Adhyaya 26

Verse 1

अगस्तिरुवाच । प्रसन्नोसि यदि स्कंद मयि प्रीतिरनुत्तमा । तत्समाचक्ष्व भगवंश्चिरं यन्मे हृदिस्थितम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સ્કંદ, જો તું મારા પર પ્રસન્ન હોય અને મારી પ્રત્યે તારી પ્રીતિ અનુત્તમ હોય, તો હે ભગવન, જે લાંબા સમયથી મારા હૃદયમાં સ્થિત છે તે કહો.

Verse 2

अविमुक्तमिदं क्षेत्रं कदारभ्य भुवस्तले । परां प्रथितिमापन्नं मोक्षदं चाभवत्कथम्

પૃથ્વી પર આ અવિમુક્ત પવિત્ર ક્ષેત્ર ક્યારેથી પરમ પ્રસિદ્ધિ પામ્યું, અને તે મોક્ષદાયક કેવી રીતે બન્યું?

Verse 3

कथमेषा त्रिलोकीड्या गीयते मणिकर्णिका । तत्रासीत्किं पुरास्वामिन्यदा नामरनिम्नगा

મણિકર્ણિકા ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થઈ કેવી રીતે ગવાય છે? અને હે સ્વામી, પ્રાચીનકાળે ત્યાં શું હતું, જ્યારે તે નદી નામથી ઓળખાઈ?

Verse 4

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति प्रभो । अवाप नामधेयानि कथमेतानि सा पुरी । आनंदकाननं रम्यमविमुक्तमनंतरम्

હે પ્રભો, તે નગરીને ‘વારાણસી’, ‘કાશી’ અને ‘રુદ્રાવાસ’ એવા નામો કેવી રીતે મળ્યા? તેમજ તે રમ્ય ‘આનંદકાનન’ અને આગળ ‘અવિમુક્ત’ તરીકે કેવી રીતે કહેવાય છે?

Verse 5

महाश्मशान इति च कथं ख्यातं शिखिध्वज । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संदेहं मेऽपनोदय

અને હે શિખિધ્વજ, આ ‘મહાશ્મશાન’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું—મારો સંદેહ દૂર કરો.

Verse 6

स्कंद उवाच । प्रश्नभारोयमतुलस्त्वया यः समुदाहृतः । कुंभयोनेऽमुमेवार्थमप्राक्षीदंबिका हरम्

સ્કંદે કહ્યું—હે કુંભયોનિ, તું ઉઠાવેલો પ્રશ્નભાર ખરેખર અતુલ છે. આ જ વિષય અંબિકાએ પ્રાચીનકાળે હરને પૂછ્યો હતો.

Verse 7

यथा च देवदेवेन सर्वज्ञेन निवेदितम् । जगन्मातुः पुरस्ताच्च तथैव कथयामि ते

જેમ દેવોના દેવ સર્વજ્ઞ પ્રભુએ જગન્માતાની સમક્ષ નિવેદન કર્યું હતું, તેમ જ હું તને તે કહું છું।

Verse 8

महाप्रलय काले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

મહાપ્રલયકાળે સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થતાં, સર્વત્ર માત્ર તમોમય અંધકાર રહ્યો—ન સૂર્ય, ન ગ્રહ, ન તારા।

Verse 9

अचंद्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूतलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्धितम्

ચંદ્ર ન હતો, દિવસ-રાત ન હતા; અગ્નિ, વાયુ, ભૂતલ ન હતું—પ્રકટ પ્રધાન પણ ન હતું; આકાશ શૂન્ય હતું અને માત્ર અવಿಭક્ત તેજ વ્યાપ્યું હતું।

Verse 10

द्रष्टृत्वादि विहीनं च शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । व्यपेतगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

તે દ્રષ્ટૃત્વ આદિ ભાવોથી રહિત હતું; શબ્દ-સ્પર્શ વિહિન; ગંધ-રૂપ વિલિન; રસત્યક્ત—દિશા-પરિચય વિનાનું।

Verse 11

इत्थं सत्यंधतमसि सूचीभेद्ये निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्या सदैकं प्रतिपाद्यते

આ રીતે સત્યઘન અંધકારમાં—નિરંતર અને જાણે સૂઈથી જ ભેદ્ય—શ્રુતિ ‘તત્ સત્ બ્રહ્મ’ કહીને એક શાશ્વત સત્યનું પ્રતિપાદન કરે છે।

Verse 12

अमनोगोचरोवाचां विषयं न कथंचन । अनामरूपवर्णं च न स्थूलं न च यत्कृशम्

તે મનની પહોંચથી પરે છે અને વાણીનો વિષય પણ કદી બનતું નથી. તેનું ન નામ છે, ન રૂપ, ન વર્ણ—ન સ્થૂલ, ન સૂક્ષ્મ.

Verse 13

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा चापचयोपि च

તે ન હ્રસ્વ છે ન દીર્ઘ; ન લઘુ છે ન ગુરુ. તેમાં ન વધારો છે, ન ઘટાડો.

Verse 14

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च यदानंदं परं महः

શ્રુતિ પણ જાણે આશ્ચર્યથી માત્ર એટલું જ કહે છે—‘તે છે’. તે પરમ તેજ જ સત્ય, જ્ઞાન, અનંત—અને આનંદસ્વરૂપ છે.

Verse 15

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यं च सर्वव्याप्येककारणम्

તે અપ્રમેય, નિરાધાર, નિર્વિકાર અને નિરાકાર છે. નિર્ગુણ હોવા છતાં યોગીઓથી ગમ્ય—સર્વવ્યાપી, એકમાત્ર કારણ.

Verse 16

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । यस्येत्थं संविकल्प्यंते संज्ञाः संज्ञोदितस्य वै

તે નિર્વિકલ્પ, નિરારંભ, નિર્માયા અને નિરુપદ્રવ છે. છતાં સંજ્ઞાતીત પરમ તત્ત્વ પર આવી સંજ્ઞાઓ કલ્પનાથી આરોપિત થાય છે.

Verse 17

तस्यैकलस्य चरतो द्वितीयेच्छा भवत्किल । अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया

તે એકમાત્ર પરતત્ત્વ એકલું વિહરતું હતું—એવું કહેવાય છે—ત્યારે દ્વિતીયની ઇચ્છા ઉદ્ભવી. તે અમૂર્તે પોતાની લીલાથી પોતાની જ મૂર્તિ રચી.

Verse 18

सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा । सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी

તે સર્વ ઐશ્વર્ય અને ગુણોથી યુક્ત, સર્વજ્ઞાનમયી, શુભસ્વરૂપા છે. તે સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપધારિણી, સર્વદર્શિની અને સર્વકાર્યસાધિની છે.

Verse 19

सर्वैकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंकृतिः । परिकल्प्येति तां मूर्तिमीश्वरीं शुद्धरूपिणीम्

તે સર્વની એકમાત્ર વંદનીય, આદિસ્રોત, સદા વિદ્યમાન અને સર્વસૃષ્ટિની વ્યવસ્થાશક્તિ છે. આ રીતે તેઓ તે શુદ્ધસ્વરૂપિણી ઈશ્વરીને મૂર્તિરૂપે પરિકલ્પે છે.

Verse 20

अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्मसर्वंगमव्ययम्

પછી ‘પર’ નામે પ્રસિદ્ધ, સર્વવ્યાપી અને અવિનાશી બ્રહ્મ અંતર્ધાન થઈ અપ્રકટ બન્યું.

Verse 21

अमूर्तं यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिरहं प्रिये । अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्बुधाः

‘પ્રિયે, જે અમૂર્ત તત્ત્વ “પર” તરીકે ઓળખાય છે, તેની મૂર્તિ હું છું. નજીક પણ અને દૂર પણ—એ રીતે વિદ્વાનો મને ઈશ્વર કહે છે.’

Verse 22

ततस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरतामया । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ત્યારે હું ત્યાં એકલો સ્વેચ્છાએ વિહરતો હતો; ત્યારે તે દેવી મારા જ દિવ્ય સ્વરૂપમાંથી સ્વયં પ્રગટ થઈ—પોતાના શરીરથી કદી ન વિખૂટા પડનારી, નિત્ય સ્વયંસિદ્ધા।

Verse 23

प्रधानं प्रकृतिं त्वां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धि तत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

તેઓ તમને પ્રધાન, પ્રકૃતિ અને ગુણવતી પરમ માયા કહે છે; તેમજ તમને બુદ્ધિ-તત્ત્વની જનની, કોઈ વિકૃતિથી રહિત પણ જાહેર કરે છે।

Verse 24

युगपच्च त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । मयाऽद्य पुरुषेणैतत्क्षेत्रं चापि विनिर्मितम्

હે શક્તિ! તારી સાથે અને જેનું સ્વરૂપ જ કાળ છે એવા તત્ત્વ સાથે, હું—આજે પુરુષરૂપે—આ પવિત્ર ક્ષેત્રને પણ રચ્યું છે।

Verse 25

सा शक्तिः प्रकृतिः प्रोक्ता स पुमानीश्वरः परः । ताभ्यां च रममाणाभ्यां तस्मिन्क्षेत्रे घटोद्भव

એ શક્તિ ‘પ્રકૃતિ’ તરીકે કહેવાય છે, અને એ પુરુષ પરમ ઈશ્વર છે; હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય)! તે ક્ષેત્રમાં તે બંને આનંદથી રમતાં હોય ત્યારે…

Verse 26

परमानंदरूपाभ्यां परमानंदरूपिणी । पंचक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते

પરમાનંદસ્વરૂપિણી તે દેવી, પરમાનંદસ્વરૂપ એવા તે બંને સાથે, પોતાના જ પાદતલથી નિર્મિત પંચક્રોશ-પરિમાણવાળા (આ) ક્ષેત્રમાં વિરાજે છે।

Verse 27

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

હે મુને! પ્રલયકાળે પણ તે પવિત્ર ક્ષેત્ર કદી ત્યજાતું નથી. શિવ અને શિવાએ તેને ક્યારેય ન છોડ્યું, તેથી જ્ઞાનીજન તેને ‘અવિમુક્ત’—કદી ન ત્યજાયેલું—એમ જાણે છે.

Verse 28

न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्भवः । तदा विहर्तुमीशेन क्षेत्रमेतद्विनि र्मितम्

જ્યારે ન ધરતીનું વલય હતું, ન જળોનો ઉદ્ભવ થયો હતો, ત્યારે ઈશ્વરનાં વિહાર માટે આ પવિત્ર ક્ષેત્ર રચાયું.

Verse 29

इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेद कोपि न कुंभज । नास्तिकाय न वक्तव्यं कदाचिच्चर्मचक्षुषे

હે કુંભજ! આ ક્ષેત્રનું આ રહસ્ય બહુ ઓછા જાણે છે. નાસ્તિકને ક્યારેય કહેવું નહીં, અને જે માત્ર બાહ્ય દૃષ્ટિ—‘ચર્મચક્ષુ’—થી જુએ તેને પણ નહીં.

Verse 30

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे । शिवभक्ताय शांताय वक्तव्यं च मुमुक्षवे

પરંતુ આ ઉપદેશ શ્રદ્ધાવાન અને વિનયી વ્યક્તિને, ત્રિકાલજ્ઞાનથી પ્રકાશિત દૃષ્ટિવાળાને, શિવભક્ત, શાંત સ્વભાવવાળાને અને મોક્ષ ઇચ્છનાર મુમુક્ષુને કહેવું જોઈએ.

Verse 31

अविमुक्तं तदरभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते । पर्यंक भूतं शिवयोर्निरंतरसुखास्पदम्

એ જ બિંદુથી આ ક્ષેત્ર ‘અવિમુક્ત’ તરીકે પ્રખ્યાત છે—શિવ-શિવાનું શય્યાસ્થાન, અવિચ્છિન્ન આનંદનું ધામ.

Verse 32

अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः । क्षेत्रस्यास्य तदाभावः कल्प्यो निर्वाणकारिणः

જ્યારે મૂઢ લોકો અહીં શિવ અને તેમની શક્તિનો ‘અભાવ’ કલ્પે છે, ત્યારે મુક્તિદાયી આ પવિત્ર ક્ષેત્રનો પણ અભાવ કલ્પવો પડે।

Verse 33

अनाराध्य महेशानमनवाप्य च काशिकाम् । योगाद्युपायविज्ञोपि न निर्वाणमवाप्नुयात्

મહેશનું આરાધન કર્યા વિના અને કાશિકા (કાશી) પ્રાપ્ત કર્યા વિના, યોગાદિ ઉપાયોમાં નિષ્ણાત હોવા છતાં અંતિમ મુક્તિ મળતી નથી।

Verse 34

अस्यानंदवनं नाम पुरा कारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमंनतरम्

પ્રાચીનકালে પિનાકી (શિવ) એ આ સ્થાનને ‘આનંદવન’ નામ આપ્યું. અને આ ક્ષેત્ર આનંદનું પ્રત્યક્ષ કારણ હોવાથી તે તરત જ ‘અવિમુક્ત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 35

आनंदकंदबीजानामंकुराणि यतस्ततः । ज्ञेयानि सर्वलिंगानि तस्मिन्नानंदकानने

તે આનંદકાનનમાં સર્વ લિંગો દિવ્ય આનંદરૂપ કંદ-બીજોમાંથી સર્વત્ર ઉગતા અંકુરો સમાન જાણવાં યોગ્ય છે।

Verse 36

अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्भव । तथा चाख्याम्यथ मुने यथासीन्मणिकर्णिका

આ રીતે, હે ઘટોદ્ભવ (અગસ્ત્ય), તે ‘અવિમુક્ત’ તરીકે ખ્યાત થયું. હવે, હે મુનિ, મણિકર્ણિકા કેવી રીતે પ્રગટ થઈ તે કહું છું।

Verse 37

प्रागानंदवने तत्र शिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्कलशज सृज्यः कोप्यपरः किल

પૂર્વે આનંદવનમાં, શિવ અને શક્તિ રમણ કરતા હતા ત્યારે, હે કલશજ (અગસ્ત્ય)! ‘કંઈક બીજું પણ સર્જાય’ એવી માત્ર ઇચ્છા ઉદ્ભવી હતી.

Verse 38

यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वः स्वैरचारिणौ । निर्वाणश्राणनं कुर्वः केवलं काशिशायिनाम्

જ્યારે તે મહાભાર (મહાન ભાર) મૂકાઈ ગયો, ત્યારે અમે બંને અમારા સ્વર્ગમાં સ્વેચ્છાએ વિહર્યા અને માત્ર કાશીમાં વસનારાઓને જ નિર્વાણ-મોક્ષદાન આપ્યું.

Verse 39

स एव सर्वं कुरुते स एव परिपाति च । स एव संवृणोत्यंते सर्वैश्वर्यनिधिः स च

એ જ સર્વ કરે છે, એ જ રક્ષા કરે છે; અને અંતે એ જ બધું સમેટી લે છે—એ જ સર્વ ઐશ્વર્યનો નિધિ છે.

Verse 40

चेतःसमुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोलदोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ચિંતા-તરંગોથી ડોલતો મન-સમુદ્ર સંયમિત કર; તેમાં સત્ત્વ રત્ન છે, તમસ ગ્રાહ છે, અને રજસ પ્રવાળની જેમ ગૂંથી બાંધે છે.

Verse 41

यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानंदकानने । परिक्षिप्त मनोवृत्तौ क्व हि चिंतातुरे सुखम्

જેનાં પ્રસાદથી અમે આનંદકાનનમાં સુખપૂર્વક સ્થિત છીએ. કારણ કે મનની વૃત્તિઓ વિખેરાય ત્યારે ચિંતાતુરને સુખ ક્યાંથી મળે?

Verse 42

संप्रधार्येति स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया । तया सह जगद्धात्र्या जगद्धाताऽथ धूर्जटिः

આ રીતે નિશ્ચય કરીને સર્વવ્યાપી પ્રભુ ધૂર્જટિ—જગતના ધાતા—સર્વત્ર ચિત્સ્વરૂપિણી જગદ્ધાત્રી સાથે સૃષ્ટિની વ્યવસ્થા માટે પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 43

सव्ये व्यापारयांचक्रे दृशमंगे सुधामुचम् । ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः

તેમણે પોતાના ડાબા ભાગે અમૃત વરસાવતી દૃષ્ટિને પ્રવર્તિત કરી; તેમાંથી ત્રૈલોક્યસુંદર એક પુરુષ પ્રગટ થયો।

Verse 44

शांतः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य जितसागरः । तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत्

તે શાંત હતો, સત્ત્વગુણથી સમૃદ્ધ; ગાંભીર્યમાં સાગરને પણ જીતનાર; અને ક્ષમાથી યુક્ત—હે મુનિ—અતુલ્ય બન્યો।

Verse 45

इंद्रनीलद्युतिःश्रीमान्पुंडरीकोत्तमेक्षणः । सुवर्णाकृति सुच्छाय दुकूलयुगलावृतः

તે ઇન્દ્રનીલમણિ જેવી કાંતિથી શોભિત, શ્રીમંત, ઉત્તમ પુંડરીક-નેત્રવાળો; સુવર્ણાકૃતિ અને શુદ્ધ તેજવાળો, સૂક્ષ્મ દુકૂલના યુગલથી આવૃત હતો।

Verse 46

लसत्प्रचंडदोर्दंड युगलद्वयराजितः । उल्लसत्परमामोदनाभीह्रदकुशेशयः

તે ઝળહળતા પ્રચંડ ભુજદંડોના બે યુગલોથી વિરાજમાન હતો; અને તેની નાભિ-હ્રદમાં પરમ સુગંધ અને આનંદથી ઉલ્લસિત કમળ પ્રકાશતું હતું।

Verse 47

एकः सर्वगुणावासस्त्वेकः सर्वकलानिधिः । एकः सर्वोत्तमो यस्मात्ततो यः पुरुषोत्तमः

તે એક જ સર્વ ગુણોનું ધામ છે, તે જ સર્વ કલાઓ અને શક્તિઓનો નિધિ છે. કારણ કે તે સર્વમાં પરમ શ્રેષ્ઠ છે, તેથી તેને ‘પુરુષોત્તમ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 48

ततो महांतं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम् । महादेव उवाचेदं महाविष्णुर्भवाच्युत

પછી અપાર મહિમાથી ભૂષિત તે મહાનને જોઈ મહાદેવે કહ્યું— “હે અચ્યુત, મહાવિષ્ણુ થા.”

Verse 49

तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि । वेददृष्टेन मार्गेण कुरु सर्वं यथोचितम्

વેદો તારા શ્વાસ સમાન છે; તેમાથી તું સર્વ જાણશે. વેદે દર્શાવેલા માર્ગે ચાલીને સર્વ કાર્ય યથોચિત કર.

Verse 50

इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम् । शिवया सहितो रुद्रो विवेशानंदकाननम्

આ રીતે કહીને, બુદ્ધિતત્ત્વસ્વરૂપ એવા તેને સંબોધી મહેશાન રુદ્ર શિવાસહ આનંદકાનનમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 51

ततः स भगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधाय च । क्षणं ध्यानपरो भूत्वा तपस्येव मनो दधौ

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ તે આજ્ઞાને ભક્તિપૂર્વક મસ્તક પર ધારણ કરી; ક્ષણમાત્ર ધ્યાનપર બની મનને જાણે તપસ્યામાં સ્થિર કર્યું.

Verse 52

खनित्वा तत्र चक्रेण रम्यां पुष्करिणीं हरिः । निजांगस्वेदसंदोह सलिलैस्तामपूरयत्

ત્યાં હરિએ પોતાના ચક્રથી ખોદીને રમણીય પુષ્કરિણી રચી; અને પોતાના અંગોમાંથી વહેતા સ્વેદ-પ્રવાહના જળથી તેને ભરિ દીધી।

Verse 53

समाः सहस्रं पंचाशत्तप उग्रं चचार सः । चक्रपुष्कीरणी तीरे तत्र स्थाणुसमाकृतिः

તે ચક્ર-પુષ્કરિણીના કાંઠે સ્તંભ સમાન અચળ રહીને એક હજાર પચાસ વર્ષ સુધી ઉગ્ર તપ કર્યું।

Verse 54

ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः । दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा निश्चलं मीलितेक्षणम्

પછી ભગવન ઈશ—કૃપાળુ શિવ—મૃડાની સાથે આવી, તપથી જ્વલંત, અચળ, સમાધિમાં આંખો મીંચેલા તેને જોયો।

Verse 55

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः । अहो महत्त्वं तपसस्त्वहो धैर्यं च चेतसः

ત્યારે તેમણે હૃષીકેશને કહ્યું, વારંવાર મસ્તક હલાવતા—“અહો! તપનું કેટલું મહાત્મ્ય; અને ચિત્તનું ધૈર્ય પણ કેટલું મહાન!”

Verse 56

अहो अनिंधनो वह्निर्ज्वलत्येष निरंतरम् । अलं तप्त्वा महाविष्णो वरं वरय सत्तम

“અહો! ઈંધણ વિના આ અગ્નિ સતત પ્રજ્વલિત છે. હે મહાવિષ્ણુ, તપ પૂરતું થયું—હે સત્તમ, વર માગો।”

Verse 57

मृडस्याम्रोडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम् । उन्मीलित दृगंभोजः समुत्तस्थौ चतुर्भुजः

મૃડ (શિવ) દ્વારા ઉચ્ચારાયેલા આ વચનો ઓળખીને ચતુર્ભુજ પ્રભુએ કમળસમાન નેત્રો ઉઘાડી ઊભા થયા।

Verse 58

श्रीविष्णुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश देवदेव महेश्वर । भवान्या सहितं त्वां तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવેશ, દેવદેવ, મહેશ્વર! તમે પ્રસન્ન હો તો ભવાની સહિત તમારું દર્શન હું સદા ઇચ્છું છું।

Verse 59

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर । पुरश्चरं तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा

હે શશિશેખર! સર્વ કર્મોમાં અને સર્વત્ર મને માત્ર તમારું જ દર્શન થાય—તમે સદા મારા આગળ આગળ ચાલતા રહો; એ જ મારો વર હો.

Verse 60

त्वदीय चरणांभोज मकरंदमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रांतिं विहायास्तु सुनिश्चलः

તમારા ચરણકમળોના પરાગ-મકરંદના મધુને પાન કરવા ઉત્સુક મારા ચિત્તરૂપ ભમરો ભટકાવ છોડીને સંપૂર્ણ સ્થિર થઈ જાય।

Verse 61

श्रीशिव उवाच । एवमस्तु हृषीकेश यत्त्वयोक्तं जनार्दन । अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुव्रत

શ્રીશિવે કહ્યું—હે હૃષીકેશ, હે જનાર્દન! તું જે કહ્યું છે તેવું જ થાઓ. હે સુવ્રત! હું તને બીજો પણ વર આપું છું; તે સાંભળ।

Verse 62

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचय दर्शनात् । यन्मयांदोलितो मौलिरहिश्रवणभूषणः

તમારા તપના મહાપુણ્યસંચયનું દર્શન થતાં હું ભાવવિભોર થયો; સર્પરૂપ કાનના ભૂષણોથી શોભિત મારું મસ્તક આપમેળે ડોલવા લાગ્યું।

Verse 63

तदांदोलनतः कर्णात्पपात मणिकर्णिका । मणिभिः खचिता रम्या ततोऽस्तु मणिकर्णिका

તે ડોલવાથી મારા કાનમાંથી રત્નોથી ખચિત અતિ રમ્ય મણિકર્ણિકા પડી ગઈ; તેથી તેનું નામ ‘મણિકર્ણિકા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

આ શુભ તીર્થ પ્રાચીનકાળથી ‘ચક્રપુષ્કરિણી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; હે શંખ-ચક્ર-ગદાધર, તું ચક્રથી ખોદીને તેને પ્રગટ કરેલ હોવાથી આ નામ પડ્યું।

Verse 65

मम कर्णात्पपातेयं यदा च मणिकर्णिका । तदाप्रभृति लोकेऽत्र ख्यातास्तु मणिकर्णिका

જ્યારે મારા કાનમાંથી આ મણિકર્ણિકા પડી, ત્યારથી જ આ લોકમાં તે ‘મણિકર્ણિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ।

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्ताकुंडलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय । तीर्थानां परमं तीर्थं मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै

શ્રીવિષ્ણુ બોલ્યા—હે અદ્રિતનયાના પ્રિય, તારા મુક્તાકુંડલના પાતથી આ તીર્થોમાં પરમ તીર્થ બને અને અહીં જ મુક્તિક્ષેત્ર સ્થિર થાઓ।

Verse 67

काशतेऽत्र यतो ज्योतिस्तदनाख्येयमीश्वरः । अतो नामापरं चास्तु काशीति प्रथितं विभो

હે પ્રભુ! અહીં અવર્ણનીય દિવ્ય જ્યોતિ પ્રકાશે છે; તેથી, હે વિભુ, તેનું બીજું નામ ‘કાશી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઓ.

Verse 68

अन्यं वरं वरे देव देयः सोप्यविचारितम् । स ते परोपकारार्थं जगद्रक्षामणे शिव

હે દેવશ્રેષ્ઠ! કોઈ સંકોચ વિના એક બીજો વર પણ આપો—તે પરોપકાર માટે હોય, હે શિવ, જગતના રક્ષક.

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यत्किंचिज्जंतुसंज्ञितम् । चतुर्षु भूतग्रामेषु काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु

બ્રહ્માથી લઈને તૃણના તણખા સુધી—જે કંઈ ‘જીવ’ કહેવાય છે, ચાર ભૂતવર્ગોમાં—તે કાશીમાં મુક્તિ પામશે.

Verse 70

अस्मिंस्तीर्थवरे शंभो मणिश्रव णभूषणे । संध्यां स्नानं जपं होमं वेदाध्ययनमुत्तमम् । तर्पण पिंडदानं च देवतानां च पूजनम्

હે શંભો! આ ઉત્તમ તીર્થ—મણિશ્રવણ-ભૂષણમાં—સંધ્યા, સ્નાન, જપ, હોમ, ઉત્તમ વેદાધ્યયન, તર્પણ, પિંડદાન અને દેવતાઓનું પૂજન (કરો).

Verse 71

गोभूतिलहिरण्याश्वदीपान्नांबरभूषणम् । कन्यादानं प्रयत्नेन सप्ततंतूननेकशः

ગાયો, જમીન, તલ, સોનું, ઘોડા, દીવા, અન્ન, વસ્ત્ર અને આભૂષણનું દાન કરો; તેમજ પ્રયત્નપૂર્વક કન્યાદાન અને અનેક પ્રકારના સપ્તતંતુ વસ્ત્રાદિ (દાન) કરો.

Verse 72

व्रतोत्सर्गं वृषोत्सर्गं लिंगादि स्थापनं तथा । करोति यो महाप्राज्ञो ज्ञात्वायुःक्षणगत्वरम्

આયુષ્ય ક્ષણમાં દોડી જાય છે એમ જાણી, મહાપ્રાજ્ઞ અહીં વ્રતોત્સર્ગ, વૃષોત્સર્ગ તથા શિવલિંગાદિની સ્થાપના કરે છે।

Verse 73

विपत्तिं विपुलां चापि संपत्तिमतिभंगुराम् । अक्षया मुक्तिरेकास्तु विपाकस्तस्य कर्मणः

મોટી આપત્તિ આવે તો પણ, અથવા અતિ ભંગુર સંપત્તિ મળે તો પણ—તે કર્મનું એકમાત્ર સ્થિર ફળ અક્ષય મુક્તિ જ છે।

Verse 74

अन्यच्चापि शुभं कर्म यदत्र श्रद्धयायुतम् । विनात्मघातमीशान त्यक्त्वा प्रायोपवेशनम्

અહીં શ્રદ્ધાયુક્ત કરવામાં આવતું કોઈપણ અન્ય શુભ કર્મ—આત્મઘાત વિના, હે ઈશાન, પ્રાયોપવેશન (મરણ-ઉપવાસ) ત્યજીને—ફળદાયી બને છે।

Verse 75

नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्तदस्तु जगदीश्वर । नानुशोचति नाख्याति कृत्वा कालांतरेपि यत्

હે જગદીશ્વર, એ જ પરમ કલ્યાણ અને સાચી શ્રીનું કારણ થાઓ—જે કર્મ કરીને લાંબા સમય પછી પણ ન પસ્તાવો થાય, ન તેનું ગૌરવગાન કરવાની ઇચ્છા થાય।

Verse 76

तदिहाक्षयतामेतु तस्येश त्वदनुग्रहात् । तव प्रसादात्तस्येश सर्वमक्षयमस्तु तत्

અતએવ હે ઈશ, તમારા અનુગ્રહથી તેનું પુણ્ય અહીં અક્ષય થાઓ. હે પ્રભુ, તમારા પ્રસાદથી તેનું સર્વે જ અવિનાશી રહો।

Verse 77

यदस्ति यद्भविष्यच्च यद्भूतं च सदाशिव । तस्मादेतच्च सर्वस्मात्क्षेत्रमस्तु शुभोदयम्

હે સદાશિવ! જે છે, જે થશે અને જે થઈ ગયું—તે સર્વ તારા આધિન છે. તેથી આ પવિત્ર ક્ષેત્ર સર્વ ક્ષેત્રોથી શ્રેષ્ઠ બની શુભોદયનું કારણ બને.

Verse 78

यथा सदाशिव त्वत्तो न किंचिदधिकं शिवम् । तथानंदवनादस्मात्किंचिन्मास्त्वधिकं क्वचित्

હે સદાશિવ, હે શિવ! જેમ તારા કરતાં ઊંચું કશું નથી, તેમ આ આનંદવન કરતાં શ્રેષ્ઠ કશુંય ક્યાંય ન રહે.

Verse 79

विना सांख्येन योगेन विना स्वात्मावलोकनम् । विना व्रत तपो दानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह

અહીં પ્રાણીઓ સાંખ્ય વિના, યોગ વિના, સ્વાત્માવલોકન વિના, તથા વ્રત-તપ-દાન વિના પણ પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે.

Verse 80

शशका मशका कीटाः पतं गास्तुरगोरगाः । पंचक्रोश्यां मृताः काश्यां संतु निर्वाणदीक्षिताः

કાશીમાં પંચક્રોશી પરિધિમાં સસલા, મચ્છર, કીટ, પક્ષી, ઘોડા અને સર્પ મરે તો—તે સૌ નિર્વાણની દીક્ષા પામ્યા સમાન થાઓ.

Verse 81

नामापि गृह्णतां काश्याः सदैवास्त्वेनसः क्षयः

જે કાશીનું નામ માત્ર પણ ગ્રહણ કરે (ઉચ્ચારે/સ્મરે), તેમના પાપોનો સદૈવ ક્ષય થાઓ.

Verse 82

सदा कृतयुगं चास्तु सदाचास्तूत्तरायणम् । सदा महोदयश्चास्तु काश्यां निवसतां सताम्

કાશીમાં નિવાસ કરનાર સત્પુરુષો માટે સદા કૃતયુગ જ રહે; સદા શુભ ઉત્તરાયણ રહે; અને તેમના માટે નિત્ય મહોદયનો પુણ્ય-સંયોગ થતો રહે।

Verse 83

यानि कानि पवित्राणि श्रुत्युक्तानि सदाशिव । तेभ्योऽधिकतरं चास्तु क्षेत्रमेतत्त्रिलोचन

હે સદાશિવ! શ્રુતિઓમાં જે જે પવિત્ર કરનાર ઉપાયો કહ્યા છે, તે બધાથી પણ વધુ પાવન આ ક્ષેત્ર થાઓ, હે ત્રિલોચન!

Verse 84

चतुर्णामपि वेदानां पुण्यमध्ययनाच्च यत् । तत्पुण्यं जायतां काश्यां गायत्रीलक्ष जाप्यतः

ચારેય વેદોના અધ્યયનથી જે પુણ્ય થાય છે, તે જ પુણ્ય કાશીમાં ગાયત્રીના એક લાખ જપથી પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 85

अष्टांगयोगाभ्यासेन यत्पुण्यमपि जायतेः । तत्पुण्यं साधिकं भूयाच्छ्रद्धाकाशीनिषेवणात्

અષ્ટાંગયોગના અભ્યાસથી જે પુણ્ય મળે છે, તે પુણ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક કાશીનું સેવન અને નિવાસ કરવાથી વધુ વધે।

Verse 86

कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैश्च यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते । तदेकेनोपवासेन भवत्वानंदकानने

કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ વગેરે કઠોર વ્રતોથી જે શ્રેય પ્રાપ્ત થાય છે, તે આનંદકાનનમાં એક જ ઉપવાસથી પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 87

अन्यत्र यत्तपस्तप्त्वा श्रेयः स्याच्छरदां शतम् । तदस्तु काश्यां वर्षेण भूमिशय्या व्रतेन हि

અન્યત્ર સો શરદઋતુ સુધી તપ કરીને જે શ્રેય મળે, તે જ કાશીમાં ભૂમિ-શય્યા વ્રતથી એક વર્ષમાં પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 88

आजन्म मौनव्रततो यदन्यत्रफलं स्मृतम् । तदस्तु काश्यां पक्षाहः सत्यवाक्परिभाषणात्

અન્યત્ર આજીવન મૌનવ્રતથી જે ફળ કહેવાયું છે, તે જ કાશીમાં પખવાડિયે માત્ર સત્યવચન બોલવાથી સિદ્ધ થાઓ।

Verse 89

अन्यत्र दत्त्वा सर्वस्वं सुकृतं यत्समीरितम् । सहस्रभोजनात्काश्यां तद्भूयादयुताधिकम्

અન્યત્ર સર્વસ્વ દાનથી જે સુકૃત કહેવાયું છે, તે કાશીમાં હજારને ભોજન કરાવવાથી અયુતાધિક એટલે દસ હજાર વધુ બની વધે।

Verse 90

मुक्तिक्षेत्राणि सर्वाणि यत्संसेव्योदितं फलम् । पंचरात्रात्तदत्रास्तु निषेव्य मणिकर्णिकाम्

બધાં મુક્તિક્ષેત્રોની સેવા કરવાથી જે ફળ કહેલું છે, તે જ અહીં મણિકર્ણિકાનું ભક્તિપૂર્વક સેવન કરવાથી પાંચ રાત્રિમાં પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 91

प्रयागस्नानपुण्येन यत्पुण्यं स्याच्छिवप्रदम् । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्त्विह

પ્રયાગસ્નાનના પુણ્યથી જે શિવપ્રદ પુણ્ય થાય, તે જ અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક કાશીના માત્ર દર્શનથી પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 92

यत्पुण्यमश्वमेधेन यत्पुण्यं राजसूयतः । काश्यां तत्पुण्यमाप्नोतु त्रिरात्रशयनाद्यमी

અશ્વમેધ યજ્ઞથી જે પુણ્ય અને રાજસૂય યજ્ઞથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય નિયમશીલ પુરુષ કાશીમાં ત્રણ રાત્રિ શયન-વ્રત કરવાથી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 93

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगाप्यते । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्तु वै

તુલાપુરુષ-દાનથી જે પુણ્ય યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ પુણ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક માત્ર કાશીના દર્શનથી જ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 94

इति विष्णोर्वरं श्रुत्वा देवदेवो जगत्पतिः । उवाच च प्रसन्नात्मा तथाऽस्तु मधुसूदन

વિષ્ણુનો આ વર સાંભળી દેવોના દેવ, જગત્પતિ, પ્રસન્નહૃદયે બોલ્યા—“તથાસ્તુ, હે મધુસૂદન।”

Verse 95

श्रीमहादेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो जगतः प्रभवाप्यय । विधेहि सृष्टिं विविधां यथावत्त्वं श्रुतीरिताम्

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે વિષ્ણુ, મહાબાહો! જગતના પ્રભવ અને અપ્યયના કારણ! વેદોમાં જેમ કહ્યું છે તેમ યથાવત્ વિવિધ સૃષ્ટિનું આયોજન કર.

Verse 96

पितेव सर्वभूतानां धर्मतः पालको भव । विध्वंसनीया विविधा धर्मध्वंसविधायिनः

પિતાની જેમ ધર્મ દ્વારા સર્વ ભૂતોના પાલક બનો; અને જે ધર્મનો નાશ કરાવે છે એવા નાનાપ્રકારના અધર્મીઓનો વિનાશ કરો.

Verse 97

धर्मेतरपथस्थानामुपसंहृतये हरे । हेतुमात्रं भवान्यस्मात्स्वकर्मनिहता हि ते

હે હરિ! ધર્મથી ભિન્ન માર્ગે ઊભેલાઓના ઉપસંહાર માટે તમે માત્ર નિમિત્તમાત્ર છો; તેઓ તો પોતાના જ કર્મોથી ખરેખર નાશ પામે છે।

Verse 98

यथा परिणतं सस्यं पतेत्प्रसवबंधनात् । ते परीणतपाप्मानः पतिष्यंति तथा स्वयम्

જેમ પક્વ થયેલું ધાન્ય કણસાના બંધનમાંથી આપમેળે પડી જાય છે, તેમ જ જેમના પાપ પરિપક્વ થયા છે તેઓ સ્વયં પડી જશે।

Verse 99

ये च त्वामवमन्यंते दर्पिताः स्वतपोबलैः । तेषां चैवोपसंहृत्यै प्रभविष्याम्यहं हरे

અને જે પોતાના તપોબળના દર્પથી મત્ત થઈને તમારો અપમાન કરે છે—તેમનો પણ ઉપસંહાર કરવા, હે હરિ, હું પ્રગટ થઈશ।

Verse 100

उपपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये । तेपि काशीं समासाद्य भविष्यंति गतैनसः

ઉપપાતકના દોષી અને મહાપાતકના દોષી—તેઓ પણ કાશીને પ્રાપ્ત કરીને પાપરહિત બને છે।

Verse 110

विष्णोऽविमुक्ते संवासः कर्मनिर्मूलनक्षमः । द्वित्राणां हि पवित्राणां निर्वाणा येह जायते

હે વિષ್ಣુ! અવિમુક્તમાં નિવાસ કર્મને મૂળથી ઉખેડવામાં સમર્થ છે; અહીં પવિત્ર જનને બે-ત્રણ (દિન-રાત્રિ)માં જ નિર્વાણ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 120

अश्रद्धयापि यः स्नातो मणिकर्ण्यां विधानतः । सोपि पुण्यमवाप्नोति स्वर्गप्राप्तिकरं परम्

જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધા ન હોવા છતાં પણ વિધિ મુજબ મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરે છે, તે પણ પુણ્ય પામે છે—સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું કારણ બનતું પરમ પુણ્ય।

Verse 130

योसौ विश्वेश्वरो देवः काशीपुर्यामुमे स्थितः । लिंगरूपधरः साक्षान्मम श्रेयास्पदं हि तत्

હે ઉમા! કાશીપુરীতে સ્થિત એ જ વિશ્વેશ્વર દેવ, જે સાક્ષાત્ લિંગરૂપ ધારણ કરે છે—એ જ નિશ્ચયે મારું શ્રેયસ્થાન અને પરમ કલ્યાણનું આધાર છે।

Verse 140

बहूपसर्गो योगोयं कृच्छ्रसाध्यं तपो हि यत् । योगाद्भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहःपुनः

આ યોગસાધના અનેક ઉપસર્ગોથી ભરેલી છે; તપ પણ કષ્ટથી જ સિદ્ધ થાય છે. જે યોગથી ભ્રષ્ટ થાય કે તપથી ભ્રષ્ટ થાય, તેને ફરી ગર્ભક્લેશ (પુનર્જન્મ) સહન કરવો પડે છે।

Verse 150

व्यास उवाच । अगस्त्यस्य पुरः सूत कथयित्वा कथामिमाम् । सर्वपापप्रशमनीं पुनः स्कंद उवाच ह

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત! અગસ્ત્યના સમક્ષ સર્વપાપ-શમની એવી આ કથા કહીને, પછી સ્કંદ ફરી બોલ્યા।