં સ્નાન કરીને અને તે જળથી પૂજન કરવાથી મળે છે.
Verse 34
ममतेजोग्निगर्भेयं ममवीर्यातिसंवृता । दाहिका सर्वदोषाणां सर्वपापविनाशिनी
આ (ગંગા) મારા તેજરૂપ અગ્નિમાંથી જન્મેલી, મારા પરમ વીર્યથી પરિપૂર્ણ છે; તે સર્વ દોષોને દહે છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 35
स्मरणादेव गंगायाः पापसंघातपंजरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा
માત્ર ગંગાનું સ્મરણ કરવાથી જ પાપોના પિંજરા સમાન સમૂહ સો ભાગે તૂટી જાય છે—જેમ વજ્રથી આઘાત પામેલો પર્વત.
Verse 36
गंगां गच्छति यस्त्वेको यस्तु भक्त्यानुमोदयेत् । तयोस्तुल्यफलं प्राहुर्भक्तिरेवात्र कारणम्
એક વ્યક્તિ ગંગા સુધી જાય અને બીજો (જઈ ન શકીને) ભક્તિપૂર્વક અનુમોદન કરીને આનંદિત થાય—બન્નેનું ફળ સમાન કહેવાયું છે; કારણ કે અહીં કારણ માત્ર ભક્તિ જ છે.
Verse 37
गच्छंस्तिष्ठञ्जपन्ध्यान्भुंजञ्जाग्रत्स्वपन्वदन् । यः स्मरेत्सततं गंगां स हि मुच्येत बंधनात्
ચાલતાં કે ઊભાં રહી, જપ કરતાં કે ધ્યાન કરતાં, ખાતાં, જાગતાં, સૂતાં કે બોલતાં—જે સદા ગંગાનું સ્મરણ કરે છે, તે નિશ્ચયે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 38
पितॄनुद्दिश्य योभक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिस्तिलैःसार्धं गंगांभसि विनिक्षिपेत्
જે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને ઉદ્દેશીને મધુમિશ્રિત પાયસને ગોળ, ઘી અને તલ સાથે ગંગાજળમાં અર્પે છે, તે પ્રબળ પિતૃતર્પણ કરે છે.
Verse 39
तृप्ता भवंति पितरस्तस्य वर्षशतं हरे । यच्छंति विविधान्कामान्परितुष्टाः पितामहाः
હે હરિ! તેના પિતૃઓ સો વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે; અને પરિતોષ પિતામહો તેને વિવિધ ઇચ્છિત વરદાન આપે છે.
Verse 40
लिंगे संपूजिते सर्वमर्चितं स्याज्जगद्यथा । गंगास्नानेन लभते सर्वतीर्थफलं तथा
જેમ લિંગની સમ્યક પૂજા થતાં જાણે સમગ્ર જગતની પૂજા થઈ જાય, તેમ ગંગાસ્નાનથી સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 41
गंगायां तु नरः स्नात्वा यो लिंगं नित्यमर्चति । एकेन जन्मना मुक्तिं परां प्राप्नोति स ध्रुवम्
જે મનુષ્ય ગંગામાં સ્નાન કરીને નિત્ય લિંગની અર્ચના કરે છે, તે એક જ જન્મમાં નિશ્ચયે પરમ મુક્તિ પામે છે.
Verse 42
अग्निहोत्रं च यज्ञाश्च व्रतदानतपांसि च । गंगायां लिंगपूजायाः कोट्यंशेनापि नो समाः
અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞો, વ્રતો, દાન અને તપ—આ બધું પણ ગંગામાં લિંગપૂજાના કોટ્યંશ જેટલું પણ સમાન નથી।
Verse 43
गंगां गंतुं विनिश्चित्य कृत्वा श्राद्धादिकं गृहे । स्थितस्य सम्यक्संकल्पात्तस्य नंदंति पूर्वजाः
ગંગાએ જવાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને અને ઘરમાં શ્રાદ્ધાદિ કર્મો કરીને—તેના સમ્યક્ સંકલ્પમાત્રથી જ પિતૃઓ આનંદિત થાય છે।
Verse 44
पापानि च रुदंत्याशु हा क्व यास्याम इत्यलम् । लोभमोहादिभिः सार्धं मंत्रयंति पुनःपुनः
અને પાપો તરત જ રડવા લાગે છે—‘હાય! હવે અમે ક્યાં જઈશું?’; લોભ-મોહ વગેરે સાથે મળી તેઓ વારંવાર કાવતરું કરે છે।
Verse 45
यथा न गंगां यात्येष तथा विघ्नं प्रकुर्महे । गंगां गतो यथा चैष न उच्छित्तिं विधास्यति
‘એવું વિઘ્ન ઊભું કરીએ કે એ ગંગાએ ન જાય; અને ગંગાએ ગયો તો પણ અમારો સંપૂર્ણ નાશ ન થાય’—એમ તેઓ વિચાર કરે છે।
Verse 46
गृहाद्गंगावगाहार्थं गच्छतस्तु पदेपदे । निराशानि व्रजंत्येव पापान्यस्य शरीरतः
ઘરેથી ગંગાસ્નાન માટે નીકળતાં જ, તેના દરેક પગલે તેના શરીરમાંથી પાપો નિરાશ થઈને દૂર થઈ જાય છે।
Verse 47
पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैस्त्यक्त्वा लोभादिकं हरे । व्युदस्य सर्वविघ्नौघान्गंगां प्राप्नोति पुण्यवान्
પૂર્વજન્મના પુણ્યબળે પુણ્યવાન પુરુષ લોભાદિ ત્યજી, સર્વ વિઘ્નસમૂહ દૂર કરી, પાવન ગંગાને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 48
अनुषंगेण मौल्येन वाणिज्येनापि सेवया । कामासक्तोपि वा मर्त्यो गंगास्नातो दिवं व्रजेत्
આકસ્મિક સંયોગથી, મૂલ્ય આપી, વેપારથી અથવા સેવામાં—કામાસક્ત મનુષ્ય પણ જો ગંગાસ્નાન કરે તો સ્વર્ગને પામે છે।
Verse 49
अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनो हि यथा दहेत् । अनिच्छयापि संस्नाता गंगा पापं तथा दहेत्
જેમ અજાણતાં સ્પર્શ કરવાથી પણ અગ્નિ દહે છે, તેમ અજાણતાં ગંગાસ્નાન કરવાથી પણ ગંગા પાપને દહે છે।
Verse 50
तावद्धमति संसारे यावद्गंगां न सेवते । संसेव्य गंगां नो जंतुर्भवक्लेशं प्रपश्यति
જ્યાં સુધી જીવ ગંગાની સેવા કરતો નથી ત્યાં સુધી તે સંસારમાં કષ્ટ ભોગવે છે; ગંગાસેવા કર્યા પછી તે ભવક્લેશને ફરી નથી જોતો।
Verse 51
यो गंगांभसि निस्नातो भक्त्या संत्यक्तसंशयः । मनुष्यचर्मणा नद्धः स देवो नात्र संशयः
જે ભક્તિપૂર્વક સંશય ત્યજી ગંગાજળમાં સ્નાન કરે છે, તે માનવચર્મ ધારણ કરેલો હોવા છતાં દેવ સમાન છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 52
गंगास्नानार्थमुद्युक्तो मध्येमार्गं मृतो यदि । गंगास्नानफलं सोपि तदाप्नोति न संशयः
જે ગંગાસ્નાન માટે નીકળે અને માર્ગમધ્યે મૃત્યુ પામે, તે પણ ગંગાસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 53
माहात्म्यं ये च गंगायाः शृण्वंति च पठंति च । तेप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यंते नात्र संशयः
જે ગંગાનું માહાત્મ્ય સાંભળે છે અને જે તેનું પાઠ કરે છે, તેઓ પણ સર્વ મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 54
दुर्बुद्धयो दुराचारा हैतुका बहुसंशयाः । पश्यंति मोहिता विष्णो गंगामन्य नदीमिव
હે વિષ્ણુ! દુર્બુદ્ધિ, દુરાચાર, તર્કપ્રિય અને અનેક શંકાઓવાળા લોકો મોહિત થઈ ગંગાને બીજી નદી જેવી જ જુએ છે.
Verse 55
जन्मांतरकृतैर्दानैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैः । इह जन्मनि गंगायां नृणां भक्तिः प्रजायते
પૂર્વજન્મોમાં કરેલા દાન, તપ, નિયમ અને વ્રતોના પ્રભાવથી જ આ જન્મમાં મનુષ્યોમાં ગંગાપ્રતિ ભક્તિ જન્મે છે.
Verse 56
गंगाभक्तिमतामर्थे महेंद्रादि पुरेषु च । हर्म्याणि रम्यभोगानि निर्मितानि स्वयंभुवा
ગંગાભક્તોના હિતાર્થે મહેન્દ્ર આદિ દેવપુરોમાં સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ રમ્ય ભોગો સહિત ભવ્ય મહેલો રચ્યા છે.
Verse 57
सिद्धयः सिद्धिलिंगानि स्पर्शलिंगान्यनेकशः । प्रासादा रत्नरचिताश्चिंतामणिगणा अपि
અહીં અનેક સિદ્ધિઓ છે, અનેક સિદ્ધિપ્રદ લિંગો છે અને સ્પર્શમાત્રથી પુણ્ય આપતાં અનેક સ્પર્શ-લિંગો પણ છે. રત્નોથી રચાયેલા પ્રાસાદો છે અને ચિંતામણિ જેવા ઇચ્છાપૂર્તિ રત્નોના સમૂહો પણ છે.
Verse 58
गंगाजलांतस्तिष्ठंति कलिकल्मषभीतितः । अतएव हि संसेव्या कलौ गंगेष्टसिद्धिदा
કલિયુગના પાપકલુષના ભયથી (પુણ્યશક્તિઓ) ગંગાજળની અંદર નિવાસ કરે છે. તેથી કલિમાં ગંગાની વિશેષ સેવા કરવી જોઈએ; તે ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે.
Verse 59
सूर्योदये तमांसीव वज्रपातभयान्नगाः । तार्क्ष्येक्षणाद्यथासर्पा मेघा वाताहता इव
જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર નાશ પામે છે; જેમ વજ્રપાતના ભયથી પર્વતો પણ જાણે કંપે છે; જેમ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ની નજરથી સર્પો ભાગી જાય છે; અને જેમ પવનથી વાદળો વિખેરાઈ જાય છે—
Verse 60
तत्त्वज्ञानाद्यथा मोहः सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः । तथा सर्वाणि पापानि यांति गंगेक्षणात्क्षयम्
જેમ તત્ત્વજ્ઞાનથી મોહ ક્ષીણ થાય છે અને જેમ સિંહને જોઈને મૃગો છૂટા પડી જાય છે—તેમ ગંગાના દર્શનમાત્રથી સર્વ પાપો ક્ષય પામે છે.
Verse 61
दिव्यौषधैर्यथा रोगा लोभेन च यथा गुणाः । यथा ग्रीष्मोष्मसंपत्तिरगाधह्रद मज्जनात्
જેમ દિવ્ય ઔષધોથી રોગો શમન પામે છે અને જેમ લોભથી ગુણો નાશ પામે છે; તેમજ જેમ ઉનાળાની પ્રચંડ ગરમી ઊંડા સરોવરમાં ડૂબકી લગાવવાથી શાંત થાય છે—
Verse 62
तूलशैलः स्फुलिंगेन यथा नश्यति तत्क्षणात् । तथा दोषाः प्रणश्यंति गंगांभः स्पर्शनाद्ध्रुवम्
જેમ કપાસનો પર્વત એક ચિંગારીથી ક્ષણમાં ભસ્મ થઈ જાય છે, તેમ ગંગાજળના સ્પર્શથી દોષો અને કલ્મષો નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે।
Verse 63
क्रोधेन च तपो यद्वत्कामेन च यथा मतिः । अनयेन यथा लक्ष्मीर्विद्या मानेन वै यथा
જેમ ક્રોધથી તપ નષ્ટ થાય છે, તેમ કામથી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે; જેમ અન્યાયથી લક્ષ્મી નાશ પામે છે, તેમ અહંકારથી વિદ્યા નષ્ટ થાય છે—
Verse 64
दंभ कौटिल्य मायाभिर्यथाधर्मो विनश्यति । तथा नश्यंति पापानि गंगाया दर्शनेन तु
જેમ દંભ, કૌટિલ્ય અને માયાથી ધર્મ નષ્ટ થાય છે, તેમ ગંગાના દર્શનમાત્રથી જ પાપો નાશ પામે છે।
Verse 65
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् । गंगां यः सेवते सोत्र बुद्धेः पारं परं गतः
દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને, જે વીજળીના ઝબકારાની જેમ ચંચળ છે—જે અહીં ગંગાની સેવા કરે છે, તે સામાન્ય બુદ્ધિના પાર પરમ પારને પામે છે।
Verse 66
विधूतपापा ये मर्त्याः परं ज्योतिःस्वरूपिणीम् । सहस्रसूर्यप्रतिमां गंगां पश्यंति ते भुवि
જેનાં પાપો ધૂળી ગયા છે એવા મર્ત્યો પૃથ્વી પર ગંગાનું દર્શન કરે છે—જે પરમ જ્યોતિસ્વરૂપિણી છે અને સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વિણી છે।
Verse 67
साधारणांभसा पूर्णां साधारण नदीमिव । पश्यंति नास्तिका गंगां पापोपहतलोचनाः
પાપથી અંધ થયેલા નાસ્તિકો ગંગાને સામાન્ય જળથી ભરેલી એક સામાન્ય નદી જેવી જ જુએ છે।
Verse 68
संसारमोचकश्चाहं जनानामनुकंपया । गंगातरंगरूपेण सोपानं निर्ममे दिवः
જીવો પર અનુકંપાથી હું સંસારમોચક બન્યો અને ગંગાના તરંગરૂપે સ્વર્ગ સુધી ચઢવાની સોપાનરચના કરી।
Verse 69
सर्व एव शुभः कालः सर्वो देशस्तथा शुभः । सर्वो जनो दानपात्रं श्रीमती जाह्नवी तटे
શ્રીમતી જાહ્નવી (ગંગા)ના તટે સર્વ કાળ શુભ છે, સર્વ સ્થાન શુભ છે અને સર્વ જન દાનપાત્ર બને છે।
Verse 70
यथाश्वमेधो यज्ञानां नगानां हिमवान्यथा । व्रतानां च यथा सत्यं दानानामभयं यथा
જેમ યજ્ઞોમાં અશ્વમેધ શ્રેષ્ઠ છે અને પર્વતોમાં હિમવાન; જેમ વ્રતોમાં સત્ય અને દાનોમાં અભય શ્રેષ્ઠ—તેમ જ આ તીર્થ પરમ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 71
प्राणायामश्च तपसां मंत्राणां प्रणवो यथा । धर्माणामप्यहिंसा च काम्यानां श्रीर्यथा वरा
જેમ તપોમાં પ્રાણાયામ શ્રેષ્ઠ છે અને મંત્રોમાં પ્રણવ (ૐ); જેમ ધર્મોમાં અહિંસા અને કામ્ય વરોમાં શ્રી સર્વોત્તમ—તેમ જ આ તીર્થ પણ ઉત્તમ છે।
Verse 72
यथात्मविद्या विद्यानां स्त्रीणां गौरी यथोत्तमा । सर्वर्दवेगणानां च यथा त्वं पुरुषोत्तम
જેમ વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા પરમ છે અને સ્ત્રીઓમાં ગૌરી શ્રેષ્ઠ છે; તેમ જ, હે પુરુષોત્તમ, સર્વ દેવગણોમાં તમે પરમ છો—એ જ રીતે આ સ્તુત્ય તત્ત્વ પણ સર્વોત્કૃષ્ટ છે.
Verse 73
सर्वषामेव पात्राणां शिवभक्तो यथा वरः । तथा सर्वेषु तीर्थेषु गंगातीर्थं विशिष्यते
જેમ સર્વ પાત્રોમાં શિવભક્ત શ્રેષ્ઠ છે, તેમ સર્વ તીર્થોમાં ગંગાતીર્થ વિશેષ રીતે ઉત્તમ ગણાય છે.
Verse 74
हरेयश्चावयोर्भेदं न करोति महामतिः । शिवभक्तः स विज्ञेयो महापाशुपतश्च सः
જે મહામતિ હરિ અને અમારામાં (શિવમાં) ભેદ નથી કરતો, તેને શિવભક્ત જાણવો; તે જ નિશ્ચયે મહાપાશુપત છે.
Verse 75
पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका । पापेंधनदवाग्निश्च गंगेयं पुण्यवाहिनी
આ પુણ્યવાહિની ગંગા પાપધૂળ ઉડાડતી મહાવાવાઝોડું છે; પાપવૃક્ષોને કાપતી કુહાડી છે; અને પાપ-ઇંધનને ભસ્મ કરતી દાવાગ્નિ છે.
Verse 76
नानारूपाश्च पितरो गाथा गायंति सर्वदा । अपि कश्चित्कुलेस्माकं गंगास्नायी भविष्यति
પિતૃઓ નાનારૂપ ધારણ કરીને સદા આ ગાથા ગાય છે—‘અમારા કુળમાં ઓછામાં ઓછો કોઈ તો ગંગાસ્નાન કરનાર થશે?’
Verse 77
देवर्षीन्परिसंतर्प्य दीनानाथांश्च दुःखितान् । श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यते सलिलांजलिम्
દેવર્ષીઓને વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કરીને તથા દીન, અનાથ અને દુઃખિતોને પણ સંતોષ આપી, શ્રદ્ધાથી વિધાનસર સ્નાન કરીને પછી પવિત્ર જલાંજલિ અર્પણ કરવી।
Verse 78
अपि नः स कुले भूयाच्छिवे विष्णौ च साम्यदृक् । तदालयकरो भक्त्या तस्य संमार्जनादिकृत्
અમારા કુળમાં એવો પુરુષ જન્મે—જે શિવ અને વિષ્ણુને સમાન ભાવથી પૂજે, ભક્તિથી તેમનું મંદિર બાંધે અને તેની સફાઈ-સેવા વગેરે કરે।
Verse 79
अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । गंगायां यो मृतो मर्त्यो नरकं स न पश्यति
નિષ્કામ હોય કે સકામ—અથવા તિર્યક્ યોનિમાં પડેલો હોય તોય—જે મર્ત્ય ગંગામાં મરે છે, તે નરકને નથી જોતો।
Verse 80
तीर्थमन्यत्प्रशंसंति गंगातीरे स्थिताश्च ये । गंगां न बहु मन्यंते ते स्युर्निरयगामिनः
ગંગાતીરે રહીને જે અન્ય તીર્થોની પ્રશંસા કરે છે અને ગંગાને વિશેષ માન આપતા નથી, તેઓ નરકગામી બને છે।
Verse 81
मां च त्वां चैव यो द्वेष्टि गंगां च पुरुषाधमः । स्वकीयैः पुरुषैः सार्धं स घोरं नरकं व्रजेत्
જે પુરુષાધમ મને, તને અને ગંગાને દ્વેષ કરે છે, તે પોતાના લોકો સાથે ભયંકર નરકમાં જાય છે।
Verse 82
षष्टिर्गणसहस्राणि गंगां रक्षंति सर्वदा । अभक्तानां च पापानां वासे विघ्नं प्रकुर्वते
સાઠ હજાર ગણો સદા ગંગાનું રક્ષણ કરે છે; અને અભક્ત તથા પાપીઓના ત્યાં નિવાસમાં વિઘ્ન ઊભાં કરે છે.
Verse 83
कामक्रोधमहामोहलोभादि निशितैः शरैः । घ्नंति तेषां मनस्तत्र स्थितिं चापनयंति च
કામ, ક્રોધ, મહામોહ, લોભ વગેરે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેઓ એવા લોકોના મનને ઘાયલ કરે છે અને ત્યાં સ્થિર રહેવાની શક્તિ પણ હરી લે છે.
Verse 84
गंगां समाश्रयेद्यस्तु स मुनिः स च पंडितः । कृतकृत्यः स विज्ञेयः पुरुषार्थचतुष्टये
જે ગંગાનું શરણ લે છે તે જ મુનિ, તે જ પંડિત; ચારે પુરુષાર્થોમાં કૃતકૃત્ય અને સિદ્ધ પુરુષ તરીકે તેને જાણવો જોઈએ.
Verse 85
गंगायां च सकृत्स्नातो हयमेधफलं लभेत् । तर्पयंश्च पितॄंस्तत्र तारयेन्नरकार्णवात्
ગંગામાં એકવાર સ્નાન કરવાથી પણ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને ત્યાં પિતૃઓને તર્પણ આપવાથી તેમને નરક-સમુદ્રમાંથી તારવે છે.
Verse 86
नैरंतर्येण गंगायां मासं यः स्नाति पुण्यवान् । शक्रलोके स वसति यावच्छक्रः सपूर्वजः
જે પુણ્યવાન એક મહિનો સતત ગંગામાં સ્નાન કરે છે, તે પોતાના પૂર્વજો સહિત શક્રલોકમાં શક્ર જેટલો સમય રહે તેટલો સમય વસે છે.
Verse 87
अब्दं यः स्नाति गंगायां नैरंतर्येण पुण्यभाक् । विष्णोर्लोकं समासाद्य स सुखं संवसेन्नरः
જે મનુષ્ય ગંગામાં સતત એક વર્ષ સ્નાન કરે છે, તે મહાપુણ્યનો ભાગી બને છે; વિષ્ણુલોકને પામી તે ત્યાં સુખપૂર્વક વસે છે।
Verse 88
गंगायां स्नाति यो मर्त्यो यावज्जीवं दिनेदिने । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो देहांते मुक्त एव सः
જે મર્ત્ય ગંગામાં રોજેરોજ જીવનભર સ્નાન કરે છે, તેને જીવન્મુક્ત જાણવો; અને દેહાંત સમયે તે નિશ્ચયે મુક્ત જ છે।
Verse 89
तिथिनक्षत्रपर्वादि नापेक्ष्यं जाह्नवी जले । स्नानमात्रेण गंगायां संचिताघं विनश्यति
જાહ્નવીના જળમાં તિથિ, નક્ષત્ર, પર્વ વગેરેની રાહ જોવાની જરૂર નથી; ગંગામાં માત્ર સ્નાનથી જ સંચિત પાપ નાશ પામે છે।
Verse 90
पंडितोपि स मूर्खः स्याच्छक्तियुक्तोप्यशक्तिकः । यस्तु भागीरथीतीरं सुखसेव्यं न संश्रयेत्
જે સુખથી સેવાય એવા ભાગીરથીના તટનો આશ્રય લેતો નથી, તે પંડિત હોવા છતાં જાણે મૂર્ખ બને છે; અને શક્તિમાન હોવા છતાં જાણે અશક્ત બને છે।
Verse 91
किंवायुपाप्यरोगेण विकासिन्याथ किं श्रिया । किं वा बुद्ध्या विमलया यदि गंगां न सेवते
રોગરહિત આરોગ્ય અને ખીલેલું યૌવન શેના કામનું, અથવા શ્રીસંપત્તિ શેના કામની; નિર્મળ બુદ્ધિ પણ શેના કામની—જો ગંગાની સેવા ન થાય તો।
Verse 92
यः कारयेदायतनं गंगाप्रतिकृतेर्नरः । भुक्त्वा स भोगान्प्रेत्यापि याति गंगा सलोकताम्
જે મનુષ્ય ગંગાની પ્રતિમા/પ્રતિનિધિ માટે આયતન અથવા દેવાલય બનાવડાવે છે, તે અહીં ભોગો ભોગવીને, મૃત્યુ પછી પણ ગંગાનું સાલોક્ય પામે છે।
Verse 93
शृण्वंति महिमानं ये गंगाया नित्यमादरात् । गंगास्नानफलं तेषां वाचकप्रीणनाद्धनैः
જે લોકો આદરપૂર્વક નિત્ય ગંગાની મહિમા સાંભળે છે, તેમને ગંગાસ્નાનનું ફળ મળે છે—વિશેષ કરીને ધનદાનથી વાચકને પ્રસન્ન કરવાથી।
Verse 94
पितॄनुद्दिश्य यो लिंगं स्नपयेद्गांग वारिणा । तृप्ताः स्युस्तस्य पितरो महानिरयगा अपि
જે વ્યક્તિ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને ગંગાજળથી શિવલિંગનું સ્નાપન/અભિષેક કરે છે, તેના પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે—ભલે તેઓ મહાનરકમાં ગયા હોય તોય।
Verse 95
अष्टकृत्वो मंत्रजप्तैर्वस्त्रपूतैः सुगंधिभिः । प्रोचुर्गांगजलैः स्नानं घृतस्नानाधिकं बुधाः
મંત્રજપથી પવિત્ર કરેલા, વસ્ત્રથી ગાળેલા, સુગંધિત ગંગાજળથી આઠ વાર સ્નાન—બુદ્ધિમાનોએ તેને ઘૃતસ્નાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે।
Verse 96
अष्टद्रव्यविमिश्रेण गंगातोयेन यः सकृत् । मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च
જે વ્યક્તિ આઠ દ્રવ્યો મિશ્રિત ગંગાજળને—માગધ-પ્રસ્થ પ્રમાણમાં, તામ્રપાત્રમાં રાખીને—એકવાર પણ સ્નાન/પ્રયોગ કરે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।
Verse 97
भानवेऽर्घं प्रदद्याच्च स्वकीय पितृभिः सह । सोतितेजो विमानेन सूर्यलोके महीयते
પોતાના પિતૃઓ સાથે સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ. એવો ભક્ત તેજસ્વી દિવ્ય વિમાન દ્વારા લઈ જવાઈ સૂર્યલોકમાં મહિમાવંત થાય છે.
Verse 98
आपः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं मधुगवांदधि । रक्तानि करवीराणि रक्तचंदनमित्यपि
જળ, દૂધ, કુશાના અગ્રભાગ, ઘી, મધ, ગાયનું દહીં, લાલ કરવીરનાં પુષ્પો અને લાલ ચંદન—આ પણ પવિત્ર દ્રવ્યો તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.
Verse 99
अष्टांगार्घो यमुद्दिष्टस्त्वतीव रवितोषणः । गांगैर्वार्भिः कोटिगुणो ज्ञेयो विष्णोऽन्यवारितः
ઉપદેશિત આ અષ્ટાંગ અર્ઘ્ય સૂર્યને અત્યંત પ્રસન્ન કરે છે. ગંગાજળથી અર્પણ કરવાથી તેનું ફળ કોટિગણું થાય છે—એવું વિષ્ણુએ નિર્વિવાદ કહ્યું છે.
Verse 100
गंगातीरे स्वशक्त्या यः कुर्याद्देवालयं सुधीः । अन्यतीर्थप्रतिष्ठातो भवेत्कोटिगुणं फलं
જે વિદ્વાન પોતાની શક્તિ મુજબ ગંગાતીરે દેવાલય બનાવે છે, તેને અન્ય તીર્થસ્થાને પ્રતિષ્ઠા કરાવતાં કરતાં કોટિગણું ફળ મળે છે.
Verse 110
गोभूहिरण्यदानेन भक्त्या गंगातटे शुभे । नरो न जायते भूयः संसारे दुःखकंटके
શુભ ગંગાતટ પર ભક્તિપૂર્વક ગાય, ભૂમિ અને સોનાનું દાન કરવાથી મનુષ્ય આ દુઃખ-કંટકમય સંસારમાં ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 120
तद्भूमित्रसरेणूनां संख्यया युगमानया । महेंद्र चंद्रलोकेषु भुक्त्वा भोगान्मनःप्रियान्
તે પવિત્ર ભૂમિના ધૂળકણોની સંખ્યાથી માપાતા યુગકાળ સુધી, મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) અને ચંદ્રલોકમાં મનોહર ભોગો ભોગવી આનંદ પામે છે।
Verse 130
चंद्रसूर्यग्रहे लक्षं व्यतीपातेत्वनंतकम् । अयुतं विषुवे चैव नियुतं त्वयनद्वये
ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણમાં પુણ્ય લાખગણું થાય છે; વ્યતીપાતમાં તો તે અનંત છે. વિષુવે દસ હજાર ગણું, અને બંને અયનમાં (ઉત્તરાયણ–દક્ષિણાયણ) દસ લાખ ગણું ફળ મળે છે।
Verse 140
स्वाहांतः प्रणावादिश्च भवेद्विंशाक्षरो मनुः । पूजादानं जपो होमो ऽनेनैव मनुना स्मृतः
પ્રણવથી આરંભી ‘સ્વાહા’ પર અંત થતો એ જ વીસ અક્ષરનો મંત્ર છે. પૂજા, દાન, જપ અને હોમ—આ બધું આ જ મંત્રથી કરવું એમ સ્મૃતિ કહે છે।
Verse 150
यथाशक्ति स्वर्णरूप्य ताम्रपृष्ठविनिर्मितान् । अभ्यर्च्य गंधकुसुमैर्गंगायां प्रक्षिपेद्व्रती
પોતાની શક્તિ મુજબ સોનું, ચાંદી અથવા તાંબાની પાટથી બનેલા અર્પણદ્રવ્યો તૈયાર કરી, ગંધ-પુષ્પોથી પૂજીને વ્રતી તેને ગંગામાં અર્પણરૂપે પ્રવાહિત કરે।
Verse 160
संसारविषनाशिन्यै जीवनायै नमोस्तु ते । तापत्रितय संहंत्र्यै प्राणेश्यै ते नमोनमः
હે જીવનદાયિની, સંસારવિષનાશિની! તને નમસ્કાર. હે પ્રાણેશ્વરી, ત્રિતાપ સંહારિણી! તને વારંવાર નમો નમઃ।
Verse 170
प्रणतार्ति प्रभंजिन्यै जगन्मात्रे नमोस्तुते । सर्वापत्प्रतिपक्षायै मंगलायै नमोनमः
હે જગન્માતા! જે શરણાગતોની આર્તિનો નાશ કરે છે, તમને નમસ્કાર. સર્વ આપત્તિઓની પ્રતિપક્ષિણી, મંગલસ્વરૂપિણી દેવીને વારંવાર નમો નમઃ.
Verse 180
तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गंगाजले स्थितः । यः पठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः
તે દશમી તિથિએ ગંગાજલમાં ઊભા રહી જે આ સ્તોત્ર દસ વાર પાઠ કરે છે, તે ગરીબ હોય અથવા વિધિ-વિધાનમાં અસમર્થ હોય તોય કહેલું પુણ્યફળ પામે છે.
Verse 205
ब्रह्मांडांतरसंस्थेषु भुंजन्भोगान्मनोरमान् । सर्वैः संपूजितो विष्णो यावदाभूतसंप्लवम्
બ્રહ્માંડની અંદરના લોકોમાં નિવાસ કરીને, મનોહર ભોગો ભોગવતો અને સર્વે દ્વારા પૂજિત—હે વિષ્ણુ—આ સ્થિતિ મહાપ્રલય સુધી રહે છે.