Adhyaya 18

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु स्कन्द महाप्राज्ञ ह्यद्भुतं यत्कृतं मया । धर्मारण्ये महादुष्टो दैत्यः कर्णाटकाभिधः

રુદ્ર બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ સ્કંદ, મેં કરેલું અદ્ભુત કાર્ય સાંભળ. ધર્મારણ્યમાં કર્ણાટક નામનો એક મહાદુષ્ટ દૈત્ય હતો.

Verse 2

निभृतं हि समागत्य दंपत्योर्विघ्नमाचरत् । तं दृष्ट्वा तद्भयाल्लोकः प्रदुद्राव निरन्तरम्

તે ચુપચાપ આવી દંપતિઓ માટે વિઘ્નો ઊભાં કરતો. તેને જોઈ તેના ભયથી લોકો અવિરત ભાગી ગયા.

Verse 3

त्यक्त्वा स्थानं गताः सर्वे वणिजो वाडवादयः । मातंगीरूपमास्थाय श्रीमात्रा त्वनया सुत

સ્થાન ત્યજી બધા વણિકો તથા અન્ય લોકો ચાલ્યા ગયા. ત્યારે, હે પુત્ર, શ્રીમાતાએ માતંગીનું રૂપ ધારણ કરી આ ઉપાયથી (કાર્ય કર્યું).

Verse 4

हतः कर्णाटको नाम राक्षसो द्विजघातकः । तदा सर्वेऽपि वै विप्रा हृष्टास्ते तेन कर्मणा

કર્ણાટક નામનો તે દ્વિજઘાતક રાક્ષસ મારાયો. ત્યારે તે કર્મથી બધા બ્રાહ્મણો હર્ષિત થયા.

Verse 5

स्तुवंति पूजयंति स्म वणिजो भक्तितत्पराः । वर्षेवर्षे प्रकुर्वंति श्रीमातापूजनं शुभम्

ભક્તિમાં તત્પર વણિકો તેની સ્તુતિ અને પૂજા કરતા. તેઓ વર્ષેવર્ષે શ્રીમાતાનું શુભ પૂજન કરતા રહ્યા.

Verse 6

शुभकार्येषु सर्वेषु प्रथमं पूजयेत्तु ताम् । न स विघ्नं प्रपश्येत तदाप्रभृति पुत्रक

બધા શુભ કાર્યોમાં પ્રથમ તેની પૂજા કરવી જોઈએ. ત્યારથી, હે પુત્ર, તેને કોઈ વિઘ્ન ભોગવવું નહીં પડે.

Verse 7

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ दुष्टो महादैत्यः कस्मिन्वंशे समुद्भवः । किं किं तेन कृतं तात सर्वंं कथय सुव्रत

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—એ દૂષ્ટ મહાદૈત્ય કોણ છે? તે કયા વંશમાં ઉત્પન્ન થયો? હે તાત, તેણે શું શું કર્યું? હે સુવ્રત, સર્વ મને કહો।

Verse 8

व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कर्णाटकविचेष्टितम् । देवानां दानवानां यो दुःसहो वीर्यदर्पितः

વ્યાસ બોલ્યા—હે રાજન, સાંભળો; હું કર્ણાટકના પરાક્રમનું વર્ણન કરું છું—જે પોતાના બળના દર્પથી ઉન્મત્ત થઈ દેવો અને દાનવો બંનેને અસહ્ય થયો।

Verse 9

दुष्टकर्मा दुराचारो महाराष्ट्रो महाभुजः । जित्वा च सकलांल्लोकांस्त्रैलोक्ये च गतागतः

મહારાષ્ટ્ર નામનો તે મહાબાહુ દુષ્ટકર્મી અને દુરાચારી હતો. સર્વ લોકોને જીતીને તે ત્રિલોકમાં આડેધડ ફરતો હતો।

Verse 10

यत्र देवाश्च ऋषयस्तत्र गत्वा महासुरः । छद्मना वा बलेनैव विघ्नं प्रकुरुते नृप

હે નૃપ, જ્યાં જ્યાં દેવો અને ઋષિઓ ભેગા થાય, ત્યાં તે મહાસુર પણ જઈને છળથી કે બળથી વિઘ્ન ઊભું કરે।

Verse 11

न वेदाध्ययनं लोके भवेत्तस्य भयेन च । कुर्वते वाडवा देवा न च संध्याद्युपासनम्

તેના ભયથી લોકમાં વેદાધ્યયનનો પ્રવાહ જ ન રહે. દેવો પણ દીન બની સંધ્યા-આદિ ઉપાસના સુધી ન કરે।

Verse 12

न क्रतुर्वर्तते तत्र न चैव सुरपूजनम् । देशेदेशे च सर्वत्र ग्रामेग्रामे पुरेपुरे

ત્યાં ન તો વૈદિક ક્રતુ-યજ્ઞો થાય છે, ન દેવપૂજનનું પાલન રહે છે. દેશે દેશે સર્વત્ર—ગામે ગામે, પુરે પુરે—આ અવગણના દેખાય છે.

Verse 13

तीर्थेतीर्थे च सर्वत्र विघ्नं प्रकुरुतेऽसुरः । परंतु शक्यते नैव धर्मारण्ये प्रवेशितुम्

દરેક તીર્થમાં અને સર્વત્ર તે અસુર વિઘ્નો ઊભા કરે છે; પરંતુ ધર્મારણ્યમાં પ્રવેશ કરવો તેને સર્વથા અશક્ય છે.

Verse 14

भयाच्छक्त्याश्च श्रीमातुर्दानवो विक्लवस्तदा । केनोपायेन तत्रैव गम्यते त्विति चिंतयन्

શ્રીમાતાની શક્તિના ભયથી તે દાનવ ત્યારે ગભરાઈને વ્યાકુળ થયો. તે વિચારવા લાગ્યો—“કયા ઉપાયથી ત્યાં જ પહોંચી શકાય?”

Verse 15

विघ्नं करिष्ये हि कथं ब्राह्मणानां महात्मनाम् । वेदाध्ययनकर्तॄणां यज्ञे कर्माधितिष्ठताम्

તે બોલ્યો—“વેદાધ્યયનમાં પરાયણ અને યજ્ઞકર્મમાં અડગ એવા મહાત્મા બ્રાહ્મણોને હું કેવી રીતે વિઘ્ન કરી શકું?”

Verse 16

वेदाध्ययनजं शब्दं श्रुत्वा दूरात्स दानवः । विव्यथे स यथा राजन्वज्राहत इव द्विपः

દૂરથી વેદાધ્યયનજન્ય ધ્વનિ સાંભળી તે દાનવ, હે રાજન, વજ્રાઘાત પામેલા હાથીની જેમ કંપી ઊઠ્યો અને વ્યથિત થયો.

Verse 17

निःश्वासान्मुमुचे रोषाद्दंतैर्दंतांश्च घर्षयन् । दशमानो निजावोष्ठौ पेषयंश्च करावुभौ

ક્રોધથી તેણે ભારે નિશ્વાસ છોડ્યા, દાંત પર દાંત ઘસ્યા; પોતાના હોઠ કાટતાં, બંને હાથ મुठ્ઠી કરીને દબાવી ચગદ્યા।

Verse 18

उन्मत्तवद्विचरत इतश्चेतश्च मारिष । सन्निपातस्य दोषेण यथा भवति मानवः

હે મારિષ! તે ઉન્મત્તની જેમ અહીં-ત્યાં ફરતો રહ્યો; જેમ સન્નિપાત-દોષથી પીડિત મનુષ્ય વિકારપૂર્વક વર્તે છે તેમ।

Verse 19

तथैव दानवो घोरो धर्मारण्यसमीपगः । भ्रमते दहते चैव दूरादेव भयान्वितः

એ જ રીતે તે ઘોર દાનવ ધર્મારણ્યની નજીક આવી ફરતો રહ્યો અને બધું દહન કરતો રહ્યો; દૂરથી જ ભય ફેલાવતો હતો।

Verse 20

विवाहकाले विप्राणां रूपं कृत्वा द्विजन्मनः । तत्रागत्य दुराधर्षो नीत्वा दांपत्यमुत्तमम्

વિવાહકાળે તે બ્રાહ્મણોનું રૂપ ધારણ કરી, દ્વિજનો વેશ લઈને, તે દુર્ધર્ષ ત્યાં આવી ઉત્તમ દંપતિઓને અપહરણ કરીને લઈ જતો।

Verse 21

उत्पपात महीपृष्ठाद्गगने सोऽसुराधमः । स्वयं च रमते पापो द्वेषाज्जातिस्वभावतः

તે અસુરાધમ ભૂમિપૃષ્ઠ પરથી ઉછળી આકાશમાં પહોંચ્યો; અને તે પાપી જન્મજાત સ્વભાવના દ્વેષથી તેમાં જ આનંદ માનતો રહ્યો।

Verse 22

एवं च बहुशः सोऽथ धर्मारण्याच्च दंपती । गृहीत्वा कुरुते पापं देवानामपि दुःसहम्

આ રીતે તે વારંવાર ધર્મારણ્યમાંથી પણ દંપતિઓને પકડી લઈ, દેવોને પણ અસહ્ય એવું પાપ કરતો હતો.

Verse 23

विघ्नं करोति दुष्टोऽसौ दंपत्योः सततं भुवि । महाघोरतरं कर्म कुर्वंस्तस्मिन्पुरे वरे

એ દુષ્ટ વ્યક્તિ પૃથ્વી પર દંપતિઓને સદા વિઘ્ન કરતો અને તે ઉત્તમ નગરમાં અતિઘોર કર્મ કરતો હતો.

Verse 24

तत्रोद्विग्ना द्विजाः सर्वे पलायंते दिशो दश । गताः सर्वे भूमिदेवा स्त्यक्त्वा स्थानं मनोरमम्

ત્યાં ઉદ્વિગ્ન થયેલા બધા દ્વિજ દસ દિશાઓમાં ભાગી ગયા; બધા ‘ભૂમિદેવ’ તે મનોહર સ્થાન ત્યજીને ચાલ્યા ગયા.

Verse 25

यत्रयत्र महत्तीर्थं तत्रतत्र गता द्विजाः । उद्वसं तत्पुरं जातं तस्मिन्काले नृपोत्तम

જ્યાં જ્યાં મહાતીર્થ હતું ત્યાં ત્યાં દ્વિજ ગયા; તે સમયે, હે નૃપોત્તમ, તે નગર ઉજડી ગયું.

Verse 26

न वेदाध्ययनं तत्र न च यज्ञः प्रवर्तते । मनुजास्तत्र तिष्ठंति न कर्णाटभयार्दिताः

ત્યાં ન વેદાધ્યયન ચાલતું, ન યજ્ઞ પ્રવર્તતો; ત્યાં મનુષ્યો રહેતા—હવે કર્ણાટોના ભયથી પીડિત નહોતા.

Verse 27

द्विजाः सर्वे ततो राजन्वणिजश्च महायशाः । एकत्र मिलिताः सर्वे वक्तुं मंत्रं यथोचितम्

ત્યારે, હે રાજન્, સર્વ દ્વિજ અને મહાયશસ્વી વણિકો એક સ્થળે એકત્ર થઈ, યથોચિત મંત્રણા કરીને યોગ્ય ઉપદેશ બોલવા લાગ્યા।

Verse 28

कर्णाटस्य वधोपायं मंत्रयंति द्विजर्षभाः । विचार्यमाणे तैर्दैवाद्वाग्जाता चाशरीरिणी

દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ કર્ણાટના વધનો ઉપાય મંત્રતા હતા; તેઓ વિચારતા જ દૈવયોગે એક અશરીરી વાણી પ્રગટ થઈ।

Verse 29

आराधयत श्रीमातां सर्वदुःखापहारिणीम् । सर्वदैत्यक्षयकरीं सर्वोपद्रवनाशनीम्

‘શ્રીમાતાની આરાધના કરો—તે સર્વ દુઃખહરણ કરનારી, સર્વ દૈત્યક્ષય કરનારી અને સર્વ ઉપદ્રવનાશિની છે.’

Verse 30

तच्छ्रुत्वा वाडवाः सर्वे हर्षव्याकुललोचनाः । श्रीमातां तु समागत्य गृहीत्वा बलिमुत्तमम्

આ સાંભળી સર્વ વાડવો હર્ષથી વ્યાકુલ નેત્રોવાળા બની, શ્રીમાતાની પાસે આવી ઉત્તમ બલી-ઉપહાર લઈને ઉપસ્થિત થયા।

Verse 31

मधु क्षीरं दधि घृतं शर्करा पञ्चधारया । धूपं दीपं तथा चैव चंदनं कुसुमानि च

તેઓ મધુ, ક્ષીર, દધિ, ઘૃત અને શર્કરા—પંચધારા રૂપે—અને ધૂપ, દીપ, ચંદન તથા પુષ્પો પણ લઈને આવ્યા।

Verse 32

फलानि विविधान्येव गृहीत्वा वाडवा नृप । धान्यं तु विविधं राजन्भक्तापूपा घृताचिताः

હે રાજન! વાડવોએ અનેક પ્રકારનાં ફળો લીધાં, તેમજ વિવિધ ધાન્ય પણ; અને ઘીથી સમૃદ્ધ ભક્ત (ભાત) તથા અપુપ (મીઠી વાનગી) લઈને આવ્યા।

Verse 33

कुल्माषा वटकाश्चैव पायसं घृतमिश्रितम् । सोहालिका दीपिकाश्च सार्द्राश्च वटकास्तथा

તેઓ કૂલ્માષ (ઉકાળેલા દાળ), વટક (તળેલા કેક) અને ઘી મિશ્રિત પાયસ પણ લાવ્યા; તેમજ સોહાલિકા, દીપિકા અને ભીના (આર્દ્ર) વટક પણ।

Verse 34

राजिकाभिश्च संलिप्ता नवच्छिद्रसमन्विताः । चंद्रबिंबप्रतीकाशा मण्डकास्तत्र कल्पिताः

ત્યાં તેમણે રાજિકા (રાઈ)થી લેપિત, નવા છિદ્રોથી યુક્ત, અને ચંદ્રબિંબ સમા તેજસ્વી મંડક (કેક) તૈયાર કર્યા।

Verse 35

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा गन्धोदकेन च । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्तोषयामासुरीश्वरीम्

પંચામૃત અને સુગંધિત જળથી સ્નાન કરાવી, ધૂપ-દીપ અને નૈવેદ્ય દ્વારા તેમણે ઈશ્વરીને પ્રસન્ન કરી।

Verse 36

नीराजनैः सकपूरैः पुष्पैर्दीपैः सुचंदनैः । श्रीमाता तोषिता राजन्सर्वोपद्रवनाशनी

હે રાજન! કપૂરયુક્ત નીરાજન, પુષ્પ, દીપ અને ઉત્તમ ચંદનથી—સર્વ ઉપદ્રવ નાશ કરનાર શ્રીમાતા પ્રસન્ન થયા।

Verse 37

श्रीमाता च जगन्माता ब्राह्मी सौम्या वरप्रदा । रूपत्रयं समास्थाय पालयेत्सा जगत्त्रयम्

તે શ્રીમાતા, જગન્માતા—બ્રાહ્મી, સૌમ્યા અને વરપ્રદાયિની છે. ત્રિરૂપ ધારણ કરીને તે ત્રિલોકનું પાલન-રક્ષણ કરે છે.

Verse 38

त्रयीरूपेण धर्मात्मन्रक्षते सत्यमंदिरम् । जितेद्रिया जितात्मानो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः

હે ધર્માત્મન, ત્રયી-રૂપે તે સત્યમંદિરનું રક્ષણ કરે છે. ઇન્દ્રિયજિત, આત્મજિત એવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 39

तैः सर्वेरर्चिता माता चंदनाद्येन तोषिता । स्तुतिमारेभिरे तत्र वाङ्मनःकायकर्मभिः । एकचित्तेन भावेन ब्रह्मपुत्र्याः पुरः स्थिताः

તેમણે સૌએ માતાની અર્ચના કરી; ચંદનાદિ અર્પણોથી તે પ્રસન્ન થઈ. ત્યાં વાણી, મન અને કાયાના કર્મોથી સ્તુતિ આરંભી; એકચિત્ત ભાવથી બ્રહ્મપુત્રીના સમક્ષ ઊભા રહ્યા.

Verse 40

विप्रा ऊचुः । नमस्ते ब्रह्मपुत्र्यास्तु नमस्ते ब्रह्मचारिणि । नमस्ते जगतां मातर्नमस्ते सर्वगे सदा

વિપ્રોએ કહ્યું—હે બ્રહ્મપુત્રી, તમને નમસ્કાર; હે બ્રહ્મચારિણી, તમને નમસ્કાર. હે જગન્માતા, તમને નમસ્કાર; હે સદા સર્વવ્યાપિની, તમને નમસ્કાર.

Verse 41

क्षुन्निद्रा त्वं तृषा त्वं च क्रोधतंद्रादयस्तथा । त्वं शांतिस्त्वं रतिश्चैव त्वं जया विजया तथा

તું જ ભૂખ અને નિદ્રા છે; તું જ તૃષા છે; તેમજ ક્રોધ, તન્દ્રા વગેરે પણ તું જ છે. તું જ શાંતિ, તું જ રતિ; તું જ જયા અને વિજય પણ છે.

Verse 42

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैस्त्वं प्रपन्ना सुरेश्वरि । सावित्री श्रीरुमा चैव त्वं च माता व्यवस्थिता

હે સુરેશ્વરી! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે સૌ તારી શરણમાં આવે છે. તું જ સાવિત્રી, શ્રી, રમા અને ઉમા—સ્વયં જગન્માતા રૂપે સ્થિત છે.

Verse 43

ब्रह्मविष्णु सुरेशानास्त्वदाधारे व्यवस्थिताः । नमस्तुभ्यं जगन्मातर्धृतिपुष्टिस्वरूपिणि

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવોના અધિપતિઓ તારા આધાર પર જ સ્થિત છે. હે જગન્માતા! ધૃતિ અને પુષ્ટિ-સ્વરૂપિણી, તને નમસ્કાર.

Verse 44

रतिः क्रोधा महामाया छाया ज्योतिःस्वरूपिणि । सृष्टि स्थित्यंतकृद्देवि कार्यकारणदा सदा

તું રતિ પણ છે અને ક્રોધ પણ; તું મહામાયા છે; તું છાયા છે અને જ્યોતિ-સ્વરૂપિણી પણ. હે દેવી! તું સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહાર કરે છે તથા સદા કારણ અને કાર્ય (ફળ) આપે છે.

Verse 45

धरा तेजस्तथा वायुः सलिलाकाशमेव च । नमस्तेऽस्तु महाविद्ये महाज्ञानमयेऽनघे

તું ધરા, તેજ, વાયુ, જળ અને આકાશ પણ છે. હે મહાવિદ્યા! હે મહાજ્ઞાનમયી નિર્મળા! તને નમસ્કાર.

Verse 46

ह्रींकारी देवरूपा त्वं क्लींकारी त्वं महाद्युते । आदिमध्यावसाना त्वं त्राहि चास्मान्महाभयात्

તું હ્રીંકાર-સ્વરૂપા, દેવરૂપિણી છે; તું ક్లీંકાર-સ્વરૂપા, મહાદ્યુતિ છે. તું આદિ, મધ્ય અને અંત છે—અમને પણ મહાભયથી રક્ષા કર.

Verse 47

महापापो हि दुष्टात्मा दैत्योऽयं बाधतेऽधुना । त्राणरूपा त्वमेका च अस्माकं कुलदेवता

મહાપાપથી ભરેલો આ દુષ્ટાત્મા દૈત્ય અત્યારે અમને પીડાવે છે. હે દેવી, તું જ અમારી એકમાત્ર ત્રાણરૂપા, અમારા કુળની કુળદેવી છે.

Verse 48

त्राहित्राहि महादेवि रक्षरक्ष महेश्वरि । हनहन दानवं दुष्टं द्विजातीनां विघ्नकारकम्

હે મહાદેવી, ત્રાહિ ત્રાહિ; હે મહેશ્વરી, રક્ષ રક્ષ. દ્વિજાતિઓને વિઘ્ન કરનાર તે દુષ્ટ દાનવને હણ—હણ.

Verse 49

एवं स्तुता तदा देवी महामाया द्विजन्मभिः । कर्णाटस्य वधार्थाय द्विजातीनां हिताय च । प्रत्यक्षा साऽभवत्तत्र वरं ब्रूहीत्युवाच ह

દ્વિજોએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં દેવી મહામાયા, કર્ણાટના વધ અને દ્વિજાતિઓના હિત માટે, ત્યાં પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ અને બોલી—“વર માગો.”

Verse 50

श्रीमातोवाच । केन वै त्रासिता विप्राः केन वोद्वेजिताः पुनः । तस्याहं कुपिता विप्रा नयिष्ये यमसादनम्

શ્રીમાતાએ કહ્યું—હે વિપ્રો, કોણે તમને ભયભીત કર્યા અને કોણે ફરી તમને ઉદ્વેગિત કર્યા? તેના પર ક્રોધિત થઈ હું તેને યમના સદનમાં મોકલી દઈશ.

Verse 51

क्षीणायुषं नरं वित्त येन यूयं निपीडिताः । ददामि वो द्विजातिभ्यो यथेष्टं वक्तुमर्हथ

જેણે તમને પીડિત કર્યા છે તે ક્ષીણાયુષ્ય મનુષ્યને ઓળખો. હે દ્વિજાતિઓ, હું તમને સહાય આપું છું; તમારી ઇચ્છા મુજબ નિઃશંક બોલો.

Verse 52

भक्त्या हि भवतां विप्राः करिष्ये नात्र संशयः

હે વિપ્રો, તમારી ભક્તિના કારણે હું નિશ્ચયે કાર્ય કરીશ—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 53

द्विजा ऊचुः । कर्णाटाख्यो महारौद्रो दानवो मदगर्वितः । विघ्नं प्रकुरुते नित्यं सत्यमंदिरवासिनाम्

દ્વિજોએ કહ્યું—‘કર્ણાટ નામનો એક દાનવ, અતિ રૌદ્ર અને મદ-ગર્વથી ફૂલેલો, સત્યમંદિરવાસીઓ માટે નિત્ય વિઘ્ન કરે છે.’

Verse 54

ब्राह्मणान्सत्यशीलांश्च वेदाध्ययनतत्परान् । द्वेषाद्द्वेष्टि द्वेषणस्तान्नित्यमेव महामते । वेदविद्वेषणो दुष्टो घातयैनं महाद्युते

તે દ્વેષથી સત્યશીલ અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર એવા બ્રાહ્મણોને દ્વેષે છે; નિત્ય તેમને હાનિ પહોંચાડવા તત્પર રહે છે, હે મહામતે। એ વેદદ્વેષી દુષ્ટ છે—હે મહાદ્યુતિ દેવી, તેનો વધ કરાવો।

Verse 55

व्यास उवाच । तथेत्युक्त्वा तु सा देवी प्रहस्य कुलदेवता । वधोपायं विचिंत्यास्य भक्तानां रक्षणाय वै

વ્યાસે કહ્યું—‘“તથાસ્તુ” કહી તે દેવી, કુલદેવી, હસીને પોતાના ભક્તોની રક્ષા માટે તેના વધનો ઉપાય વિચારવા લાગી.’

Verse 56

ततः कोपपरा जाता श्रीमाता नृपसत्तम । कोपेन भृकुटीं कृत्वा रक्तनेत्रांतलोचनाम्

પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, શ્રીમાતા સંપૂર્ણ ક્રોધપર બની; ક્રોધથી ભ્રૂકુટી ચઢાવી અને આંખોના ખૂણા લાલ થઈ ગયા।

Verse 57

कोपेन महताऽविष्टा वसंती पावकं यथा । महाज्वाला मुखान्नेत्रान्नासाकर्णाच्च भारत

મહાન ક્રોધના આવેશથી આવિષ્ટ થઈ તે પવનથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવી ધગધગી ઊઠી. હે ભારત, તેના મુખ, નેત્ર, નાસિકા અને કર્ણમાંથી મહાજ્વાળાઓ પ્રગટ થઈ.

Verse 58

तत्तेजसा समुद्भूता मातंगी कामरूपिणी । काली करा लवदना दुर्दर्शवदनोज्ज्वला

તે તેજમાંથી કામરૂપિણી માતંગી પ્રગટ થઈ—શ્યામવર્ણા, કરાલહસ્તા, ભયાનક મુખવાળી અને દુર્દર્શ તેજથી દીપ્તિમતી।

Verse 59

रक्तमाल्यांबरधरा मदाघूर्णितलोचना । न्यग्रोधस्य समीपे सा श्रीमाता संश्रिता तदा

રક્તમાલા અને રક્તવસ્ત્ર ધારણ કરીને, દિવ્ય મદથી ઘૂમતા નેત્રોવાળી તે શ્રીમાતા ત્યારે વડવૃક્ષની નજીક આશ્રયે રહી।

Verse 60

अष्टादशभुजा सा तु शुभा माता सुशोभना । धनुर्बाणधरा देवी खड्गखेटकधारिणी

તે શુભા, સુશોભના માતા અષ્ટાદશભુજાવાળી હતી. દેવી ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરતી અને ખડ્ગ તથા ખેટક (ઢાલ) પણ ધરાવતી હતી.

Verse 61

कुठारं क्षुरिकां बिभ्रत्त्रिशूलं पानपात्रकम् । गदां सर्पं च परिघं पिनाकं चैव पाशकम्

તેણે કુઠાર અને ક્ષુરિકા, ત્રિશૂલ અને પાનપાત્ર; ગદા, સર્પ અને પરિઘ; તેમજ પિનાક ધનુષ્ય અને પાશ પણ ધારણ કર્યા હતા.

Verse 62

अक्षमालाधरा राजन्मद्यकुंभानुधारिणी । शक्तिं च मुशलं चोग्रं कर्तरीं खर्परं तथा

હે રાજન, તે અક્ષમાળા ધારણ કરીને મદ્યકુંભ હાથમાં ધરતી હતી; તેમજ શક્તિ, ઉગ્ર મુશલ, કર્તરી અને ખર્પર (કપાલપાત્ર) પણ ધારણ કરતી હતી।

Verse 63

कंटकाढ्यां च बदरीं बिभ्रती तु महानना । तत्राभवन्महायुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्

તે મહાનના દેવી કાંટાઓથી ભરેલી બદરીની શાખા ધારણ કરતી હતી; ત્યારે ત્યાં જ એક મહાયુદ્ધ ઊભું થયું—અતિ તુમુલ અને રોમાંચક।

Verse 64

मातंग्याः सह कर्णाटदानवेन नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ, માતંગી સાથે કર્ણાટ દાનવનો (ઘોર) સંઘર્ષ થયો।

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच । कथं युद्धं समभवत्कथं चैवापवर्तत । जितं केनैव धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व मारिष

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ધર્મજ્ઞ મહાશય, યુદ્ધ કેવી રીતે ઊભું થયું અને કેવી રીતે સમાપ્ત થયું? વિજય કોના દ્વારા પ્રાપ્ત થયો? હે પૂજ્ય, તે મને કહો।

Verse 66

व्यास उवाच । एकदा शृणु राजेंद्र यज्जातं दैत्यसंगरे । तत्सर्वं कथयाम्याशु यथावृत्तं हि तत्पुरा

વ્યાસે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર, દૈત્યોના સંઘર્ષમાં એક વખત જે બન્યું તે સાંભળ; તે સર્વ હું શીઘ્ર, જેમ પૂર્વકાળે બન્યું તેમ જ, યથાવૃત્ત કહું છું।

Verse 67

प्रणष्टयोषा ये विप्रा वणिजश्चैव भारत । चैत्रमासे तु संप्राप्ते धर्मारण्ये नृपोत्तम

હે ભારત, ચૈત્ર માસ આવી પહોંચતાં, જેમની પત્નીઓ ગુમ થઈ ગઈ હતી એવા બ્રાહ્મણો અને વણિકો, હે નૃપોત્તમ, ધર્મારણ્યમાં આવ્યા.

Verse 68

गौरीमुद्वाहयामासुर्विप्रास्ते संशितव्रताः । स्वस्थानं सुशुभं ज्ञात्वा तीर्थराजं तथोत्तमम्

તે દૃઢવ્રતી બ્રાહ્મણોએ તે સ્થાનને પરમ શુભ અને ઉત્તમ ‘તીર્થરાજ’ જાણીને, ત્યાં ગૌરીનો વિધિવત્ ઉદ્વાહ કર્યો.

Verse 69

विवाहं तत्र कुर्वंतो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः । कोटिकन्याकुलं तत्र एकत्रासीन्महोत्सवे । धर्मारण्ये महाप्राज्ञ सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

ત્યાં વિવાહ કરાવતા તે દ્વિજોત્તમો એકત્ર થયા. ધર્મારણ્યના તે મહોત્સવે એક જ સ્થાને કરોડો કન્યાઓનો સમૂહ હતો. હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું સત્ય જ સત્ય કહું છું.

Verse 70

चतुर्थ्यामपररात्रेऽभ्यंतरतोऽग्निमादधुः । आसनं ब्रह्मणे दत्त्वा अग्निं कृत्वा प्रदक्षिणम्

ચતુર્થીની અપપરાત્રિમાં તેમણે અંદર પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. પુરોહિતને આસન આપી, અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 71

स्थालीपाकं च कृत्वाथ कृत्वा वेदीः शुभास्तदा । चतुर्हस्ताः सकलशा नागपाश समन्विताः

પછી સ્થાલીપાક હવન કરીને તેમણે શુભ વેદીઓ રચી—ચાર હાથ પ્રમાણની, સુવ્યવસ્થિત, અને ‘નાગપાશ’ બંધનોથી યુક્ત.

Verse 72

वेदमंत्रेण शुभ्रेण मंत्रयंते ततो द्विजाः । चरतां दंपतीनां हि परिवेश्य यथोचितम्

ત્યારબાદ દ્વિજોએ શુદ્ધ વૈદિક મંત્રોનું જપ કર્યું અને વિધિ મુજબ આગળ વધતા દંપતિઓને યથોચિત અન્ન-નૈવેદ્ય પરોસ્યું।

Verse 73

ब्रह्मणा सहितास्तत्र वाडवा स्ते सुहर्षिताः । कुर्वते वेदनिर्घोषं तारस्वरनिनादितम्

ત્યાં પુરોહિત સાથે આનંદિત વાડવોએ ઊંચા સ્વરે ગુંજતો વેદ-નિર્ઘોષ કર્યો।

Verse 74

तेन शब्देन महता कृत्स्नमापूरितं नभः । तं श्रुत्वा दानवो घोरो वेदध्वनिं द्विजे रितम्

તે મહાન શબ્દથી આખું આકાશ ભરાઈ ગયું. દ્વિજોએ ઉચ્ચારેલી તે વેદધ્વનિ સાંભળી ભયંકર દાનવ ઉશ્કેરાઈ ઊઠ્યો।

Verse 75

उत्पपातासनात्तूर्णं ससैन्यो गतचेतनः । धावतः सर्वभृत्यास्तं ये चान्ये तानुवाच सः

તે સૈન્યসহ ચિત્ત વ્યાકુળ થઈ તરત આસન પરથી ઉછળી ઊભો થયો. પાછળ દોડતા બધા સેવકો અને અન્ય લોકોને તેણે કહ્યું।

Verse 76

श्रूयतां कुत्र शब्दोऽयं वाडवानां समुत्थितः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैतेयाः सत्वरं ययुः

તે બોલ્યો—“સાંભળો, વાડવોનો આ શબ્દ ક્યાંથી ઊઠ્યો છે?” તેનું વચન સાંભળી દૈત્યોએ તરત જ દોડ લગાવી।

Verse 77

विभ्रांतचेतसः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । धर्मारण्ये गताः केचित्तत्र दृष्टा द्विजा तयः

બધાના ચિત્ત ભ્રમિત થઈ ગયા અને તેઓ અહીં-ત્યાં દોડ્યા. કેટલાક ધર્મારણ્યમાં ગયા; ત્યાં તે બ્રાહ્મણો દેખાયા.

Verse 78

उद्गिरंतो हि निगमान्विवाहसमये नृप । सर्वं निवेदयामासुः कर्णाटाय दुरात्मने

હે નૃપ, વિવાહસમયે વેદમંત્રો ઉચ્ચારતા તેઓએ સર્વ વાત દુરાત્મા કર્ણાટને નિવેદી દીધી.

Verse 79

तच्छ्रुत्वा रक्तताम्राक्षो द्विजद्विट् कोपपू रितः । अभ्यधावन्महाभाग यत्र ते दंपती नृप

તે સાંભળીને દ્વિજદ્વેષી તે રક્ત-તામ્ર નેત્રવાળો ક્રોધથી ભરાઈ, હે મહાભાગ, જ્યાં તે દંપતી હતા ત્યાં દોડી ગયો, હે નૃપ।

Verse 80

खमाश्रित्य तदा दैत्यमायां कुर्वन्स राक्षसः । अहरद्दंपती राजन्सर्वालंकारसंयुतान्

ત્યારે તે રાક્ષસ આકાશનો આશ્રય લઈને દૈત્યમાયા રચી, હે રાજન, સર્વ આભૂષણોથી યુક્ત તે દંપતીનું અપહરણ કરી ગયો।

Verse 81

ततस्ते वाडवाः सर्वे संगता भुवनेश्वरीम् । बुंबारवं प्रकुर्वाणास्त्राहित्राहीति चोचिरे

પછી તે બધી સ્ત્રીઓ ભુવનેશ્વરી પાસે એકત્ર થઈ; મોટો કકળાટ કરીને ‘ત્રાહિ ત્રાહિ’—‘રક્ષા કરો, રક્ષા કરો’—એમ બોલી ઉઠीं.

Verse 82

तच्छ्रुत्वा विश्वजननी मातंगी भुवनेश्वरी । सिंहनादं प्रकुर्वाणा त्रिशूलवरधारिणी

તેમનો આર્તનાદ સાંભળીને વિશ્વજનની માતંગી ભુવનેશ્વરીએ સિંહનાદ કર્યો; ત્રિશૂલધારિણી, વરદાયિની દેવી પ્રગટ થઈ।

Verse 83

ततः प्रववृते युद्धं देवीकर्णाटयोस्तथा । ऋषीणां पश्यतां तत्र वणिजां च द्विजन्मनाम्

પછી દેવી અને કર્ણાટ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું; ત્યાં ઋષિઓ, વણિકો અને દ્વિજજન તે જોઈ રહ્યા હતા।

Verse 84

पश्यतामभवयुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अस्त्रैश्चिच्छेद मातगी मदविह्वलितं रिपुम्

જોતાં જોતાં યુદ્ધ ભયંકર અને રોમાંચક બન્યું; શસ્ત્રોથી માતંગીએ અહંકારમત્ત શત્રુને છેદી પાડી દીધો।

Verse 85

सोऽपि दैत्यस्ततस्तस्या बाणेनैकेन वक्षसि । असावपि त्रिशूलेन घातितः कश्मलं गतः

પછી તે દૈત્યે એક જ બાણથી દેવીના વક્ષસ્થળે પ્રહાર કર્યો; પરંતુ તે પોતે દેવીના ત્રિશૂલથી ઘાતિત થઈ ભય-વ્યાકુલ થઈ પડ્યો।

Verse 86

मुष्टिभिश्चैव तां देवीं सोऽपि ताडयतेऽसुरः । सोऽपि देव्या ततः शीघ्रं नागपाशेन यंत्रितः

તે અસુર મুষ্টિઓથી પણ દેવીને મારવા લાગ્યો; ત્યારે દેવીએ તરત જ નાગપાશથી તેને બાંધી વશમાં કર્યો।

Verse 87

ततस्तेनैव दैत्येन गरुडास्त्रं समादधे । तया नारायणास्त्रं तु संदधे शरपातनम्

ત્યારે એ જ દૈત્યે ગરુડાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યો; અને તેણીએ પ્રતિઉત્તરરૂપે નારાયણાસ્ત્ર સંધાન કરી શરોની વર્ષા વરસાવી।

Verse 88

एवमन्योन्यमाकृष्य युध्यमानौ जयेच्छया । ततः परिघमादाय आयसं दैत्यपुंगवः

આ રીતે પરસ્પર ખેંચાતાં, વિજયની ઇચ્છાથી યુદ્ધ કરતાં હતાં; ત્યારે દૈત્યપુંગવે લોખંડનો પરિઘ (ગદા) ઉઠાવ્યો।

Verse 89

मातंगीं प्रति संकुद्धो जघान परवीरहा । देवी क्रुद्धा मुष्टिपातैश्चूर्णयामास दानवम्

માતંગી પ્રત્યે ક્રોધિત થઈ, પરવીરહાએ પ્રહાર કર્યો; ત્યારે દેવી પણ ક્રોધિત થઈ મુષ્ટિપ્રહારોથી દાનવને ચૂર્ણ કરી નાખ્યો।

Verse 90

तेन मुष्टिप्रहारेण मूर्च्छितो निपपात ह । ततस्तु सहसोत्थाय शक्तिं धृत्वा करे मुदा

તે મુષ્ટિપ્રહારે તે મૂર્છિત થઈ પડી ગયો; પછી અચાનક ઊઠીને, આનંદથી હાથમાં શક્તિ (ભાલો) ધારણ કર્યો।

Verse 91

शतघ्नीं पातयामास तस्या उपरि दानवः । शक्तिं चिच्छेद सा देवी मातंगी च शुभानना

દાનવે તેના ઉપર શતઘ્ની ફેંકી; પરંતુ શુભમુખી દેવી માતંગીએ તે શક્તિ (ભાલા)ને કાપી ટુકડા કરી નાખી।

Verse 92

जहासोच्चैस्तु सा सुभ्रः शतघ्नीं वज्रसन्निभा । एव मन्योन्यशस्त्रौघैरर्दयंतौ परस्परम्

ત્યારે વજ્રસમાન શતઘ્ની ધારણ કરનાર તે તેજસ્વી, સુભ્રૂ દેવી ઊંચે હસી. આ રીતે બંનેએ પરસ્પર પર શસ્ત્રવર્ષાના પ્રવાહો વરસાવી એકબીજાને પીડિત કર્યા।

Verse 93

ततस्त्रिशूलेन हतो हृदये निपपात ह । मूर्छां विहाय दैत्योऽसौ मायां कृत्वा च राक्षसीम्

પછી ત્રિશૂલથી હૃદયમાં ઘાયલ થઈ તે ધરતી પર પડી ગયો. મૂર્છા છોડીને તે દૈત્યે રાક્ષસી જેવી માયા રચી।

Verse 94

पश्यतां तत्र तेषां तु अदृश्योऽभून्महासुरः । पपौ पानं ततो देवी जहासारुणलोचना

ત્યાં તેઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ મહાસુર અદૃશ્ય થઈ ગયો. ત્યારબાદ અરુણલોચના દેવી હસી અને પોતાનું પાન (પેય) પી ગઈ।

Verse 95

सर्वत्रगं तं सा देवी त्रैलोक्ये सचराचरे

તે દેવી ત્રિલોકમાં—ચરાચર સહિત—સર્વત્ર ગમન કરનાર તે (અસુર)ને શોધવા લાગી।

Verse 96

क्व पास्यस्तीति ब्रूते सा ब्रूहि त्वं सांप्रतं हि मे । कर्णाटक महादुष्ट एहि शीघ्रं हि युध्यताम्

તે બોલી—“ક્યાં ભાગીશ? હમણાં જ મને કહો—હમણાં જ કહો! હે કર્ણાટક મહાદુષ્ટ, આવો; ઝડપથી આવો, યુદ્ધ કરીએ!”

Verse 97

ततोऽभवन्महायुद्धं दारुणं च भयानकम् । पपौ देवी तु मैरेयं वधार्थं सुमहाबला

ત્યારે એક મહાયુદ્ધ ઊભું થયું—અતિ દારુણ અને ભયંકર. સુમહાબલા દેવીએ વધાર્થે મૈરેય મદિરાનું પાન કર્યું.

Verse 98

मातंगी च ततः क्रुद्धा वक्त्रे चिक्षेप दानवम् । ततोऽपि दानवो रौद्रो नासारंध्रेण निर्गतः

પછી ક્રોધિત માતંગીએ દાનવને પોતાના મુખમાં ફેંકી દીધો. છતાં પણ તે રૌદ્ર દાનવ તેની નાસારંધ્રથી બહાર નીકળી આવ્યો.

Verse 99

युध्यते स पुनर्दैत्यः कर्णाटो मदपूरितः । ततो देवी प्रकुपिता मातंगी मदपूरिता

એ દૈત્ય કર્ણાટ મદથી ભરાઈ ફરી યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. ત્યારે દેવી માતંગી પણ પ્રચંડ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ, શક્તિથી પરિપૂર્ણ બની।

Verse 100

दशनैर्मथयित्वा च चर्वयित्वा पुनःपुनः । शवास्थि मे दसा युक्तं मज्जामांसादिपूरितम्

તેણે દાંતોથી પીસીને અને વારંવાર ચાવીને તેને શવની અસ્થિ સમાન કરી દીધું—મજ્જા, માંસ વગેરે થી ભરેલું।

Verse 110

पित्रा मे स्थापिता दैत्य रक्षार्थं हि द्विजन्मनाम् । केवलं श्यामलांगी सा सर्वलोकहितावहा

‘હે દૈત્ય! દ્વિજોની રક્ષા માટે મારા પિતાએ મને સ્થાપિત કરી છે. તે શ્યામલાંગી દેવી તો માત્ર સર્વ લોકનું હિત વહન કરનારી છે.’

Verse 120

जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ततोत्सवं प्रकुर्वन्तो गीतं नृत्यं शुभप्रदम्

ગંધર્વોના અધિપતિઓએ ગાન કર્યું અને અપ્સરાઓના સમૂહોએ નૃત્ય કર્યું. ત્યારબાદ ઉત્સવ ઉજવીને તેમણે આશીર્વાદ આપતું મંગલમય ગીત અને નૃત્ય પ્રસ્તુત કર્યું।

Verse 130

देव्युवाच । स्वस्थाः संतु द्विजाः सर्वे न च पीडा भविष्यति । मयि स्थितायां दुर्धर्षा दैत्या येऽन्ये च राक्षसाः

દેવીએ કહ્યું—‘બધા દ્વિજજન સુખી અને સુરક્ષિત રહો; કોઈ પીડા ઊભી નહીં થાય. હું અહીં સ્થિત રહું ત્યાં સુધી દુર્ધર્ષ દૈત્ય અને અન્ય રાક્ષસો (પ્રબળ નહીં બને).’

Verse 131

शाकिनीभूतप्रेताश्च जंभाद्याश्च ग्रहास्तथा । शाकिन्यादिग्रहाश्चैव सर्पा व्याघ्रादयस्तथा

‘શાકિનીઓ, ભૂત-પ્રેત, તેમજ જંભ આદિ ગ્રહો; શાકિની-પ્રકારના અન્ય ગ્રહો પણ; અને સર્પ, વ્યાઘ્ર વગેરે—આ બધા ભયો (અહીં હાનિ નહીં કરે).’

Verse 140

खट्वांगं बदरीं चैव अंकुशं च मनोरमम् । अष्टादशायुधैरेभिः संयुता भुवनेश्वरी

ખટ્વાંગ, બદરી અને મનોહર અંકુશ ધારણ કરીને, ભુવનેશ્વરી આ અષ્ટાદશ આયુધોથી સંયુક્ત હતી।

Verse 150

बल्लाकरं वरं यूपा क्षिप्तकुल्माषकं तथा । सोहालिका भिन्नवटा लाप्सिका पद्मचूर्णकम्

‘બલ્લાકર, વર, યૂપા તથા ક્ષિપ્તકુલ્માષક; સોહાલિકા, ભિન્નવટા, લાપ્સિકા અને પદ્મચૂર્ણક—આ શુભ પ્રસંગ માટે તૈયાર કરાયેલા નૈવેદ્ય/ભોગ છે.’

Verse 160

मदीयवचनं श्रुत्वा तथा कुरुत वै विधिम् । विवाहकाले संप्राप्ते दंपत्योः सौख्यहेतवे

મારું વચન સાંભળી તે પ્રમાણે વિધિ યથાવત્ આચરો. લગ્નકાળ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે દંપતિના સુખ અને કલ્યાણ માટે તે કરો.

Verse 170

तिल तैलेन वा कुर्यात्पुरुषो नियतव्रतः । एकाशनं हि कुरुते यक्ष्मप्रीत्यै निरंतरम्

નિયતવ્રતધારી પુરુષ તિલ અથવા તિલતેલથી તે કર્મ કરે. યક્ષ્મની પ્રીતિ માટે તે સતત એકાશનવ્રત (એક વખત ભોજન) પાળે.

Verse 179

तेषां कुले कदा चित्तु अरिष्टं नैव जायते । अपुत्रो लभते पुत्रान्धनहीनस्तु संपदः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं श्रीमातुश्च प्रसादतः

તેમના કુળમાં ક્યારેય અરીષ્ટ (અનિષ્ટ) જન્મતું નથી. અપુત્રને પુત્રો મળે છે અને ધનહીનને સંપત્તિ મળે છે. શ્રીમાતાની કૃપાથી આયુષ્ય, આરોગ્ય અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે.