Adhyaya 12

Verse 1

शिवशर्मोवाच । नैरृतादीन् क्रमाल्लोकानाख्यातं पुरुषोत्तमौ । पुरुषोत्तमपादाब्जपरागोद्धूसरालकौ

શિવશર્માએ કહ્યું— “હે પુરુષોત્તમો! નૈઋત આદિ લોકોનું તમે ક્રમથી વર્ણન કર્યું છે; તમારા કેશ જાણે પરમ પુરુષના પાદપદ્મના પરાગથી ધૂસરિત થયા હોય।”

Verse 2

गणावूचतुः । आकर्णय महाभाग संयमिन्याः पुरीं पराम् । दिक्पतेर्निरृतस्यासौ पुण्यापुण्यजनोषिता

ગણોએ કહ્યું—હે મહાભાગ! સાંભળ, સંયમિની નામની પરમ પુરીનું વર્ણન; તે દિક્પતિ નિરૃતની છે અને તેમાં પુણ્યવાન તથા પાપી—બન્ને પ્રકારના લોકો વસે છે।

Verse 3

राक्षसानिवसंत्यस्यामपरद्रोहिणः सदा । जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजना इमे

તે પુરીમાં રાક્ષસો વસે છે, જે સદા પરદ્રોહથી રહિત છે. જન્મમાત્રે તેઓ રાક્ષસ, પરંતુ વર્તનથી તેઓ ખરેખર પુણ્યજન છે।

Verse 4

स्मृत्युक्तश्रुतिवर्त्मानो जातवर्णावरेष्वपि । नाद्रियंतेऽन्नपानानामस्मृत्युक्तं कदाचन

તેઓ સ્મૃતિ અને શ્રુતિમાં કહેલા માર્ગે ચાલે છે, ભલે જન્મે નીચ વર્ણમાં હોય; અને સ્મૃતિવિધાનથી અસંગત અન્ન-પાન તેઓ કદી સ્વીકારતા નથી।

Verse 5

परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । जाताजातौ निकृष्टायामपिपुण्यानुसारिणः

તેઓ પરસ્ત્રી, પરધન અને પરદ્રોહથી પરાવર્તિત રહે છે; અતિ નિકૃષ્ટ સ્થિતિમાં જન્મ્યા હોવા છતાં તેઓ પુણ્યમાર્ગનું જ અનુસરણ કરે છે।

Verse 6

द्विजातिभक्त्युत्पन्नार्थैरात्मानं पोषयंति ये । सदा संकुचितांगाश्च द्विजसंभाषणादिषु

જે દ્વિજ પ્રત્યેની ભક્તિથી પ્રાપ્ત સાધનો વડે પોતાનું પોષણ કરે છે, તેઓ સદા સંકોચી અને વિનયી રહે છે—ખાસ કરીને દ્વિજ સાથે સંભાષણ અને વ્યવહારમાં।

Verse 7

आहूता वस्त्रवदना वदंति द्विजसंनिधौ । जयजीवभगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः

આહ્વાન થતાં તેઓ દ્વિજોના સાન્નિધ્યમાં લજ્જાથી ઢાંકેલા મુખે કહે છે— “જય! હે જીવન-ભાગ્યના નાથ, હે સ્વામી!”—એ રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક સંબોધે છે।

Verse 8

तीर्थस्नानपरानित्यं नित्यं देवपरायणाः । द्विजेषु नित्यं प्रणताः स्वनामाख्यानपूर्वकम्

તેઓ નિત્ય તીર્થસ્નાનમાં પરાયણ, નિત્ય દેવપરાયણ રહે છે; અને દ્વિજોને રોજ પ્રણામ કરતાં પહેલાં વિધિપૂર્વક પોતાનું નામ નિવેદન કરે છે।

Verse 9

दम दान दया क्षांति शौचेंद्रिय विनिग्रहाः । अस्तेय सत्याहिंसाश्च सर्वेषां धर्महेतवः

દમ, દાન, દયા, ક્ષમા, શૌચ અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ; તેમજ અસ્તેય, સત્ય અને અહિંસા—આ બધાં સર્વ માટે ધર્મને ધારણ કરાવનાર કારણો છે।

Verse 10

आवश्येषु सदोद्युक्ता ये जाता यत्रकुत्रचित् । सर्वभोगसमृद्धास्ते वसंत्यत्र पुरोत्तमे

જે આવશ્યક કર્તવ્યોમાં સદા ઉદ્યત રહે છે—જ્યાં ક્યાંય જન્મ્યા હોય તોય—તે સર્વ ભોગોથી સમૃદ્ધ બની આ પરમોત્તમ નગરીમાં વસે છે।

Verse 11

म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषु ये मृतानात्मघातकाः । विहाय काशीं निर्वाण विश्राणांतेऽत्र भोगिनः

મ્લેચ્છો પણ, જો ઉત્તમ તીર્થોમાં મરે અને આત્મઘાતક ન હોય, તો કાશીનો દેહત્યાગ કરીને અહીં ભોગ ભોગવી પછી મોક્ષનું દાન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 12

अंधं तमो विशेयुस्ते ये चैवात्महनो जनाः । भुक्त्वा निरयसाहस्रं ते च स्युर्ग्रामसूकराः

જે લોકો આત્મહત્યા કરે છે તેઓ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે; હજારો નરકયાતનાઓ ભોગવીને પછી તેઓ ગામના ડુક્કરરૂપે જન્મે છે।

Verse 13

आत्मघातो न कर्तव्यस्तस्मात्क्वापि विपश्चिता । इहापि च परत्रापि न शुभान्यात्मघातिनाम्

અતએવ વિદ્વાનોએ ક્યાંય પણ આત્મઘાત કરવો નહીં; આત્મઘાતીઓ માટે ઇહલોકમાં પણ પરલોકમાં પણ શુભતા નથી।

Verse 14

यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्त्वावबोधकाः । प्रयागे सर्वतीर्थानां राज्ञिसर्वाभिलाषदे

કેટલાક તત્ત્વબોધક પોતાને કહેનારા ‘ઇચ્છામરણ’ની વાત કરે છે; અને પ્રયાગને દર્શાવે છે—જે સર્વ તીર્થોનો રાજા અને સર્વ અભિલાષા આપનાર છે।

Verse 15

अंत्यजा अपि ये केचिद्दयाधर्मानुसारिणः । परोपकृतिनिष्ठास्ते वसंत्यत्र तु सत्तमाः

અંત્યજ જન્મેલા કેટલાક પણ જો દયા-ધર્મનું અનુસરણ કરે અને પરોપકારમાં નિષ્ઠ રહે, તો તેઓ અહીં સત્તમ તરીકે વસે છે।

Verse 17

पल्लीपतिरभूदुग्रः पिंगाक्ष इति विश्रुतः । निर्विंध्यायास्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः

વન-પલ્લીનો એક ઉગ્ર અધિપતિ હતો, ‘પિંગાક્ષ’ નામે પ્રસિદ્ધ; નિર્વિંધ્યા નદીના કાંઠે તે શૂર હતો અને ક્રૂર કર્મોથી પરાઙ્મુખ હતો।

Verse 18

घातयेद्दूरसंस्थोपि यः पांथपरिपंथिनः । व्याघ्रादीन् दुष्टसत्त्वांश्च स हिनस्ति प्रयत्नतः

જે દૂર રહીને પણ પંથિકોને અટકાવનારા પરિપંથીઓ—વાઘ વગેરે દુષ્ટ સત્ત્વો—નો પ્રયત્નપૂર્વક સંહાર કરે છે, તે માર્ગરક્ષણ માટે દૃઢ નિશ્ચયથી કાર્ય કરે છે.

Verse 19

जीवेन्मृगयु धर्मेण तत्रापि करुणापरः । न विश्वस्तान्पक्षिमृगान्न सुप्तान्न व्यवायिनः

શિકારી સ્વધર્મથી જીવન ચલાવે, છતાં કરુણામાં તત્પર રહે; વિશ્વાસ રાખનારા પક્ષી-મૃગોને, સૂતાંને, તથા સંભોગરતને તે ન મારે.

Verse 20

न तोयगृध्नून्न शिशून्नांतर्वर्त्नित्वलक्षणान् । स घातयति धर्मज्ञो जातिधर्मपराङ्मुखः

ધર્મજ્ઞ એવો પુરુષ પાણી માટે તરસતા જલગૃધ્નોને, શિશુઓને, તથા ગર્ભિણીના લક્ષણવાળાને ન મારે; એવી નીચ, જાતિ-ધર્મબંધ ક્રૂરતાથી તે પરાઙ્મુખ રહે છે.

Verse 21

श्रमातुरेभ्यः पांथेभ्यः स विश्रामं प्रयच्छति । हरेत्क्षुधा क्षुधार्तानामुपानद्दोऽनुपानहे

તે શ્રમથી પીડિત પંથિકોને વિશ્રામ આપે છે; ભૂખથી વ્યાકુળોની ભૂખ દૂર કરે છે, અને નંગપગોને પાદુકા/ચપ્પલ આપે છે.

Verse 22

मृगत्त्वचोतिमृदुला विवस्त्रेभ्यातिसर्जति । अनुव्रजति कांतारे प्रांतरे पथिकान्पथि

તે વસ્ત્રહીનોને અત્યંત કોમળ મૃગચર્મ આપે છે; અને ઘન કાંતાર તથા નિર્જન પ્રાંતોમાં પણ માર્ગે પંથિકોને અનુસરીને ચાલે છે.

Verse 23

न जिघृक्षति तेभ्योर्थमभयं चेति यच्छति । आविंध्याटवि मे नाम ग्राह्यं दुष्टभयापहम्

તે તેમની પાસેથી ધન લેવાની ઇચ્છા રાખતો નથી; પરંતુ ‘અભય’ આપીને કહે છે— ‘મારું નામ આવિંಧ್ಯાટવી છે; તેને સ્મરો, તે દુષ્ટભય હરે છે.’

Verse 24

नित्यं कार्पटिकान्सर्वान् स पुत्रेण प्रपश्यति । तेपि च प्रतितीर्थं हि तमाशीर्वादयं ति वै

તે પુત્ર સાથે નિત્યે સર્વ દીન-દરિદ્રોની સંભાળ રાખે છે; અને તેઓ પણ પ્રત્યેક તીર્થસ્થાને નિશ્ચયે તેને આશીર્વાદ આપે છે.

Verse 25

इति तिष्ठति पिंगाक्षे साटवी नगरायिता । अध्वनीने ऽध्वगान्कोपि न रुणद्धि ससाध्वसः

આ રીતે, હે પિંગાક્ષ, તે અરણ્ય નગર સમાન બની ગયું. તે માર્ગ પર કોઈયે મુસાફરોને અટકાવ્યા નહીં, અને કોઈ પણ ભયમાં રહ્યો નહીં.

Verse 27

लुब्धकस्तद्धने लुब्धः क्षुद्रस्तन्निधनोद्यतः । स रुरोध तमध्वानमग्रे गत्वाऽतिगूढवत्

તે ધન પર લોભી એવો ક્ષુદ્ર શિકારી, તેના વિનાશ માટે ઉદ્યત થઈ, આગળ જઈ અત્યંત છુપાયેલા માણસની જેમ ઘાત લગાવી તે માર્ગ રોકી બેઠો.

Verse 28

तदा युप्यस्यशेषेण पिंगाक्षो मृगयां गतः । तस्मिन्नरण्ये तन्मार्गं निकषाध्युषितो निशि

ત્યારે પિંગાક્ષ થોડું બાકી રહેલું સાધન લઈને શિકાર માટે ગયો. તે અરણ્યમાં તે માર્ગ રાત્રે નજીકથી નજર રાખીને કબજામાં રાખવામાં આવ્યો હતો.

Verse 29

परप्राणद्रुहां पुंसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः । विश्वं कुशलितेनैतद्विश्वेशपरिरक्षितम्

જે પુરુષો પરપ્રાણનો દ્રોહ કરે છે, તેમના મનરથો સિદ્ધ થતા નથી. આ સમગ્ર જગત કલ્યાણમાં સ્થિત છે અને કાશીના વિશ્વેશ્વર દ્વારા પરિરક્ષિત છે.

Verse 30

न चिंतयेदनिष्टानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन । विधिदृष्टं यतो भावि कलुषंभावि केवलम्

અતએવ અનિષ્ટ બાબતોની ચિંતા ન કરવી, કારણ કે એવી વ્યાકુલતા કદી ફળદાયી નથી. વિધિએ જે ભવિષ્ય તરીકે જોયું છે તે અવશ્ય બને—કલુષિત હોય કે નિર્મળ, તે બનીને રહે છે.

Verse 31

तस्मादात्मसुखंप्रेप्सु रिष्टानिष्टं न चिंतयेत् । चिंतयेच्चेत्तदाचिंत्यो मोक्षोपायो न चेतरः

અતએવ જે આત્મસુખ ઇચ્છે છે, તેણે શુભ-અશુભની ચિંતા ન કરવી. જો વિચાર કરવો જ હોય, તો અચિંત્ય પરમ તત્ત્વનું ચિંતન કરવું—એ જ મોક્ષનો ઉપાય છે, બીજો નથી.

Verse 32

व्युष्टायामथयामिन्यामभूत्कोलाहलो महान् । घातयध्वं पातयध्वं नग्नयध्वं द्रुतं भटाः

પછી રાત્રિ વીતી પ્રભાત થતાં મોટો કોલાહલ થયો—“મારો! પાડી દો! નગ્ન કરો—ઝડપે, હે ભટો!”

Verse 33

मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाः कार्पटिका वयम् । अनायासं लुंठयध्वं नयध्वं च यदस्ति नः

“અમને ન મારો—હે ભટો, અમારું રક્ષણ કરો! અમે ગરીબ કાર્પટિક ભિક્ષુક છીએ. અમારે પાસે જે કંઈ છે તે અનાયાસે લૂંટી લો અને લઈ જાઓ.”

Verse 34

वयं पांथा अनाथाः स्मो विश्वनाथपरायणाः । सनाथास्ते न दूरं सनाथतां पथिकोऽपरः

અમે પંથિકો અનાથ છીએ, છતાં વિશ્વનાથમાં પરાયણ છીએ. જેમને રક્ષક હોય તેઓ સુરક્ષાથી કદી દૂર નથી; અમારી સાથે બીજો મુસાફર પણ સનાથ બને છે.

Verse 35

वयं पिंगाक्षविश्वासादस्मिन्मार्गेऽकुतोभयाः । यातायातं सदा कुर्मः स च दूर इतो वनात्

પિંગાક્ષ પર વિશ્વાસથી આ માર્ગમાં અમને કોઈ ભય નથી. અમે સદા આવનજાવન કરીએ છીએ, અને તે આ વનથી દૂર નથી.

Verse 36

इति श्रुत्वाऽथ पिंगाक्षो भटः कार्पटिकेरितम । दूरान्मा भैष्ट माभैष्ट ब्रुवन्निति समागतः

કાર્પટિકોની વાત સાંભળીને સૈનિક પિંગાક્ષ દૂરથી આવી પહોંચ્યો અને બોલ્યો—“ડરો નહીં, ડરો નહીં.”

Verse 37

तत्कर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लःकार्पटिकप्रियः । तूर्णं तदायुष्यमिव तत्रोपस्थितवान् क्षणात्

પોતાના કર્મના સૂત્રોથી ખેંચાયેલો, કાર્પટિકોને લૂંટવામાં રત ભિલ્લ ક્ષણમાં જ ત્યાં ઝડપથી પ્રગટ થયો—જાણે તેની આયુષ્યે જ તેને બોલાવ્યો હોય.

Verse 38

कोयंकोयं दुराचारः पिंगाक्षे मयि जीवति । उल्लुलुंठयिषुः पांथान्प्राणलिंगसमान्मम

આ કોણ દુરાચારી છે, હું પિંગાક્ષ જીવતો હોઉં ત્યારે, મારા પ્રાણ અને લિંગ સમાન પ્રિય પંથિકોને સંપૂર્ણ લૂંટવા ઇચ્છે છે?

Verse 39

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य ताराक्षस्तत्पितृव्यकः । धनलोभेन पिंगाक्षे पापं पापो व्यचिंतयत्

આ વચન સાંભળીને તેના કાકા તારાક્ષે, ધનના લોભથી, હે પિંગાક્ષ, તે પાપીએ પાપ કરવાનું વિચાર્યું.

Verse 40

कुलधर्मं व्यपास्यैष वर्तते कुलपांसनः । चिरं चिंतितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम्

‘કુળધર્મનો ત્યાગ કરીને આ કુળકલંક પોતાની મરજી મુજબ વર્તી રહ્યો છે. આજે હું નિઃશંકપણે તેનો વધ કરીશ, જેનો હું લાંબા સમયથી વિચાર કરી રહ્યો હતો.’

Verse 41

विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत्क्रुधा । आदावेनं घातयंतु ततः कार्पटिकानिमान्

આવો વિચાર કરીને તે દુષ્ટાત્માએ ક્રોધપૂર્વક પોતાના સેવકોને આજ્ઞા આપી: ‘પહેલા આને મારી નાખો, અને પછી આ ભિક્ષુકોને પણ.’

Verse 42

ततो ऽयुध्यन्दुराचारास्तेनैकेन च तेऽखिलाः । यथाकथंचित्ताननयत्स च स्वावसथांतिकम्

ત્યારે તે બધા દુરાચારીઓ તે એકલા માણસ સાથે લડવા લાગ્યા; તેમ છતાં, જેમતેમ કરીને તે તે બધાને પોતાના રહેઠાણની નજીક લઈ આવ્યો.

Verse 43

आच्छिन्नं हि धनुर्वाणं छिन्नं सन्नहनं शरैः । असूदयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः

‘મારા ધનુષ્ય અને બાણ છીનવી લેવામાં આવ્યા છે; મારું કવચ બાણોથી કપાઈ ગયું છે. જો ઈશ્વરની ઈચ્છા હોત, તો મેં તેમનો સંહાર કર્યો હોત.’

Verse 44

अभिलप्यन्निति प्राणानत्याक्षीत्स परार्थतः । तेपि कार्पटिकाः प्राप्तास्तत्पल्लीं गतसाध्वसाः

આ રીતે બોલીને તેણે પરહિત માટે પ્રાણ ત્યાગ્યા. તે કાર્પટિક સાધુઓ પણ ભય દૂર થઈ તે પલ્લી (ગામ)માં પહોંચી ગયા.

Verse 45

या मतिस्त्वंतकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः । दिगीशत्वमतः प्राप्तो निरृत्यां नैरृतेश्वरः

મૃત્યુ સમયે જેવી મતિ હોય તેવી જ ગતિ થાય. તેથી તેણે દિગીશત્વ પ્રાપ્ત કર્યું—નૈઋત્ય દિશામાં નિરૃતિના લોકનો ઈશ્વર બન્યો.

Verse 46

इत्थमस्य स्वरूपं ते आवाभ्यां समुदीरितम् । एतस्योत्तरतो लोको वरुणस्यायमद्भुतः

આ રીતે તેનું સ્વરૂપ અમે બન્નેએ તને કહી બતાવ્યું. આના ઉત્તર તરફ વરુણનો આ અદ્ભુત લોક છે.

Verse 47

कूपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः । इह लोके महीयंते वारुणे वरुणप्रभाः

જે નિર્મળ અને ધર્મ્ય ધનથી કૂવા, વાપી અને તળાવો બનાવે છે, તેઓ આ લોકમાં માન પામે છે અને વરુણલોકમાં વરુણપ્રભાથી તેજસ્વી થાય છે.

Verse 48

निर्जले जलदातारः परसंतापहारिणः । अर्थिभ्यो ये प्रयच्छंति चित्रच्छत्रकमंडलून्

જે નિર્જલ સ્થાનોમાં પાણી દાન કરીને પરનો સંતાપ દૂર કરે છે, અને અરજદારોને સુંદર છત્ર તથા કમંડલુ આપે છે,

Verse 49

पानीयशालिकाः कुर्युर्नानोपस्करसंयुताः । दद्युर्धर्मघटांश्चापि सुगंधोदकपूरितान्

તેઓ માર્ગમાં વિવિધ ઉપકરણોથી સજ્જ પીવાના પાણીની શાળાઓ સ્થાપે; અને ધર્માર્થે સુગંધિત જળથી ભરેલા ‘ધર્મઘટ’ પણ દાન કરે.

Verse 50

अश्वत्थसेकं ये कुर्युः पथि पादपरोपकाः । विश्रामशालाकर्तारः श्रांतसंतापनोदकाः

જે માર્ગમાં યાત્રીઓના હિતાર્થે અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષને પાણી આપે, વિશ્રામશાળા બાંધે, અને થાકેલા-તપેલા જનનો તાપ હરનારું પાણી આપે—તેઓ જ સાચા ઉપકારી છે.

Verse 51

ग्रीष्मोष्प्रहंति मायूरपिच्छादि रचितान्यपि । चित्राणि तालवृंतानि वितरंति तपागमे

ઉનાળાની ઋતુ આવે ત્યારે ગ્રીષ્મતાપ દૂર કરવા તેઓ રંગબેરંગી તાળપત્રના પંખા વહેંચે છે; કેટલાક તો મોરપિચ્છ વગેરે વડે પણ રચાયેલા હોય છે.

Verse 52

रसवंति सुगंधीनि हिमवंति तपर्तुषु । विश्राणयंति वा तृप्ति पानकानि प्रयत्नतः

તાપની ઋતુમાં તેઓ પ્રયત્નપૂર્વક રસાળ, સુગંધિત અને ઠંડા પાનક (પેય) અર્પણ કરે છે, જેથી તૃપ્તિ અને શીતળતા મળે.

Verse 53

इक्षुक्षेत्राणि संकल्प्य ब्राह्मणेभ्यो ददत्यपि । तथा नानाप्रकारांश्च विकारानैक्षवान्बहून्

તેઓ સંકલ્પપૂર્વક ઇક્ષુક્ષેત્રો (શેરડીના ખેતરો) બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે; તેમજ શેરડીમાંથી બનેલા નાનાપ્રકારના અનેક પદાર્થો પણ અર્પે છે.

Verse 54

गोरसानां प्रदातारस्तथा गोमहिषीप्रदाः । धारामंडपकर्तारश्छायामंडपकारिणः

જે ગોરસ (દૂધનાં પદાર્થો) દાન કરે છે, જે ગાય અને મહિષીનું દાન આપે છે, જે જળધારા-મંડપો બાંધે છે અને છાયા-મંડપો સ્થાપે છે—એવા દાતાઓ ધર્મપુણ્યથી પ્રસિદ્ધ થાય છે.

Verse 55

देवालयेषु ये दद्युर्बहुधारागलंतिकाः । तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजका

જે દેવાલયોમાં બહુધારાથી જળ વહે તેવા પાત્રો (ગલંતિકા) અર્પે છે, અને જે તીર્થસ્થળે કચરો દૂર કરીને તીર્થમાર્ગોને ધોઈ સ્વચ્છ કરે છે—તેઓ પણ ધર્મસેવક તરીકે સન્માન પામે છે.

Verse 56

अभयं ये प्रयच्छंति भयार्तोद्यत पाणयः । निर्भया वारुणे लोके ते वसंति लसंति च

જે ભયભીત અને દુઃખિત લોકો તરફ હાથ લંબાવી અભય આપે છે, તેઓ વરુણલોકમાં નિર્ભય રહી વસે છે અને ત્યાં તેજથી શોભે છે.

Verse 57

विपाशयंति ये पुण्या दुर्वृतैः कंठपाशितान् । ते पाशपाणे लोकेस्मिन्निवसंत्यकुतोभयाः

જે પુણ્યાત્માઓ દુષ્ટોએ ગળે બાંધેલા પાશને ઢીલો કરી બંધિતોને મુક્ત કરે છે, તેઓ પાશપાણિના આ લોકમાં સર્વભયમુક્ત થઈ વસે છે.

Verse 58

नौकाद्युपायैर्न द्यादौ पांथान्ये तारयंत्यपि । तारयंत्यपि दुःखाब्धेस्तत्र नागरिका द्विज

હે દ્વિજ! જે નગરવાસીઓ નૌકા વગેરે ઉપાયોથી નદી વગેરેમાં પંથિકોને પાર ઉતારે છે, તેઓ ખરેખર જીવોને દુઃખ-સમુદ્રમાંથી પણ પાર કરાવવામાં સહાયક બને છે.

Verse 59

घट्टान्पुण्यतटिन्यादेर्बंधयंति शिलादिभिः । तोयार्थिसुखसिद्ध्यर्थं ये नरास्तेत्र भोगिनः

જે પુરુષો પુણ્ય નદીઓ વગેરે તીર્થજળમાં પથ્થર આદિથી ઘાટ બાંધે છે, જળ ઇચ્છનારાઓના સુખ અને કાર્યસિદ્ધિ માટે—તે ત્યાં પુણ્યલોકમાં ભોગસમૃદ્ધિના ભોક્તા બને છે।

Verse 60

वितर्पयंति ये पुण्यास्तृषिताञ्शीतलैर्जलैः । तेऽत्र वै वारुणे लोके सुखसंततिभागिनः

જે પુણ્યશીલ લોકો તરસ્યા લોકોને ઠંડા જળથી તૃપ્ત કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે અહીં વરુણલોકમાં અખંડ સુખસંતતિના ભાગી બને છે।

Verse 61

जलाशयानां सर्वेषामयमेकतमः पतिः । प्रचेता यादसांनाथः साक्षी सर्वेषुकर्मसु

બધા જળાશયો પૈકી એ જ એક પરમ પતિ છે—પ્રચેતા (વરુણ), જલચરોનો નાથ અને સર્વ કર્મોમાં સાક્ષી।

Verse 62

अस्योत्पत्तिं शृणु पतेर्वरुणस्यमहात्मनः । आसीन्मुनिरमेयात्मा कर्दमस्य प्रजापतेः

તે મહાત્મા સ્વામી વરુણની ઉત્પત્તિ સાંભળો. કર્દમ પ્રજાપતિથી જન્મેલો અપરિમિત આત્માવાળો એક મુનિ હતો।

Verse 63

शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः । स्थैर्य माधुर्य धैर्याद्यैर्गुणैरुपचितोहितः

‘શુચિષ્માન’ નામે વિખ્યાત એક પુત્ર જન્મ્યો—વિનય અને સદાચારને યોગ્ય—સ્થૈર્ય, માધુર્ય, ધૈર્ય વગેરે ગુણોથી પરિપોષિત, અને સદા હિતમાં પ્રવૃત્ત।

Verse 64

अच्छोदे सरसि स्नातुं स गतो बालकैः सह । जलक्रीडनसंसक्तं शिशुमारो हरच्च तम्

તે બાલકો સાથે અચ્છોદ સરોવરમાં સ્નાન કરવા ગયો. જલક્રીડામાં મગ્ન હતો ત્યારે શિશુમારે તેને પકડીને લઈ ગયો.

Verse 65

ततस्तस्मिन्मुनिसुते हृतेऽत्याहितशंसिभिः । तैः समागत्य शिशुभिः कथितं तत्पितुः पुरः

પછી તે મુનિપુત્ર હરણ થવાથી—અતિ ભયંકર આપત્તિરૂપે—તે બાલકો એકત્ર થઈ આવી તેના પિતાની સામે તે વાત કહી સંભળાવી.

Verse 66

हरार्चनोपविष्टस्य समाधौ निश्चलात्मनः । श्रुतबालविपत्तेश्च चचाल न मनोहरात्

તે હર (શિવ)ની આરાધનામાં ઉપવેશિત, સમાધિમાં અચલચિત્ત હતો. બાળકની આપત્તિ સાંભળ્યા છતાં તેનું મન મનોહર હરથી ડગ્યું નહીં.

Verse 67

अधिकं शीलयामास स सर्वज्ञं त्रिलोचनम् । पश्यञ्शंभोः समीपे स भुवनानि चतुर्दश

તેણે સર્વજ્ઞ ત્રિલોચન પ્રભુનું વધુ ને વધુ ધ્યાન-સેવન કર્યું. અને શંભુના સાન્નિધ્યમાં તેણે ચૌદ ભુવનોનું દર્શન કર્યું.

Verse 68

नाना भूतानि भूतानि ब्रह्मांडांतर्गतानि च । चंद्रसूर्यर्क्षताराश्च पर्वतान्सरितो द्रुमान्

તેણે બ્રહ્માંડની અંદર રહેલા નાનાવિધ સર્વ ભૂત-પ્રાણીઓને જોયા; તેમજ ચંદ્ર, સૂર્ય, નક્ષત્ર-તારાઓ, પર્વતો, નદીઓ અને વૃક્ષો પણ જોયા.

Verse 69

समुद्रानंतरीयाणि ह्यरण्यानीस्सरांसि च । नाना देवनिकायांश्च बह्वीर्दिविषदां पुरीः

તેણે સમુદ્રના વિસ્તારોની વચ્ચે આવેલા અરણ્યો અને સરોવરો જોયાં; તેમજ દેવગણોના અનેક સમૂહો અને દેવતાઓની અસંખ્ય દિવ્ય નગરીઓ પણ નિહાળી।

Verse 70

वापीकूपतडागानि कुल्याः पुष्करिणीर्बहु । एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान्

તેણે વાપી, કૂવા, તળાવો, નહેરો અને અનેક પુષ્કરિણીઓ જોયાં; અને એક સરોવરમાં જલક્રીડામાં સંપૂર્ણ તલ્લીન સત્ત્વોને પણ નિહાળ્યા।

Verse 71

बहून्मुनिकुमारांश्च मज्जनोन्मज्जनादिभिः । करयंत्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिषेचनैः

તેણે અનેક મુનિકુમારોને વારંવાર ડૂબી ને ઉપર આવી ક્રીડા કરતા જોયા; અને હાથથી ચલાવાતા યંત્રમાંથી છૂટેલી જલધારાઓથી અભિષિક્ત થતા પણ જોયા।

Verse 72

करताडितपानीयशब्ददिङ्मुखनादिभिः । जलखेलनकैरित्थं संसक्तान्बहुबालकान्

હાથથી પાણી પર આઘાત કરવાથી ઊઠતો છપછપ શબ્દ દિશાદિશામાં ગુંજતો હતો; આમ જલખેલમાં તલ્લીન અનેક બાળકોને તેણે જોયા।

Verse 73

तेषां मध्ये ददर्शाथ समाधिस्थः स कर्दमः । स्वं शिशुं शिशुमारेण नीयमानं सुविह्वलम्

તેમની વચ્ચે સમાધિસ્થ કર્દમે પણ પોતાનું શિશુ મગર દ્વારા ખેંચાઈ લઈ જવાતું, અત્યંત વ્યાકુળ, જોયું।

Verse 74

कयाचिज्जलदेव्याथ तस्माच्चक्रूरयादसः । प्रसह्य नीत्वोदधये दृष्टवांस्तं समर्पितम्

ત્યારે તેણે જોયું કે તે ક્રૂર જલચરે બાળકને બળજબરીથી લઈ ગયો હતો અને કોઈ જલદેવીએ તેને સમુદ્રને સમર્પિત કર્યો હતો।

Verse 75

निर्भर्त्स्य सरितांनाथं केनचिद्रुद्ररूपिणा । त्रिशूलपाणिनेत्युक्तं क्रोधताम्राननेनच

પછી રુદ્રરૂપ ધારણ કરનાર કોઈએ નદીઓના નાથને કડક રીતે ઠપકો આપ્યો; ક્રોધથી લાલ થયેલા મુખે કહ્યું—“હે ત્રિશૂલપાણિ!”

Verse 76

कुतो जलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः । प्रजापतेः कर्दमस्य महाभागस्य धीमतः

“હે જળોના અધિપતિ! શિવભક્ત, મહાભાગ અને ધીમાન પ્રજાપતિ કર્દમના બાળકને કેવી રીતે હાનિ થઈ શકે?”

Verse 77

अज्ञात्वा शिवसामर्थ्यं भवताचिरमासितः । भयत्रस्तेन तद्वाक्यश्रवणात्तमुदन्वता

“શિવના સામર્થ્યને ન જાણીને તું લાંબા સમયથી આવું કરતો રહ્યો છે।” એ વચન સાંભળતાં ભયથી સમુદ્ર કંપી ઊઠ્યો।

Verse 78

बालं रत्नैरलंकृत्य बद्ध्वा तं शिशुमारकम् । समर्पितं समानीय शंभुपादाब्जसंनिधौ

બાળકને રત્નોથી અલંકૃત કરીને અને તે મગરને બાંધીને, તેઓ તેને પાછો લાવી શંભુના પાદપદ્મોની સન્નિધિમાં સમર્પિત કર્યો।

Verse 79

नत्वा विज्ञापयत्तं च नापराध्याम्यहं विभो । अनाथनाथविश्वेश भक्तापत्तिविनाशन

નમસ્કાર કરીને તેણે વિનંતી કરી— “હે વિભો, મેં કોઈ અપરાધ કર્યો નથી. હે વિશ્વેશ, અનાથોના નાથ, ભક્તોની આપત્તિનો વિનાશ કરનાર!”

Verse 80

भक्तकल्पतरो शंभोऽनेनायं दुष्टयादसा । अनायिन मया नाथ भवद्भक्तजनार्भकः

“હે શંભુ, ભક્તોના કલ્પતરું! હે નાથ, આ દુષ્ટ જલચરે તમારા ભક્તનો આ નિર્દોષ, કોઈનું અહિત ન કરનાર બાળક અપહરણ કર્યો છે.”

Verse 81

गणेन तेन विज्ञाय शंभोरथ मनोगतम् । पाशेन बद्ध्वा तद्यादः शिशुहस्ते समर्पितम्

પછી તે ગણે શંભુના મનનો ભાવ જાણી, તે જલચરને પાશથી બાંધીને બાળકના હાથમાં સોંપી દીધો.

Verse 82

गृहाणेमं स्वतनयं पार्षदे शंकराज्ञया । याहि स्वभवनं वत्स ब्रुवतीति स कर्दमः

કર્દમે કહ્યું— “હે પાર્ષદ, શંકરની આજ્ઞાથી આ તારો પોતાનો પુત્ર સ્વીકાર. વત્સ, તારા ઘેર જા.”

Verse 83

समाधिसमये सर्वमिति शृण्वन्नुदारधीः । उन्मील्य नयने यावत्प्रणिधानं विसृज्य च

સમાધિના સમયે આ બધું સાંભળી તે ઉદારબુદ્ધિએ આંખો ખોલી અને ક્ષણમાત્ર માટે પોતાનું સ્થિર એકાગ્ર પ્રણિધાન શિથિલ કર્યું.

Verse 84

संपश्यते शिशुं तावत्पुरतः समवैक्षत । गृहीतशिशुमारं च पार्श्वेऽलंकृतकर्णिकम्

ત્યારે તેણે પોતાના સમક્ષ તે શિશુને જોયો અને બાજુમાં પકડાયેલ શિશુમાર (મગરસદૃશ પ્રાણી)ને જોયો, જેના કાનના આભૂષણો સુશોભિત હતા।

Verse 85

तोयार्द्रकाकपक्षाग्रं कषायनयनांचलम् । किंचिद्विरूक्षं त्वक्क्षोभं संभ्रमापन्नमानसम्

તેના વાળના છેડા કાગડાના પાંખ જેવા પાણીથી ભીના હતા, આંખોના ખૂણા કષાયવર્ણે મલિન હતા; તે થોડો અસ્તવ્યસ્ત, ચામડીમાં કંપન અને ભયથી વ્યાકુલ મનવાળો દેખાતો હતો।

Verse 86

कृतप्रणाममालिंग्य जिघ्रंस्तन्मुखपंकजम् । पुनर्जातमिवामंस्त पश्यंश्चापि मुहुर्मुहुः

શિશુએ પ્રણામ કર્યા પછી તેણે તેને આલિંગન કર્યું અને તેના કમળસમાન મુખની સુગંધ લીધી; તેને જાણે પુનર્જન્મ પામ્યો હોય એમ માની, વારંવાર નિહાળતો રહ્યો।

Verse 87

शतानिपंचवर्षाणि प्रणिधानस्थितस्य हि । कर्दमस्य व्यतीतानि शंभुमर्चयतस्तदा

અડગ ધ્યાનમાં સ્થિત કર્દમ શંભુની આરાધના કરતો હતો ત્યારે પાંચસો વર્ષ વીતી ગયા।

Verse 88

कर्दमोपि च तत्कालमज्ञासीत्क्षणसंगतम् । यतो न प्रभवेत्कालो महाकालस्य संनिधौ

કર્દમે તે લાંબા સમયને પણ ક્ષણમાત્ર સમાન જ જાણ્યો; કારણ કે મહાકાળના સાન્નિધ્યમાં કાળનું પણ બળ ચાલતું નથી।

Verse 89

ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च । जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम्

પછી પુત્રે પિતાને પુછીને અને તેમને પ્રણામ કરીને, તપ માટે ઝડપથી શ્રીમદ્ વારાણસી નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 90

तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिंगं संस्थाप्य शांभवम् । पंचवर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः

ત્યાં તેણે ઘોર તપ કર્યું; શાંભવ લિંગ સ્થાપીને, પાંચ હજાર વર્ષ સુધી પથ્થર સમો અચળ રહી રહ્યો।

Verse 91

आविरासीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तपसा ततः । उवाच कार्दमे ब्रूहि कं ददामि वरोत्तमम्

તે તપથી પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ પ્રગટ થયા અને કાર્દમને કહ્યું—“બોલ, તને કયો ઉત્તમ વર આપું?”

Verse 92

कार्दमिरुवाच । यदि नाथ प्रसन्नोसि भक्तानामनुकंपक । सर्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां यादसामपि

કાર્દમે કહ્યું—“હે નાથ, ભક્તો પર કરુણાળુ, જો તમે પ્રસન્ન હો, તો મને સર્વ જળો પર અને જળચર જીવો પર પણ આધિપત્ય આપો।”

Verse 93

इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिंतितदः प्रभुः । अभ्यषिंचत तं तत्र वारुणे परमे पदे

આ સાંભળી, સર્વ ઇચ્છિત આપનાર પ્રભુ મહેશાને ત્યાં જ તેને પરમ વારુણ પદમાં અભિષેક કરીને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 94

रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि । सरसां पल्वलानां च वाप्यंबु स्रोतसा पुनः

સમુદ્રજાત રત્નો પર, સમુદ્રો અને નદીઓ પર પણ; તેમજ સરોવરો, પલ્વલો, વાપીઓ અને ફરી વહેતા જળપ્રવાહો પર પણ— (તમારું અધિપત્ય રહે).

Verse 95

जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चापि वैदिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः

સર્વ જળાશયોનો અધિેશ્વર થા; અને પશ્ચિમ દિશાનો પણ રક્ષક થા— હાથમાં પાશ ધારણ કરનાર, સર્વ દેવોને પ્રિય (તું) થા.

Verse 96

ददामि वरमन्यं च सर्वेषां हितकारकम् । त्वयैतत्स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति

હું એક બીજો વર પણ આપું છું, જે સર્વના હિતકારક છે— તારા દ્વારા સ્થાપિત આ લિંગ તારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 97

वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम् । मणिकर्णेश लिंगस्य नैरृत्यां दिशि संस्थितम्

આ વારાણસીમાં ‘વરુણેશ’ તરીકે ખ્યાત થશે અને ઉત્તમ સિદ્ધિ આપનાર છે. તે મણિકર્ણેશ લિંગના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 98

आराधितं सदा पुंसां सर्वजाड्यविनाशकृत् । वरुणेशस्य ये भक्ता न तेषामब्भयं क्वचित्

આ સદા મનુષ્યો દ્વારા આરાધિત છે અને સર્વ જડતા નાશ કરે છે. જે વરુણેશના ભક્ત છે, તેમને ક્યારેય જળથી ભય થતો નથી.

Verse 99

न संतापभयं तेषां नापायमरणं क्वचित् । जलोदरभयं नैव न भयं वै तृषः क्वचित्

તેમને દાહ-સંતાપનો ભય નથી, ક્યારેય અકાળમરણનો અપાય નથી. જલોદરનો ભય નથી, અને કદી તૃષાનો ભય પણ નથી.

Verse 100

नीरसान्यन्नपानानि वरुणेश्वर संस्मृतेः । सरसानि भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा

વરుణેશ્વરના સ્મરણથી નીરસ અન્ન-પાન પણ રસાળ બની જાય છે; તેમાં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 102

इदं वरुणलोकस्य स्वरूपं ते निरूपितम् । यच्छ्रुत्वा न नरः क्वापि दुरपायैः प्रबाध्यते

આ રીતે તને વરુણલોકનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું. તેને સાંભળીને મનુષ્ય ક્યાંય પણ ઘોર અપાયોથી પીડાતો નથી.

Verse 205

कदाचित्तत्पितृव्येण समीप ग्रामवासिना । श्रुतः कार्पटिकानां हि सार्थः सार्थो महास्वनः

એક વખત નજીકના ગામમાં રહેતા તેના પિતૃવ્યએ કાર્પટિકોના મોટા સાર્થીનો અવાજ સાંભળ્યો; યાત્રાદળનો મહાકોલાહલ ગુંજ્યો.