Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 6

Devanagari script

त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातुः सपिंडामचिकित्स्यरोगाम् । अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुतां सुकृष्णाम्

Transliteration

tyajetsamānapravarāṃ sagotrāṃ mātuḥ sapiṃḍāmacikitsyarogām | ajātalomnīṃ ca tathānyapūrvāṃ sutena hīnasya sutāṃ sukṛṣṇām

Translation

સમાન પ્રવર અને સમાન ગોત્રવાળી કન્યાને, તેમજ માતૃપક્ષની સપિંડ સંબંધિનીને, અને અચિકિત્સ્ય રોગગ્રસ્તાને વરણી ન કરવી. જેના શરીરમાં હજી પરિપક્વતાના લક્ષણરૂપ રોમ ઊગ્યા નથી, જે પૂર્વે વિવાહિતા છે, અને પુત્રહીન પુરુષની પુત્રી—તે સુંદર હોય તોય—તેણે પણ વધૂરૂપે ન સ્વીકારવી.

Word by Word

• त्यजेत्: should abandon/avoid
• त्यजेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• समान-प्रवराम्: having the same pravara
• समान-प्रवराम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समान (प्रातिपदिक) + प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (कन्यां/स्त्रीम् प्रति)

• स-गोत्राम्: of the same gotra
• स-गोत्राम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स- (अव्ययार्थक ‘सह/सम्बद्ध’) + गोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (सगोत्रा = same-gotra)

• मातुः: of the mother
• मातुः: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• स-पिण्डाम्: a sapinda (within prohibited kinship)
• स-पिण्डाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स- (अव्ययार्थक ‘सह/सम्बद्ध’) + पिण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘सपिण्डा’ = within the same sapinda relationship

• अचिकित्स्य-रोगाम्: having an incurable disease
• अचिकित्स्य-रोगाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ- (निषेध) + चिकित्स्य (कृदन्त; √चिकित्स्/चिकित्सा ‘to treat’) + रोग (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्; ‘अचिकित्स्यरोगा’ = having an incurable disease

• अजात-लोम्नीम्: one whose body-hair has not appeared (immature)
• अजात-लोम्नीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ- (निषेध) + जात (कृदन्त; √जन्) + लोम्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्; ‘अजातलोम्नी’ = without grown body-hair (immature)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (likewise/also)

• अन्य-पूर्वाम्: previously of another (previously married)
• अन्य-पूर्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्; ‘अन्यपूर्वा’ = previously belonging to another (married before)

• सुतेन: by a son / with a son
• सुतेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• हीनस्य: of one who is devoid (of a son)
• हीनस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: हीन (कृदन्त/प्रातिपदिक; √हा ‘to abandon’ → ‘devoid’)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषणम् (पुरुषस्य)

• सुताम्: a daughter
• सुताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सु-कृष्णाम्: very dark/black-complexioned
• सु-कृष्णाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/पूर्वपद ‘well/very’) + कृष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (सुताम् प्रति)

Speaker

Unspecified (general dharma injunction within the Purāṇic discourse)

Visual Art Cues

Scene: A family council with an elder brāhmaṇa and women of the household discussing a prospective bride; a scribe notes gotra/pravara; the mood is careful and protective.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Marriage is treated as a dharmic sacrament; lineage boundaries and health/eligibility norms are framed as safeguards of ritual and social order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; the verse focuses on dharma concerning marriage eligibility.

What ritualistic prescription is mentioned?

It prescribes avoidance of certain unions (same gotra/pravara, sapinda, etc.), rather than a positive ritual like snāna or dāna.