Adhyaya 2

Verse 1

व्यास उवाच । सूर्य आत्मास्य जगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः । उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः

વ્યાસે કહ્યું—ચર-અચર જગતનો પ્રાણ અને અંધકારનો શત્રુ એવો સૂર્ય ઉદયગિરિ પર ઉદિત થયો અને પોતાના શુદ્ધ, વ્યાપક કિરણો ફેલાવ્યા।

Verse 2

संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम् । पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्रौ मुकुलिताननाम्

તે સજ્જનોના ધર્મોને વધારેછે અને તામસી સ્થિતિને દૂર કરે છે; રાત્રે મુકુલિત મુખવાળી તેજસ્વી પદ્મિનીને જાગ્રત કરે છે।

Verse 3

हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्न क्रियाकालं विजृंभयन्

તે દેવો માટે હવ્ય, પિતૃઓ માટે કવ્ય અને ભૂતો માટે બલિ પ્રવર્તાવે છે; તેમજ પ્રાહ્ન, મધ્યાહ્ન અને અપરાહ્ન—આ ક્રિયાકાળોને પ્રગટ કરે છે।

Verse 4

असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम् । यामिनीकालकलितं जगदुज्जीवयन्पुनः

દુષ્ટોના હૃદય અને મુખમાં રહેલા તમસનું સ્થાન પ્રગટ કરી, રાત્રિકાળે સચિત અંધકાર દૂર કરીને, તે (સૂર્ય) ઉદયથી ફરી જગતને જીવંત કરે છે।

Verse 5

यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः । अहो परोपकरणं सद्यः फलति नेति चेत्

જેનાં ઉદય થતાં જ પુણ્યવાન લોકોનો યોગ્ય પ્રબોધ અને અભ્યুদય થાય છે। અહો—પરો ઉપકારનું ફળ તરત મળે છે કે નહીં એવી શંકા હોય તો, આ જ જુઓ।

Verse 6

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

સાંજે અસ્ત ગયેલો રવિ સવારમાં ફરી કેવી રીતે જીવંત થાય છે? સ્નેહભર્યા કિરણસ્પર્શથી ઘાયલ પ્રાચી દિશાને આશ્વાસન આપી ફરી ઉદ્ધારે છે।

Verse 7

यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं ज्वलंतीं विरहादिव । लवंगैलामृगमदचंद्रचंदनचर्चिताम

એક યામ સહન કર્યા પછી આગ્નેય દિશા વિરહાગ્નિથી દહતી હોય તેવી લાગે છે; પછી લવિંગ, એલચી, કસ્તૂરી, કપૂર અને ચંદનના લેપથી તે શીતળ અને શોભિત બને છે।

Verse 8

तांबूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम् । लवलीवल्लिदोर्वल्ली कंको ली पल्लवांगुलिम्

તામ્બૂલના રાગથી રક્તિમ હોઠવાળી, દ્રાક્ષાના ગૂચ્છ જેવી સુસ્તનવાળી; લવલી વલ્લી જેવી ભુજાવાળી અને કંકોલી પલ્લવ જેવી આંગળીઓવાળી—એ રીતે તે (દિશા) કલ્પાય છે।

Verse 9

मलयानिल निःश्वासां क्षीरोदकवरांबराम् । त्रिकूटस्वर्णरत्नांगीं सुवेलाद्रि नितंबिनीम

મલય પવનના નિઃશ્વાસ સમ સુગંધિત, ક્ષીર સમ શ્વેત જળ જેવી ઉત્તમ વસ્ત્રધારિણી; ત્રિકૂટના સુવર્ણ-રત્નોથી અલંકૃત અંગવાળી, સુવેલ પર્વત સમ નિતંબિની—એવી તે દિવ્ય ભૂમિ કલ્પિત છે।

Verse 10

कावेरीगौतमीजंघां चोलचोलां शुकावृताम् । सह्यदर्दुरवक्षोजां कांतीकांचीविभूषणाम

કાવેરી અને ગૌતમી તેની જાંઘા; ચોળદેશના વસ્ત્રોથી તે આવૃત, જાણે શુકપક્ષીઓથી ઢંકાયેલી; સહ્ય અને દર્દુર તેના વક્ષસ્થળ; અને કાંતિમય કાંચી (કટિબંધ) તેનું ભૂષણ છે।

Verse 11

सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम् । अद्यापि न महालक्ष्मीर्या विमुंचति सद्गुणाम्

સુકોમલ મહારાષ્ટ્રી વાણીના વિલાસથી મનોહર, ક્રીડામય વાક્ચાતુર્યથી રમણીય; સદ્ગુણસમૃદ્ધ એવી તેને મહાલક્ષ્મી આજેય ત્યજતી નથી।

Verse 12

सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान् । क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्

ત્યારે દિશાઓના નાથ સુવ્યવસ્થિત દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યા; ક્રમશઃ સૌ આગળ વધ્યા—હેલાથી, જાણે આકાશ કોઈ ક્રીડાશીલ વિહારીનું જ હોય તેમ।

Verse 13

न शेकुरग्रतो गंतुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्

તેઓ આગળ જઈ શક્યા નહિ; તેથી અનૂરુએ પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 14

अनूरुरुवाच । भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निद्ध्यय गगनं स्थितः । स्पर्धते मेरुणाप्रेप्सु स्त्वद्दत्तां तु प्रदक्षिणाम्

અનૂરુએ કહ્યું—હે ભાનુ! ગર્વથી ઉન્નત વિનધ્ય આજે આકાશમાં ઊભો રહી માર્ગ રોકે છે. મેરુ સાથે સ્પર્ધા કરવા ઇચ્છી, તને અપાયેલ પ્રદક્ષિણા-પથને પણ અવરોધે છે।

Verse 15

अन्रूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृद्यचिन्तयत् । अहो गगनमार्गोपि रुध्यते चातिविस्मयः

અનૂરુના વચન સાંભળી સવિતાએ હૃદયમાં વિચાર્યું—અહો! આકાશનો માર્ગ પણ રુદ્ધ થાય છે; કેટલું આશ્ચર્ય!

Verse 16

व्यास उवाच । सूरः शूरोपि किं कुर्यात्प्रांतरे वर्त्मनिस्थितः । त्वरावानपि को रुद्धं मागर्मेको विलंघयेत्

વ્યાસે કહ્યું—શૂર સૂર્ય પણ શું કરી શકે, જ્યારે તે પોતાના માર્ગના અંતે રોકાઈ જાય? ઝડપી હોવા છતાં અવરોધિત માર્ગને એકલો કોણ લાંઘી શકે?

Verse 17

गृह्यत्राप्रत्यूष्टेः क्षणं नावतिष्ठति । शून्यमार्गे निरुद्धः स किंकरोतु विधिर्बली

અહીં તે પ્રાતઃકાળે ક્ષણમાત્ર પણ અટકતો નથી; પરંતુ શૂન્ય માર્ગમાં જ રોકાઈ જાય તો તે બલવાન વિધાતા (કાળ-નિયંતા) શું કરી શકે?

Verse 18

योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । योजनस्य निमेषार्धाद्याति सोपि चिरं स्थितः

જે અર્ધ નિમેષમાં બે હજાર બે સો બે યોજન જઈ શકે, તે પણ ત્યાં લાંબા સમય સુધી અટકી રહ્યો।

Verse 19

गते बहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्यां भृशार्दिताः । चण्डरश्मेः करव्रातपातसन्तापतापिताः

ઘણા દિવસો વીતી ગયા પછી પૂર્વ અને ઉત્તરનાં લોકો અત્યંત પીડિત થયા; ઉગ્ર કિરણોવાળા સૂર્યના વરસતા કિરણસમૂહની દાહક તાપથી તેઓ ઝળહળી ઊઠ્યા।

Verse 20

पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः । शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमंबरम्

પરંતુ પશ્ચિમ અને દક્ષિણનાં લોકો નિદ્રાથી મુદ્રિત નેત્રોવાળા બની સતત શય્યામાં જ પડ્યા રહ્યા; પડ્યા પડ્યા તારાઓ અને ગ્રહોથી ભરેલું આકાશ તેઓ જોતાં રહ્યા।

Verse 21

अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् । अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते

અહો! સૂર્યના અભાવે દિવસ જ રહ્યો નથી; અને ચંદ્ર વિના રાત પણ રાત નથી. જ્યારે નક્ષત્રમંડળ પણ આકાશમાંથી અસ્ત થઈ ગયું, ત્યારે અહીં કાળનું કયું ચિહ્ન દેખાશે?

Verse 22

ब्रह्मांडं किमकांडे वै लयमेष्यति तत्कथम् । परापतंति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः

શું આ બ્રહ્માંડ અચાનક પ્રલય તરફ ધસી જશે—એ કેવી રીતે બને? જુઓ, હજી પણ ચારે તરફ સમુદ્રો અહીં-ત્યાં ઉછળી ને અથડાઈ રહ્યા છે।

Verse 23

स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले । पंचयज्ञक्रियालोपाच्चकंपे भुवनत्रयम्

પૃથ્વીતળ પર ‘સ્વાહા’, ‘સ્વધા’ અને ‘વષટ્’ના ઉચ્ચાર શાંત થઈ ગયા; પંચમહાયજ્ઞની ક્રિયાઓ લોપ પામતાં ત્રિલોક કંપી ઊઠ્યું।

Verse 24

सूर्योदयात्प्रवर्तंते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः । ताभिर्यज्ञभुजांतृप्तिः सविता तत्र कारणम्

સૂર્યોદયથી યજ્ઞાદિ સર્વ ક્રિયાઓ પ્રવર્તે છે. તે કર્મોથી યજ્ઞભાગભોક્તાઓ તૃપ્ત થાય છે; તેમાં સવિતા (સૂર્ય) જ નિર્ધારક કારણ છે.

Verse 25

चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानंति सूर्यतः । स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः

ચિત્રગુપ્ત આદિ સર્વે સૂર્યથી જ કાળ જાણે છે. સ્થિતિ, સર્જન અને વિસર્જનનું કારણ માત્ર રવિ (સૂર્ય) છે.

Verse 26

तत्सूर्यस्य गतिस्तंभात्स्तंभितं भुवनत्रयम् । यद्यत्रतत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवा खिलम्

સૂર્યની ગતિ અટકતાં ત્રિભુવન સ્થંભિત થઈ જાય છે. જે જ્યાં સ્થિત હોય તે બધું ચિત્રમાં ગોઠવ્યું હોય તેમ સંપૂર્ણ સ્થિર દેખાય છે.

Verse 27

एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तु दिवातपात् । बहूनां प्रलयो जातः कांदिशीकमभूज्जगत्

એક તરફ રાત્રિના અંધકારથી અને બીજી તરફ દિવસના તાપથી—ઘણાંનો વિનાશ થયો; જગત્ દિશાહીન અને વ્યાકુળ બન્યું.

Verse 28

इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे । आःकिमेतदकांडेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः

આ રીતે દેવ, અસુર, મનુષ્ય અને નાગો સહિત લોક વ્યાકુળ થયો. ‘હાય! આ અચાનક શું થયું?’ એમ કહી પ્રજાઓ રડતાં-રડતાં અહી-તહી દોડવા લાગી.

Verse 29

ततः सर्वे समालोक्य ब्रह्माणं शरणं ययुः । स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रै रक्षरक्षेति चाब्रुवन्

ત્યારે સૌએ બ્રહ્માને નિહાળી તેમની શરણ લીધી. વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરતાં ‘રક્ષા કરો, રક્ષા કરો’ એમ બોલ્યા.

Verse 30

देवा ऊचुः । नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

દેવોએ કહ્યું— હિરણ્યરૂપ બ્રહ્મા, બ્રહ્મરૂપિણને નમસ્કાર. જેમનું સાચું સ્વરૂપ અજ્ઞેય છે, તે કૈવલ્યસ્વરૂપ અને અમૃતસ્વરૂપને પણ નમસ્કાર.

Verse 31

यन्न देवा विजानंति मनो यत्रापि कुंठितम् । न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने

જેનને દેવતાઓ પણ પૂર્ણ રીતે જાણતા નથી, જ્યાં મન પણ અટકી જાય છે અને જ્યાં વાણી પહોંચતી નથી—તે ચિદાત્માને નમસ્કાર.

Verse 32

योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यंति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

પ્રણિધાનમાં અચળ યોગીઓ હૃદય-આકાશમાં જેમને જ્યોતિરૂપે દર્શે છે, તે શ્રીબ્રહ્માને નમસ્કાર.

Verse 33

कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च । गुणत्रय स्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

કાળથી પર એવા પરમ કાળને અને સ્વયં કાળને નમસ્કાર; સ્વેચ્છાથી પ્રવર્તતા પુરુષને નમસ્કાર; ત્રિગુણસ્વરૂપ અને પ્રકૃતિરૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર.

Verse 34

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमसे रुद्ररूपाय स्थितिसर्गांतकारिणे

સત્ત્વરૂપ વિષ્ણુને નમસ્કાર, રજોરૂપ સર્જક બ્રહ્માને નમસ્કાર. તમોરૂપ રુદ્રને નમસ્કાર—જે સ્થિતી, સર્જન અને પ્રલય કરનાર છે.

Verse 35

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतये नमः । पंचतन्मात्र रूपाय पंचकर्मेद्रियात्मने

બુદ્ધિસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; ત્રિવિધ અહંકારરૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર. પંચ તન્માત્રારૂપને નમસ્કાર, અને પંચ કર્મેન્દ્રિયોના આત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર.

Verse 36

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । समस्तभक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह

અનિત્ય અને નિત્ય—બન્ને રૂપે પ્રગટ થનારને નમસ્કાર; સત્ અને અસત્ ના સ્વામીને નમસ્કાર. સર્વ ભક્તો પર કૃપાથી જે સ્વઇચ્છાએ વિગ્રહ પ્રગટ કરે છે, તેને નમસ્કાર.

Verse 37

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराची न विश्वरूपाय ते नमः

બ્રહ્માંડરૂપ તમને નમસ્કાર, અને તેમાં અંતર્વર્તી તમને નમસ્કાર. જે નજીક પણ છે અને દૂર પણ—હે વિશ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર.

Verse 39

तव निःश्वसितं वेदास्तव स्वे दोखिलं जगत् । विश्वा भूतानि ते पादः शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत

વેદો તમારા નિશ્વાસ છે; સમગ્ર જગત્ તમારામાં જ આધારિત છે. સર્વ ભૂતો તમારા પાદ છે, અને આકાશ તમારું શિર બનીને સ્થિત છે.

Verse 40

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

હે પ્રભુ! તમારી નાભિમાંથી અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું, તમારા રોમમાંથી વનસ્પતિઓ પ્રગટ થઈ. તમારા મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો અને તમારા નેત્રમાંથી સૂર્ય પ્રકટ થયો.

Verse 41

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु भूयोपि नमो नमस्ते

તમે જ સર્વ છો; હે દેવ, સર્વ કંઈ તમામાં જ સ્થિત છે. અહીં સ્તોતા, સ્તુતિ અને સ્તવ્ય—બધું તમે જ છો. હે ઈશ! આ સમગ્ર જગત તમારાથી જ આવૃત અને વ્યાપ્ત છે. તમને વારંવાર નમસ્કાર—નમો નમઃ।

Verse 42

इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः

આ રીતે વિધાતા બ્રહ્માની સ્તુતિ કરીને દેવો દંડવત્ થઈ ધરતી પર પડી ગયા. ત્યારે અત્યંત પ્રસન્ન બ્રહ્માએ સ્વર્ગવાસીઓને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोस्मि प्रणताः सुराः । उत्तिष्ठत प्रसन्नोस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પ્રણત દેવો! આ સત્ય અને યોગ્ય સ્તુતિથી હું પ્રસન્ન થયો છું. ઊઠો; હું કૃપાળુ છું—ઉત્તમ વર માગો.

Verse 44

यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान्प्रत्यहं शुचिः । मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्

જે શ્રદ્ધાવાન અને શુચિ બની રોજ આ સ્તુતિથી—મને, અથવા હર (શિવ)ને, અથવા વિષ્ણુને—સ્તુતિ કરશે, તેના પર અમે સદા પ્રસન્ન રહીશું.

Verse 45

दास्यामः सकलान्कामान्पुत्रान्पौत्रान्पशून्वसु । सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्

અમે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આપશું—પુત્રો, પૌત્રો, પશુધન અને સંપત્તિ; સૌભાગ્ય, દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, નિર્ભયતા તથા રણમાં વિજય।

Verse 46

ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गं तथाऽक्षयम् । यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति

તે ઇહલોક અને પરલોકના ભોગો તથા અક્ષય અપવર્ગ (મોક્ષ) પણ પ્રાપ્ત કરશે; તેને જે જે અતિ ઇષ્ટ છે, તે બધું નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે।

Verse 47

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः । अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोयं सर्वसिद्धिदः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી આ ઉત્તમ સ્તવનું પાઠ કરવું જોઈએ. આ ‘અભીષ્ટદ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; આ સ્તવ સર્વસિદ્ધિ આપે છે।

Verse 48

पुनः प्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान् । स्वस्थास्तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः

પછી વેધા (બ્રહ્મા) એ પ્રણામ કરીને ઊભા થયેલા તે દેવોને ફરી કહ્યું—‘હે દેવગણ, નિશ્ચિંત રહી ઊભા રહો; અહીં પણ કેમ વ્યાકુળ છો?’

Verse 49

एते वेदा मूर्तिधरा इमा विद्यास्तथाखिलाः । सदक्षिणा अमी यज्ञाः सत्यं धर्मस्तपो दमः

આ મૂર્તિમાન વેદો છે; આ જ સર્વ વિદ્યાઓ પણ છે. આ દક્ષિણાસહિત યજ્ઞો છે; આ જ સત્ય, ધર્મ, તપ અને દમ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ) છે।

Verse 50

ब्रह्मचर्यमिदं चैषा करुणा भारतीत्वियम् । श्रुतिस्मृतीतिहासार्थ चरितार्था अमीजनाः

આ જ બ્રહ્મચર્ય છે અને આ જ કરુણા; આ જ નિશ્ચયે પવિત્ર ભારતી-વાણી છે. આ લોકો શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને ઇતિહાસના અર્થને સિદ્ધ કરનાર છે.

Verse 51

नेह क्रोधो न मात्सर्यं लोभः कामोऽधृतिर्भयम् । हिंसा कुटिलता गर्वो निंदासूयाऽशुचिः क्वचित्

અહીં ન ક્રોધ છે, ન મત્સર; ન લોભ છે, ન કામ; ન અધૈર્ય છે, ન ભય. ન હિંસા, ન કૂટિલતા, ન ગર્વ, ન નિંદા-અસૂયા, ક્યારેય અશુચિતા નથી.

Verse 52

ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । मासोपवासषण्मासचातुर्मास्यादि सद्व्रताः

જે બ્રાહ્મણો બ્રહ્મમાં રત છે, તપમાં નિષ્ઠાવાન અને તપોધન છે—માસોપવાસ, ષણ્માસ-નિયમ, ચાતુર્માસ્ય વગેરે સદ્વ્રતોનું અનુષ્ઠાન કરનાર।

Verse 53

पातिव्रत्यरता नार्यो ये चान्ये ब्रह्मचारिणः । ते चामीपश्यत सुरा ये षंढाः परयोषिति

પતિવ્રતામાં રત સ્ત્રીઓ અને અન્ય જે બ્રહ્મચારી છે—તેમને પણ જુઓ, હે દેવગણ. તેમજ ષંઢો અને પરસ્ત્રીમાં આસક્ત જનને પણ જુઓ.

Verse 54

मातापित्रोरमी भक्ता अमी गोग्रहणे हताः । व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे

આ લોકો માતા-પિતાના ભક્ત છે; આ લોકો ગોરક્ષણમાં પ્રાણ અર્પણ કરનાર છે. વ્રત, દાન, જપ, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય અને દ્વિજ-તર્પણમાં નિરત છે.

Verse 55

तीर्थे तपस्युपकृतौ सदाचारादिकर्मणि । फलाभिलाषिणीबुद्धिर्न येषां ते जना अमी

તીર્થકર્મ, તપસ્યા તથા સદાચારાદિ કર્તવ્યોમાં જેમની બુદ્ધિ ફળની અભિલાષા કરતી નથી, તે જ લોકો ખરેખર શ્રેષ્ઠ અને આદર્શ છે.

Verse 56

गायत्री जाप्यनिरता अग्निहोत्र परायणाः । द्विमुखी गो प्रदातारः कपिलादान तत्पराः

તેઓ ગાયત્રી-જપમાં નિરત, અગ્નિહોત્રમાં પરાયણ; ગોદાન કરનાર (ઉત્તમ તથા દુર્લભ ગાયોના પણ દાતા) અને કપિલા ગાયના દાનમાં વિશેષ તત્પર હોય છે.

Verse 57

निस्पृहाः सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्च ये । मृताः सारस्वते तीर्थे द्विजशुश्रूषकाश्च ये

જે નિસ્પૃહ છે, યજ્ઞમાં સોમપાન કરેલા છે, બ્રાહ્મણના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પીવે છે, સારસ્વત તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે છે અને દ્વિજોની સેવા કરે છે—તે વિશેષ પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 58

प्रतिग्रहे समर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः । त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थ प्रतिग्रहाः

દાન સ્વીકારવામાં સમર્થ હોવા છતાં જે પ્રતિગ્રહનો ત્યાગ કરે છે—વિશેષ કરીને તીર્થજીવિકા સંબંધિત પ્રતિગ્રહ છોડનાર તે બ્રાહ્મણો મને પ્રિય છે.

Verse 59

प्रयागे माघ मासो यैरुषः स्नातोऽमलात्मभिः । मकरस्थे रवौ शुद्धास्त इमे सूर्यवर्चसः

જે નિર્મળાત્મા માઘ માસમાં પ્રયાગે પ્રાતઃકાળે—સૂર્ય મકરમાં હોય ત્યારે—સ્નાન કરે છે, તેઓ શુદ્ધ થઈ સૂર્યવર્ચસથી તેજસ્વી બને છે.

Verse 60

वाराणस्यां पांचनदे त्र्यहं स्नातास्तु कार्तिके । अमी ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः

વારાણસીના પંચનદ તીર્થમાં કાર્તિક માસે જે ત્રણ દિવસ સ્નાન કરે છે, તેઓ શુદ્ધ દેહવાળા, મહાપુણ્યના ભાગી અને અતિ નિર્મળ બને છે।

Verse 61

स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः । त एते सर्वभोगाढ्याः कल्पं स्थास्यंति मत्पुरे

મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરીને અને ધનદાનથી બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરીને તેઓ સર્વ ભોગોથી સમૃદ્ધ બની મારી પુરીમાં એક કલ્પ સુધી નિવાસ કરે છે।

Verse 62

ततः काशीं समासाद्य तेन पुण्येन नोदिताः । विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यंत्यसंशयम्

પછી તે જ પુણ્યથી પ્રેરિત થઈ કાશી પહોંચીને, વિશ્વેશ્વરના પ્રસાદથી તેઓ નિઃસંદેહ મોક્ષ પામશે।

Verse 63

अविमुक्ते कृतं कर्म यदल्पमपि मानवैः । श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षो जन्मांतरेष्वपि

અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં મનુષ્યો દ્વારા કરાયેલું અતિ અલ્પ કર્મ પણ એવો ફળ આપે છે કે તે પરમ શ્રેયરૂપ—આગામી જન્મોમાં પણ—મોક્ષરૂપ બને છે।

Verse 64

अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपिनोभयम् । यत्र सर्वे प्रतीक्षंते मृत्युं प्रियमिवाति थिम्

અહો! વૈશ્વેશ્વરના ક્ષેત્રમાં મૃત્યુથી પણ ભય નથી; ત્યાં સૌ મૃત્યુની પ્રતીક્ષા પ્રિય અતિથિ સમાન કરે છે।

Verse 65

ब्राह्मणेभ्यः कुरुक्षेत्रे यैर्दत्तं वसु निर्मलम् । निर्मलांगास्त एते वै तिष्ठंति मम संनिधा

કુરુક્ષેત્રમાં જેમણે બ્રાહ્મણોને નિર્મળ ધન દાન કર્યું છે, તે શુદ્ધ અંગવાળા ભક્તો ખરેખર મારી સન્નિધિમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 66

पितामहं समासाद्य गयायां यैः पितामहाः । तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः

ગયામાં પહોંચી બ્રાહ્મણમુખે તર્પણ અર્પી પિતૃઓને તૃપ્ત કરનારાઓ માટે, તેમના પિતામહો જ ઉદ્ધાર પામે છે.

Verse 67

न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया । मल्लोकः प्राप्यते देवाः प्राप्यते द्विज तर्पणात्

સ્નાનથી નહીં, દાનથી નહીં, જપથી નહીં, પૂજાથી પણ નહીં—મારો લોક પ્રાપ્ત થતો નથી; હે દ્વિજ, તર્પણથી દેવો પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 68

सोपस्कराणिवेश्मानिमु सलोलूखलादिभिः । यैर्दत्तानि सशय्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै

જળઘટ, ઉખલ વગેરે ગૃહોપકરણો તથા શય્યા સહિત સજ્જિત ઘર દાન કરનારાઓ ખરેખર આવા ભવ્ય મહેલોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 69

ब्रह्मशालां कारयंति वेदमध्यापयंति च । विद्यादानं च ये कुर्युः पुराणं श्रावयंति च

જે બ્રહ્મશાળા સ્થાપે છે, વેદનું અધ્યાપન કરાવે છે, વિદ્યાદાન કરે છે અને પુરાણનું શ્રવણ/પાઠ કરાવે છે—

Verse 70

पुराणानि च ये दद्युः पुस्तकानि ददत्यपि । धर्मशास्त्राणि ये दद्युस्तेषां वासोत्र मे पुरे

જે પુરાણોનું દાન કરે છે, જે ગ્રંથ-પુસ્તકો પણ આપે છે અને જે ધર્મશાસ્ત્રોનું દાન કરે છે—તેમને અહીં મારી પુરીમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 71

यज्ञार्थं च विवाहार्थं व्रतार्थं ब्राह्मणाय वै । अखंडं वसु ये दद्युस्तेत्र स्युर्वसुवर्चसः

યજ્ઞ માટે, વિવાહ-વિધિ માટે અથવા વ્રત માટે જે બ્રાહ્મણને અખંડ ધન આપે છે—તે ત્યાં સમૃદ્ધિના તેજથી પ્રકાશે છે।

Verse 72

आरोग्यशालां यः कुर्याद्वैद्यपोषणतत्परः । आकल्पमत्र वसति सर्वभोग समन्वितः

જે આરોગ્યશાળા (ચિકિત્સાગૃહ) સ્થાપે છે અને વૈદ્યોના પોષણમાં તત્પર રહે છે—તે અહીં કલ્પપર્યંત સર્વ ભોગોથી યુક્ત રહી વસે છે।

Verse 73

मुक्ती कुर्वंति तीर्थानि ये च दुष्टावरोधतः । ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनया इव

દુષ્ટોને રોકીને તીર્થોને મુક્તિદાયક બનાવવામાં જે સહાય કરે છે—તે મારા પરિકરોમાં મને પોતાના ઔરસ પુત્ર સમાન માન્ય છે।

Verse 74

विष्णोर्वाममवाशंभोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः । तेषां मूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले

વિષ્ણુને પણ અને શંભુને પણ બ્રાહ્મણો અતિ પ્રિય છે; તેમનું જ સ્વરૂપ ધારણ કરીને અમે સ્વયં પ્રત્યક્ષ પૃથ્વી પર વિચરીએ છીએ।

Verse 75

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधाकृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र तिष्ठति

બ્રાહ્મણો અને ગાયો એક જ પવિત્ર કુળ છે, જે બે રૂપે પ્રગટ થાય છે—એકમાં મંત્રો નિવાસ કરે છે અને બીજામાં હવિ (યજ્ઞાહુતિ) સ્થિત રહે છે.

Verse 76

ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं निर्मितं सार्वभौमिकम् । येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः

બ્રાહ્મણો જંગમ તીર્થ છે, જે સર્વ લોક માટે સ્થાપિત છે; તેમના વચનરૂપ જળથી જ મલિન લોકો શુદ્ધ થાય છે.

Verse 77

गावः पवित्रमतुलं गावो मंगलमुत्तमम् । यासां खुरोत्थितो रेणुर्गंगावारिसमो भवेत्

ગાયો અતુલ પવિત્રતા છે, ગાયો પરમ મંગળ છે; તેમની ખુરથી ઊઠેલી ધૂળ પણ ગંગાજળ સમાન બની જાય છે.

Verse 78

शृंगाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्व पर्वताः । शृंगयोरंतरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी

ગાયના શૃંગાગ્રે સર્વ તીર્થો અને ખુરાગ્રે સર્વ પર્વતો; જેના બે શૃંગોની વચ્ચે સాక్షાત્ ગૌરી-મહેશ્વરી વિરાજે છે.

Verse 79

दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यंति प्रपितामहाः । प्रीयंते ऋषयः सर्वे तुष्यामो दैवतैः सह

ગાયનું દાન થતું જોઈ પ્રપિતામહો આનંદથી નૃત્ય કરે છે; સર્વ ઋષિઓ પ્રસન્ન થાય છે અને દેવતાઓ સહિત સૌ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 80

रोरूयंते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह । धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा

પાપો રડીને દૂર ભાગે છે અને દરિદ્રતા રોગો સહિત દૂર થઈ જાય છે. કારણ કે ગાયો સર્વ લોકની ધાત્રી છે—સર્વથા માતા સમાન.

Verse 81

गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्र दक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृतातेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

ગાયોનું સ્તવન કરીને, નમસ્કાર કરીને અને પ્રદક્ષિણા કરવાથી—સપ્તદ્વીપાવાળી વસુંધરાની જ પ્રદક્ષિણા થઈ જાય છે.

Verse 82

या लक्ष्मीः सवर्भूतानां या देवेषु व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

જે લક્ષ્મી સર્વ ભૂતોમાં નિવાસ કરે છે અને દેવોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે—એ જ દેવી ધેનુરૂપે પ્રગટ થઈ મારું પાપ દૂર કરે.

Verse 83

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा

જે વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર લક્ષ્મી છે, જે અગ્નિદેવ માટે ‘સ્વાહા’ છે, અને જે પિતૃમુખ્યો માટે ‘સ્વધા’ છે—એ જ ધેનુ સદા વરદાયિની છે.

Verse 84

गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा । गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम्

ગોમય સాక్షાત યમુના છે, ગોમૂત્ર શુભ નર્મદા છે, અને જેમનું ક્ષીર ગંગા છે—આથી પરમ પવિત્ર બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 85

गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च

ગાયોના અંગોમાં ચૌદ ભુવન વસે છે. તેથી તે સત્યના બળે આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ મારું શિવમંગલ થાઓ.

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य धेनूर्वाधेनु मेव वा । यो दद्याद्द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते

આ મંત્ર ઉચ્ચારીને જે કોઈ ઉત્તમ દ્વિજને દૂધારૂ ગાય—અથવા દૂધ ન આપતી ગાય પણ—દાન કરે, તે સર્વમાં વિશેષ ગણાય છે.

Verse 87

मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः । विचार्य गोगुणान्नित्यं प्रार्थनेति विधीयते

મેં, વિષ્ણુ સાથે, શિવ તથા મહર્ષિઓ સાથે મળીને ગોમાતાના ગુણોનું નિત્ય વિચાર કરીને, આને પ્રાર્થના તરીકે વિધાન કર્યું છે.

Verse 88

गावो मे पुरतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्

ગાયો મારા આગળ રહે, ગાયો મારા પાછળ રહે. ગાયો મારા હૃદયમાં વસે; અને હું ગાયોના મધ્યમાં વસું.

Verse 89

नीराजयति योंगानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् । अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्यांगाद्यांति दूरतः

જે ભાગ્યવાન ગાયની પૂંછડીથી અંગોનું નીરાજન (રક્ષાઆરતી) કરે છે, તેના શરીરથી અલક્ષ્મી, કલહ અને રોગો દૂર થઈ જાય છે.

Verse 90

गोभिर्विप्रश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दा नशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

ગાયો, બ્રાહ્મણો, વેદો, સતી સ્ત્રીઓ, સત્યવક્તાઓ, નિર્લોભ લોકો અને દાનશીલ—આ સાતે દ્વારા પૃથ્વી ધારણ થાય છે।

Verse 91

मम लोकात्परोलोको वैकुंठ इति गीयते । तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम्

મારા લોકથી પરે ‘વૈકુંઠ’ કહેવાય છે. તેના ઉપર ‘કૌમાર’ લોક છે, અને તેનાથી પણ પરે ઉમાનો લોક છે।

Verse 92

शिवलोकस्तदुपरि गोलो कस्तत्समीपतः । गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र संति शिवप्रियाः

તેના ઉપર શિવલોક છે અને તેની નજીક ગોલોક છે. ત્યાં સુશીલા વગેરે ગોમાતાઓ વસે છે, જે શિવને પ્રિય છે।

Verse 93

गवां शुश्रूरूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः । एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः

જે મનુષ્યો ગાયોની સેવા કરે છે અને જે ગોદાન આપે છે—તેઓ તે લોકોમાંથી કોઈ એક લોકમાં વસે છે અને સર્વ સમૃદ્ધિથી યુક્ત થાય છે।

Verse 94

यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायस कर्दमाः । न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

જ્યાં દૂધની નદીઓ વહે છે, જ્યાં પાયસનું કાદવ છે, અને જ્યાં જરા પીડા આપતી નથી—ત્યાં ગોદાન કરનારાઓ જાય છે।

Verse 95

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः । तदुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः

જે શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોના યથાર્થ જ્ઞાતા છે, તેઓ જ બ્રાહ્મણ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેમાં કહેલા આચારનું પાલન કરનાર જ ખરેખર બ્રાહ્મણ; અન્ય તો માત્ર નામધારી છે.

Verse 97

श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना । पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ । श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते

શ્રુતિ અને સ્મૃતિ બે નેત્રો છે, અને પુરાણ હૃદય તરીકે સ્મરાય છે. શ્રુતિ-સ્મૃતિ બંને વિના મનુષ્ય અંધ; એક વિના કાણો. પરંતુ પુરાણ વિના હૃદય શૂન્ય થાય; તે કરતાં કાણો અને અંધ પણ શ્રેષ્ઠ. શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલો ધર્મ પુરાણોમાં ગાઈને સ્પષ્ટ થાય છે.

Verse 98

तद्बाह्मणाय गोर्देया सर्वत्र सुखमिच्छता । न देया द्विजमात्राय दातारं सोप्यधो नयेत्

અતએવ સર્વત્ર સુખ ઇચ્છનારએ એવા સત્ય બ્રાહ્મણને ગૌદાન કરવું જોઈએ. માત્ર ‘દ્વિજ’ નામધારીને ન આપવું; એવો ગ્રાહી દાતાને પણ અધોગતિમાં લઈ જાય છે.

Verse 99

यस्य धर्मेऽस्ति जिज्ञासा यस्य पापाद्भयं महत् । श्रोतव्यानि पुराणानि धमर्मूलानि तेन वै

જેને ધર્મ જાણવાની જિજ્ઞાસા છે અને જેને પાપનો મોટો ભય છે, તેણે ધર્મમૂલ એવા પુરાણોનું અવશ્ય શ્રવણ કરવું જોઈએ.

Verse 100

चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः । अंधोपि न तदा लोकात्संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्

ચૌદ વિદ્યાઓમાં પુરાણ સર્વોત્તમ દીપ છે; તેના આધારથી આ લોકમાં ‘અંધ’ પણ ક્યાંય સંસારસાગરમાં પડતો નથી.

Verse 110

उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिताः सुकृतार्थिनः । तावेव चरणौ धन्यौ काशीमभिप्रयायिनौ

વિખીલેલા કમળ-નેત્રવાળાઓ પુણ્યાર્થી તરીકે રચાયા; કાશી તરફ પ્રયાણ કરનારા એ જ ચરણો ખરેખર ધન્ય છે.

Verse 114

इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्व सुखानि च । सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततो यास्यंति शाश्वतम्

અહીં વંશ સ્થાપીને અને સર્વ સુખો ભોગવીને, તેઓ સત્યલોકમાં દીર્ઘકાલ રહે છે; ત્યારબાદ શાશ્વત પદને પામે છે.