Adhyaya 21
અધ્યાય ૨૧માં ગોત્ર–પ્રવર નિયમો અને લગ્નયોગ્યતા વિષયક ધર્મશાસ્ત્રીય સામગ્રીનું સંકલન છે. વ્યાસના વચનથી આરંભ કરીને, પ્રસંગસ્થળ સાથે સંકળાયેલી દેવતાઓ/શક્તિઓ (અनेक નામોથી વર્ણિત દેવીઓ સહિત)ની યાદી આપવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ગોત્ર–પ્રવરનાં તકનીકી ભેદ, સમાન/ભિન્ન પ્રવરનાં ઉદાહરણો સાથે વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવે છે. પછી સમાન ગોત્ર અથવા સમાન પ્રવરમાં, તેમજ કેટલાક માતૃપક્ષીય સગાસંબંધના વર્ગોમાં લગ્નનું સ્પષ્ટ નિષેધ કરવામાં આવે છે. નિષિદ્ધ લગ્નના સામાજિક–યાજ્ઞિક પરિણામો—બ્રાહ્મણ્ય-સ્થિતિનો હ્રાસ અને સંતાનનું હીન-લક્ષણ—ઉલ્લેખીને, આવા લગ્ન કરનાર માટે ખાસ કરીને ચાન્દ્રાયણ વ્રત વગેરે પ્રાયશ્ચિત્તવિધાન નિર્દેશાય છે. કાત્યાયન, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ગૌતમ વગેરે આચાર્યોના મત અનુસાર પિતૃ–માતૃ વંશમાં કેટલું અંતર માન્ય, જેઠ–કનિષ્ઠ ભાઈના લગ્નક્રમની પ્રાથમિકતા, તેમજ “પુનર્ભૂ” વગેરે ગૃહધર્મની શ્રેણીઓ પણ સમજાવવામાં આવે છે. નિયમસંરક્ષણ અને ઉલ્લંઘન થાય ત્યારે શુદ્ધિનો માર્ગ બતાવવો—આ અધ્યાયનો મુખ્ય હેતુ છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । तया चोत्पादिता राजञ्छरीरा त्कुलदेवताः
વ્યાસે કહ્યું—હે રાજન! તેના શરીરમાંથી કુલદેવતાઓ, એટલે રક્ષિકા દેવીઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ।
Verse 2
गात्रा ९ शांता १० शेषदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३
તેમનાં નામ આ પ્રમાણે—ગાત્રા (૯), શાંતા (૧૦), શેષદેવી (૧૧), વારાહી (૧૨) અને ભદ્રયોગિની (૧૩)।
Verse 3
तारणी १८ वन कानंदा १९ चामुंडा २० च सुरेश्वरी २१
તેમજ—તારણી (૧૮), વનકાનંદા (૧૯), ચામુંડા (૨૦) અને સુરેશ્વરી (૨૧) પણ જણાવવામાં આવ્યા।
Verse 4
दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः । उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवरण्यथ देवताः
આ રીતે બીજીનું નામ દારભટ્ટારિકા (૨૨) કહેવાયું. પછી દરેકે ફરી સોગણી રીતે, શતગুণે પ્રકટ થઈ; ત્યાં અનેક રૂપોથી યુક્ત શુભ શક્તિઓ ઉત્પન્ન થઈ. હવે આગળ હું તે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ દેવીઓનું ક્રમવાર વર્ણન કરીશ.
Verse 5
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ मांडव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्यायनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भारद्वाज २१ सामान्यप्रवर १ पैमग्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायनसकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसाः २ समानप्रवरः ४ औपमन्युलोगाक्षस २ समानप्रवराः
અહીં વિવિધ ગોત્રો સાથે સંકળાયેલા પ્રવર-સમૂહો (ઋષિ-પરંપરા)—જેમ કે આંગિરસ–બાર્હસ્પત્ય–ભારદ્વાજ વગેરે—તેમની સંખ્યા અને ઉપશાખાઓ સહિત દર્શાવ્યા છે. ધર્માનુસાર લગ્નમાં ગોત્ર અને પ્રવરનું સામ્ય કે ભેદ નક્કી કરવા આ ગણના સંદર્ભરૂપે માન્ય છે.
Verse 6
त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्
સમાન પ્રવર અને સમાન ગોત્રવાળી કન્યાને, તેમજ માતૃપક્ષની સપિંડ સંબંધિનીને, અને અચિકિત્સ્ય રોગગ્રસ્તાને વરણી ન કરવી. જેના શરીરમાં હજી પરિપક્વતાના લક્ષણરૂપ રોમ ઊગ્યા નથી, જે પૂર્વે વિવાહિતા છે, અને પુત્રહીન પુરુષની પુત્રી—તે સુંદર હોય તોય—તેણે પણ વધૂરૂપે ન સ્વીકારવી.
Verse 7
एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्
જ્યાં પ્રવરોમાં એક પણ ઋષિ-નામ સમાન રીતે અનુવર્તે છે, ત્યાં તેટલી હદ સુધી ગોત્રનું સામ્ય માનવું—પરંતુ ભૃગુ અને આંગિરસ-ગણના વિષયમાં પરંપરાગત વિશેષ અપવાદ છે.
Verse 8
भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी ७ धनमर्द्दनी
વધુમાં (દેવીનાં નામ): ભદ્રકાળી (૫), માહેશી (૬), સિંહોરી (૭) અને ધનમર્દ્દની.
Verse 9
समानगोत्रप्रवरां कन्यामूढ्वोपगम्य च । तस्यामुत्पाद्य चांडालं ब्राह्मण्यादेव हीयते
જો પુરુષ સમાન ગોત્ર અને સમાન પ્રવરવાળી કન્યાને પરણે અને તેની સાથે સહવાસ કરીને સંતાન ઉત્પન્ન કરે, તો તે સંતાન ચાંડાલ બને છે; અને તે પુરુષ પોતે પણ બ્રાહ્મણ્યમાંથી પતિત થાય છે.
Verse 10
कात्यायनः । परिणीय सगोत्रा तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत्
કાત્યાયન કહે છે—જો કોઈ દ્વિજ સમાન ગોત્ર તથા સમાન પ્રવરવાળી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરી બેઠો હોય, તો તેને ત્યજી દેવી અને ત્યારબાદ ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।
Verse 11
उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत्
તે પત્નીને ત્યજીને, ત્યારબાદ તેને માતા સમાન પોષણ અને રક્ષણ આપવું જોઈએ।
Verse 12
याज्ञवल्क्यः । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् । पंचमात्सप्तमार्दूर्ध्वं मातृतः पितृत स्तथा
યાજ્ઞવલ્ક્ય કહે છે—નિરોગી, ભાઈઓ ધરાવતી અને ભિન્ન આર્ષ-ગોત્રમાં જન્મેલી કન્યાને વિવાહ કરવી જોઈએ. માતૃપક્ષ તથા પિતૃપક્ષ—બન્ને તરફ પાંચમા પછીથી સાતમા સુધી વિવાહ માન્ય છે।
Verse 13
असमानप्रवरैर्विवाह इति गौतमः । यद्येकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च । तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत्
ગૌતમ કહે છે—વિવાહ અસમાન પ્રવરવાળા કુળમાં કરવો. જો માતૃગોત્ર-પ્રવર સાથે એક પણ પ્રવર સરખો થઈ જાય, તો ત્યાં લગ્ન ન કરવું; તે કન્યા બહેન સમાન ગણાય।
Verse 14
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
જ્યારે મોટો ભાઈ અવિવાહિત હોય ત્યારે જે વ્યક્તિ લગ્ન કરીને ગૃહ્યાગ્નિ-હોત્રનો સંયોગ કરે, તે ‘પરિવેત્તા’ કહેવાય; અને તે પૂર્વજ (મોટો ભાઈ) ‘પરિવિત્તિ’ કહેવાય।
Verse 15
सदा पौनर्भवा कन्या वर्ज नीया कुलाधमा । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमंगला
જે કન્યા વારંવાર ‘પૌનર્ભવા’ બની ફરીથી પરત અપાઈ હોય, તે કુલધર્મ પાળનાર વર માટે સદા વર્જ્ય છે. તેમજ જે વાણીથી દત્ત (પ્રતિજ્ઞાત), મનથી દત્ત, અથવા જેના કૌતુક-મંગલ (સગાઈ) થયા હોય, તેને બીજાએ ગ્રહણ ન કરવી।
Verse 16
उदकस्पर्शिता याच याच पाणिगृहीतका । अग्निं परिगता या च पुनर्भूः प्रसवा च या
જે કન્યાનો ઉદક-સ્પર્શ (જળ-સ્પર્શ) વિધાન થયું હોય, અથવા જેના પાણિગ્રહણ થયું હોય, અથવા જે અગ્નિ-પરિક્રમા કરી ચૂકી હોય—તે વર્જ્ય છે. તેમજ ‘પુનર્ભૂ’ સ્ત્રી અને જે પ્રસવા (સંતાનવતી) હોય તે પણ વર્જ્ય છે।
Verse 17
योगेश्वरी १४ मोहलज्जा १५ कुलेशी १६ शकुलाचिता
‘યોગેશ્વરી’, ‘મોહલજ્જા’, ‘કુલેશી’ અને ‘શકુલાચિતા’—આ નામો/ઉપાધિઓ યાદીમાં ૧૪–૧૭ ક્રમે ગણાય છે।
Verse 18
अथावटंकाः कथ्यंते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मंडकीयात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १९ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया २२ मकाल्या २३ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पांवलन्डीया २९ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३९ बहुधिया ४०
હવે ‘અવટંક’ જણાવવામાં આવે છે—ગોત્ર, પાત્ર, દાત્ર, ત્રાશયત્ર, લડકાત્ર, મંડકિયાત્ર, વિડલાત્ર, રહિલા, ભાદિલ, વાલૂઆ, પોકીયા, વાકીયા, મકાલ્યા, લાડઆ, માણવેદા, કાલીયા, તાલી, વેલીયા, પાંવલન્ડીયા, મૂડા, પીતૂલા, ધિગમઘ, ભૂતપાદવાદી, હોફોયા, શેવાર્દત, વપાર, વથાર, સાધકા, બહુધિયા—આ રીતે પરંપરામાં ૪૦ સુધીની યાદી છે।
Verse 19
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
જો કોઈએ માતુલ (મામા)ની પુત્રી સાથે, અથવા માતૃગોત્રની સ્ત્રી સાથે, અથવા સમાન પ્રવરવાળી સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા હોય, તો તેને ત્યજીને ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।