Adhyaya 16

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । रक्षसां चैव दैत्यानां यक्षणामथ पक्षिणाम् । भयनाशाय काजेशैर्धर्मारण्यनिवासिनाम्

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—રાક્ષસો, દૈત્યો, યક્ષો તથા પક્ષીઓથી ઉત્પન્ન ભયના નાશ માટે ધર્મારણ્યનિવાસીઓ હિતે કાજેશ-પ્રભુઓએ જે ઉપાયો સ્થાપ્યા છે, તે મને કહો.

Verse 2

शक्तीः संस्थापिता नृनं नानारूपा ह्यनेकशः । तासां स्थानानि नामा नि यथारूपाणि मे वद

લોકોની રક્ષા માટે નાનારૂપવાળી અનેક શક્તિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. તેમના સ્વરૂપ અનુસાર તેમના સ્થાનો અને નામો મને કહો.

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु पार्थ महाबाहो धर्ममूर्ते नृपोत्तम । स्थाने वै स्थापिता शक्तिः काजेशैश्चैव गोत्रपा

વ્યાસ બોલ્યા—હે પાર્થ, મહાબાહો! હે ધર્મમૂર્તિ, નૃપોત્તમ! સાંભળ—કાજેશ-પ્રભુઓએ યોગ્ય સ્થાનોમાં શક્તિને સ્થાપી છે; તે ગોત્રોની રક્ષિકા છે.

Verse 4

श्रीमाता मदारिकायां शांता नंदापुरे वरे । रक्षार्थं द्विजमुख्यानां चतुर्दिक्षु स्थिताश्च ताः

મદારિકામાં શ્રીમાતા વિરાજે છે અને શ્રેષ્ઠ નંદાપુરમાં શાંતા વિરાજે છે. દ્વિજમુખ્યોની રક્ષા માટે તે શક્તિઓ ચારેય દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 5

युक्ताश्चैव सुरैः सर्वैः स्वस्वस्थाने नृपोत्तम । वनमध्ये स्थिताः सर्वा द्विजानां रक्षणाय वै

હે નૃપોત્તમ! સર્વ દેવતાઓએ યથાવિધી નિયુક્ત કરેલા તેઓ બધા વનમાં પોતાના-પોતાના સ્થાને સ્થિત રહ્યા—નિશ્ચયે દ્વિજોના રક્ષણ માટે.

Verse 6

सा बभूव महाराज सावित्रीति प्रथा शिवा । असुराणां वधार्थाय ज्ञानजा स्थापिता सुरैः

હે મહારાજ! તે કલ્યાણી દેવી ‘સાવિત્રી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. પવિત્ર જ્ઞાનથી જન્મેલી તેણીને અસુરવધ માટે દેવતાઓએ સ્થાપિત કરી.

Verse 7

गात्रायी पक्षिणी देवी छत्रजा द्वारवासिनी । शीहोरी चूटसंज्ञा या पिप्पलाशापुरी तथा । अन्याश्च बहवश्चैव स्थापिता भयरक्षणे

ગાત્રાયી, પક્ષિણી દેવી, છત્રજા, દ્વારવાસિની, શીહોરી, ‘ચૂટા’ નામે જાણીતી, તેમજ પિપ્પલાશાપુરી—અને અન્ય ઘણી દેવીઓ ભયરક્ષણ માટે સ્થાપિત કરવામાં આવી.

Verse 8

प्रतीच्योदीच्यां याम्यां वै विबुधैः स्थापिता हि सा । नानायुधधरा सा च नानाभरणभूषिता

પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશાઓમાં પણ તે દેવી દેવતાઓ દ્વારા સ્થાપિત થઈ; તે અનેક પ્રકારનાં આયુધ ધારણ કરતી અને અનેક આભૂષણોથી અલંકૃત હતી.

Verse 9

नानावाहनमारूढा नानारूपधरा च सा । नानाकोपसमायुक्ता नानाभयविना शिनी

તે દેવી અનેક વાહનો પર આરૂઢ થતી અને અનેક રૂપ ધારણ કરતી. અનેક પ્રકારના કોપથી યુક્ત થઈ તે અનેક ભયનો વિનાશ કરનારિ હતી.

Verse 10

स्थाप्या मातर्यथास्थाने यथायोग्या दिशोदिश । गरुडेन समारूढा त्रिशूलवरधारिणी

માતાને તેના યથોચિત સ્થાને, દરેક દિશામાં યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવી—ગરુડારૂઢા, ત્રિશૂલ ધારણ કરનારી અને વરદાયિની।

Verse 11

सिंहारूढा शुद्धरूपा वारुणी पानदर्पिता । खड्गखेटकबाणाढ्यैः करैर्भाति शुभानना

સિંહારૂઢા, શુદ્ધરૂપા—વારુણી, પાનદર્પથી મત્ત—શુભમુખી દેવી ખડ્ગ, ખેટક અને બાણોથી સજ્જ કરોથી તેજસ્વી બને છે।

Verse 12

रक्तवस्त्रावृता चैव पीनोन्नतपयोधरा । उद्यदादित्यबिंबाभा मदाघूर्णितलोचना

તે લાલ વસ્ત્રોથી આવૃત છે, પીન અને ઉન્નત સ્તનવાળી; ઉદયતા સૂર્યબિંબ સમ તેજસ્વી, અને મદથી ડોલતા નેત્રવાળી।

Verse 13

एवमेषा महादिव्या काजेशैः स्थापिता तदा । रक्षार्थं सर्वजंतूनां सत्यमंदिरवासिनाम्

આ રીતે તે મહાદિવ્ય દેવીને ત્યારે કાજેશોએ સ્થાપિત કરી—સર્વ જીવોની, ખાસ કરીને સત્યમંદિરમાં વસનારાઓની રક્ષા માટે।

Verse 14

सा देवी नृपशार्दूल स्तुता संपूजिता सह । ददाति सकलान्कामान्वांछितान्नृपमत्तम

હે નૃપશાર્દૂલ! તે દેવી સ્તુતિ અને સમ્યક પૂજાથી પ્રસન્ન થઈ, હે નૃપમત્તમ, સર્વ વાંછિત કામનાઓ આપે છે।

Verse 15

धर्मारण्यात्पश्चिमतः स्थापिता छत्रजा शुभा । तत्रस्था रक्षते विप्रान्कियच्छक्तिसम न्विता

ધર્મારણ્યના પશ્ચિમ ભાગે શુભ ‘છત્રજા’ દેવી પ્રતિષ્ઠિત છે. તે ત્યાં નિવાસ કરીને, પરિમિત દિવ્યશક્તિથી યુક્ત થઈ, બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરે છે.

Verse 16

भैरवं रूपमास्थाय राक्षसानां वधाय च । धारयंत्यायुधानीत्थं विप्राणामभयाय च

રાક્ષસોના વધ માટે તે ભૈરવરૂપ ધારણ કરે છે. આ રીતે શસ્ત્રો ધારણ કરીને તે બ્રાહ્મણોને અભય આપે છે.

Verse 17

सरश्चकार तस्याग्रे उत्तमं जल पूरितम् । सरस्यस्मिन्महाभाग कृत्वा स्नानादितर्पणम्

તેના સમક્ષ તેણે શુદ્ધ જળથી પરિપૂર્ણ એક ઉત્તમ સરોવર રચ્યું. હે મહાભાગ! તે સરોવરમાં સ્નાન કરીને તર્પણાદિ વિધિઓ કરી,

Verse 18

पिंडदानादिकं सर्वमक्षयं चैव जायते । भूमौ क्षिप्तांजलीन्दिव्यान्धूपदीपादिकं सदा

પિંડદાનાદિ સર્વ કર્મોનું પુણ્ય અક્ષય બને છે. ભૂમિ પર અર્પિત દિવ્ય અંજલિ, ધૂપ-દીપાદિ અર્પણ પણ સદા ફળદાયક થાય છે.

Verse 19

तस्य नो बाधते व्याधिः शत्रूणां नाश एव च । बलिदानादिकं तत्र कुर्याद्भूयः स्वशक्तितः

તેને રોગો પીડતા નથી અને શત્રુઓનો નાશ જ થાય છે. તેથી ત્યાં પોતાની શક્તિ મુજબ વારંવાર બલિદાનાદિ અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 20

शत्रवो नाशमायांति धनं धान्यं विवर्धते । आनंदा स्थापिता राजञ्छक्त्यंशा च मनोरमा

શત્રુઓ નાશ પામે છે અને ધન-ધાન્ય વધે છે. હે રાજન, શક્તિનો અંશ એવી મનોહર આનંદા ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 21

रक्षणार्थं द्विजातीनां माहात्म्यं शृणु भूपते । शुक्लांबरधरा दिव्या हेमभूषणभूषिता

હે ભૂપતે, દ્વિજાતિઓના રક્ષણાર્થે આ મહાત્મ્ય સાંભળો. તે દિવ્ય દેવી શ્વેત વસ્ત્રધારિણી અને સુવર્ણાભૂષણોથી ભૂષિતા છે.

Verse 22

सिंहारूढा चतुर्हस्ता शशांककृतशेखरा । मुक्ताहारलतोपेता पीतोन्नतपयोधरा

તે સિંહ પર આરૂઢ, ચતુર્ભુજા અને મસ્તક પર ચંદ્રને શિખરરૂપે ધારણ કરનારી છે. મુક્તાહારથી શોભિત, તેના ઉન્નત સ્તન સ્વર્ણાભ છે.

Verse 23

अक्षमालासिहस्ता च गुण तोमरधारिणी । दिव्यगंधवराधारा दिव्यमालाविभूषिता

તેણે હાથમાં અક્ષમાળા અને ખડ્ગ ધાર્યા છે; ધનુષ્યની ડોરી અને તોમર પણ ધારણ કરે છે. દિવ્ય સુગંધની શ્રેષ્ઠ આધારા, તે દિવ્ય માળાઓથી વિભૂષિત છે.

Verse 24

सात्त्विकी शक्तिरानंदा स्थिता तस्मिन्पुरे पुरा । पूजयेत्तां च वै राजन्कर्पूरारक्त चंदनैः

સાત્ત્વિકી શક્તિ આનંદા પ્રાચીનકાળથી તે નગરીમાં સ્થિત છે. હે રાજન, કપૂર અને રક્તચંદનથી તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 25

भोजयेत्पायसैः शुभ्रैर्मध्वाज्यसितया सह । भवान्याः प्रीतये राजन्कुमार्याः पूजनं तथा

હે રાજન, ભવાનીની પ્રીતિ માટે શુદ્ધ શ્વેત પાયસને મધ, ઘી અને ખાંડ સાથે ભક્તો/અતિથિઓને ભોજન કરાવવું; તેમજ કુમારી દેવીનું પૂજન પણ કરવું।

Verse 26

तत्र जप्तं हुतं दत्तं ध्यातं च नृपसत्तम । तत्सर्वं चाक्षयं तत्र जायते नात्र संशयः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યાં કરાયેલ જપ, હોમમાં અર્પિત આહુતિ, આપેલ દાન અને કરેલ ધ્યાન—આ બધું ત્યાં અક્ષય બને છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 27

त्रिगुणे त्रिगुणा वृद्धिस्तस्मिन्स्थाने नृपोत्तम । साधकस्य भवेन्नूनं धनदारादिसं पदः

હે નૃપોત્તમ, જ્યાં પુણ્ય ત્રિગુણ છે તે સ્થાને વૃદ્ધિ પણ નિશ્ચયે ત્રિગુણ થાય છે; સાધકને ધન, પત્ની અને અન્ય સંપત્તિ અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 28

न हानिर्न च रोगश्च न शत्रुर्न च दुष्कृतम् । गावस्तस्य विवर्द्धंते धनधान्यादिसंकुलम्

તેને ન હાનિ થાય, ન રોગ થાય; ન શત્રુ અને ન દુષ્કૃત્ય તેને દબાવી શકે। તેની ગાયો વધે છે અને તેનું ઘર ધન-ધાન્યાદિથી ભરપૂર બને છે।

Verse 29

न शाकिन्या भयं तस्य न च राज्ञश्च वैरिणः । न च व्याधिभयं चैव सर्वत्र विजयी भवेत्

તેને શાકિનીનો ભય નથી, વૈરી રાજાનો પણ ભય નથી; રોગનો ભય પણ નથી. તે સર્વત્ર વિજયી બને છે।

Verse 30

विद्याश्चतुर्द्दशास्यैव भासंते पठिता इव । सूर्यवद्द्योतते भूमावानंदमा श्रितो नरः

તેના માટે ચૌદ વિદ્યાઓ જાણે પહેલેથી જ અધ્યયન કરેલી હોય તેમ પ્રકાશિત થાય છે. અને આનંદમાં પ્રતિષ્ઠિત તે પુરુષ પૃથ્વી પર સૂર્ય સમાન તેજથી દીપ્તિમાન થાય છે.