Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् । यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् । दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते । विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः । नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत

શ્રી ગણેશાય નમઃ। હું પરમ, નિર્મળ, સ્વયંપ્રકાશ શ્રી રામચંદ્રને વંદન કરું છું—જે ત્રિલોકને સંહાર-સમુદ્ર પાર કરાવતી ‘નૌકા’ સમાન પ્રભુ છે; જેમની પ્રભુશક્તિથી આ સમગ્ર જગત જન્મ, સ્થિતિ અને સંસારપ્રવાહમાં સદા પ્રકાશિત રહે છે; જે વેદાંતથી વેદ્ય, સર્વવ્યાપી, ચૈતન્યઘન અને પ્રમાણાતીત છે। પત્ની, પુત્ર, ધન, કૂટુંબ-પરિજન, પ્રિય બંધુ, માતા, ભાઈ, પિતા, શ્વશુરકુલજન, સેવક, ઐશ્વર્ય અને વિત્ત; વિદ્યા, રૂપ, નિર્મળ ઘર, યૌવન અને ભોગ—મરણસમયે બધું વ્યર્થ; ધર્મ જ એકમાત્ર સહાયક છે। નૈમિષ નામના નિમિષક્ષેત્રમાં શૌનકાદિ ઋષિઓએ લોકહિત અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે સહસ્ર વર્ષનું સત્રયજ્ઞ કર્યું।

Verse 2

एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः । परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा । चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः

એક વખત સૂતને આવતો જોઈ શૌનકાદિ ઋષિઓ પરમ હર્ષથી ભરાઈ ગયા. સુસ્થિર ચિત્તથી તેમણે નેત્રોથી જાણે તેને પી લીધો; અદ્ભુત કથાઓ સાંભળવાની ઉત્કંઠાથી તે તપસ્વીઓ ત્યાં તેની આસપાસ ભેગા થયા।

Verse 3

अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः

પછી, તે મહાત્મા તપસ્વીઓ બેઠા પછી, લોમહર્ષણિએ વિનયપૂર્વક પોતાના માટે સૂચવાયેલ આસન સ્વીકારી લીધું।

Verse 4

सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च । अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः

તેમને સુખાસને બેઠેલા અને વિઘ્નો શમેલા જોઈને, સંવાદ આરંભ કરવા માટે ઋષિઓએ કેટલીક પ્રસ્તાવનાત્મક વાતો પૂછीं।

Verse 5

पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता । कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे

હે તાત! પૂર્વે તારા પિતાએ સમગ્ર પુરાણ અધ્યયન કર્યું હતું. હે લોમહર્ષણ! શું તું પણ તે બધું સંપૂર્ણ રીતે અધીત કર્યું છે?

Verse 6

कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् । श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्

હે સૂત! પુણ્યદાયી અને પાપનાશિની એવી આ પવિત્ર કથા કહો; જેને સાંભળતાં સો જન્મોના સંગ્રહિત પાપ પણ લય પામે છે।

Verse 7

सूत उवाच । श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् । सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्

સૂત બોલ્યા—શ્રીભારતી (સરಸ್ವતી)ના ચરણયુગલને, ગણનાથ (ગણેશ)ના પદદ્વયને તથા સર્વ દેવતાઓને નમસ્કાર કરીને હું હવે કહું છું।

Verse 8

शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः

શક્તિઓ, વસુઓ, ગ્રહો તથા યજ્ઞાદિ કર્મોના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓને નમસ્કાર કરીને, તેમજ સર્વ રીતે શુભ બ્રાહ્મણો અને કવિમુખ્યોને વંદન કરીને (હું આગળ વધું છું)।

Verse 9

अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् । नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः

પોતાના ઇષ્ટદેવતાઓને પ્રણામ કરીને અને ગુરુસત્તમને દંડવત્ કરીને, તેણે શુભ દેવોને નમસ્કાર કર્યો—વિશેષ કરીને શ્રીરામ આદિને।

Verse 10

यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् । सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च

જેનાં સ્મરણથી મનુષ્ય અનેક પ્રકારના પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. તેમની કૃપાથી હું તીર્થોના ઉત્તમ ફળનું વર્ણન કરીશ; અને સર્વના નિયંતાર ધર્માત્મા પ્રભુને પ્રણામ કરીને।

Verse 11

धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः । सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्

તે ધર્મારણ્યના સ્વામી, ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)ના અધિપતિ, નિત્ય ભવાનીપતિ, પાપહર ધર્મેશ્વર દેવ છે; સ્થિર ભોગ અને યોગ દ્વારા તમારે માટે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. તે જીવકલાથી સર્વના હૃદયોમાં સદા વ્યાપીને સ્થિત છે; જેમનું ધ્યાન કરવાથી મનુષ્યો ફરી સંસાર-કારાગૃહમાં પ્રવેશતા નથી।

Verse 12

सूत उवाच । एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि । तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा

સૂત બોલ્યા—એક વખત ધર્મ બ્રહ્માની સભામાં ગયો. તે સભાને જોઈને તે ત્યારે જ્ઞાનમાં દૃઢનિષ્ઠ થયો।

Verse 13

देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः । देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः

દેવો અને મુનિવરો થી ભરેલી તે સભા જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થયો; ત્યાં દેવો, યક્ષો, નાગો, અન્ય પન્નગો તથા અસુરો પણ હતા।

Verse 14

ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना । ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा

ઋષિ, સિદ્ધ અને ગંધર્વોથી પરિપૂર્ણ, યથોચિત આસનોથી સુશોભિત તે સભા, હે બ્રાહ્મણ, પરમ સુખમય હતી; ત્યાં ન શીતનો કષ્ટ, ન ઉષ્માનો।

Verse 15

ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् । कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्

પછી ધર્મવિદે પુણ્ય અને દિવ્ય કથા શ્રવણ કરાવી. કથાના અંતે તેણે મુનિશાર્દૂલને ઉદ્દેશીને આ વચન કહ્યાં।

Verse 16

स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया । दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा

સ્તંભોથી ધારિત તે સભા શાશ્વત હતી, ક્ષયને પામતી ન હતી. નાનાવિધ દિવ્ય તેજોથી પ્રકાશિત થઈ તેની પ્રભા અપરિમિત હતી।

Verse 17

अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्

તે સભા સ્વયંપ્રભા બની ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિને પણ વટાવી દીપ્તિમાન હતી. સ્વર્ગશિખરે સ્થિત થઈ એવી જ્વલંત હતી કે જાણે ભાસ્કરને પણ ધિક્કારે છે.

Verse 18

तस्यां स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् । स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

ત્યાં સર્વલોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્મા—સ્વયં એકલા, અવિરત—વિવિધ દેવો અને મનુષ્યોને શાસન કરીને ઉપદેશ આપતા હતા।

Verse 19

न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत । नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः

ત્યાં તેમને ન ભૂખ લાગતી, ન તરસ, અને ન જરા પણ થાક આવતો. તે ઉત્તમ સભામંડપ અનેક રૂપનાં દિવ્ય મણિઓથી જાણે રચાયેલો હોય તેમ ઝળહળતો હતો.

Verse 20

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः । पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा

ત્યાં ભૃગુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ હતા; ગૌતમ તથા અંગિરા પણ હતા. પુલસ્ત્ય અને ક્રતુ, તેમજ પ્રહ્લાદ અને કર્દમ પણ ત્યાં હાજર હતા.

Verse 21

अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही

ત્યાં અથર્વ અને અંગિરસગણ, તેમજ વાલખિલ્ય અને મરીચિપ પણ હતા. મન, અંતરિક્ષ, વિદ્યા, અશ્વ, વાયુ, તેજ, જળ અને પૃથ્વી—આ બધાં પણ વ્યક્તરૂપ શક્તિઓ તરીકે હાજર હતાં.

Verse 22

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च । प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा

શબ્દ અને સ્પર્શ, તેમજ રૂપ, રસ અને ગંધ; પ્રકૃતિ અને વિકાર, તથા સત્તા-અસત્તા સાથે સંબંધિત કારણતત્ત્વો—આ બધાં પણ ત્યાં હાજર હતાં.

Verse 23

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् । जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा

મહાતેજસ્વી અગસ્ત્ય અને વીર્યવાન માર્કંડેય પણ ત્યાં હતા; જમદગ્નિ, ભરદ્વાજ, સંવર્ત અને ચ્યવન પણ હાજર હતા.

Verse 24

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः । सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः

ત્યાં મહાભાગ દુર્વાસા, ધર્મનિષ્ઠ ઋષ્યશૃંગ, તથા ભગવાન સનત્કુમાર—મહાતપસ્વી યોગાચાર્ય—પણ ઉપસ્થિત હતા.

Verse 26

चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

ત્યાં નક્ષત્રો સાથે ચંદ્રમા અને તેજસ્વી આદિત્ય; વાયુઓ, (વિશ્વક્રમના) તંતુઓ, સંકલ્પ અને પ્રાણ પણ હાજર હતા.

Verse 27

मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः । एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे

મૂર્તિમાન મહાત્માઓ, મહાવ્રતમાં પરાયણ—એમણે અને અન્ય અનેકોએ—ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્માની ઉપાસના કરી.

Verse 28

अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः । आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः

અર્થ, ધર્મ અને કામ; હર્ષ અને દ્વેષ, તમ અને દમ—આ પણ ત્યાં હતા. અને એ સ્થળે ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓના ગણો એકસાથે આવી પહોંચ્યા.

Verse 29

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् । आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि

ત્યાં અસિત અને દેવલ, તેમજ તત્ત્વજ્ઞ જૈગીષવ્ય પણ હતા. ત્યાં જ અષ્ટાંગ આયુર્વેદ અને ગાન્ધર્વવિદ્યા (સંગીતશાસ્ત્ર) પણ વિદ્યમાન હતી.

Verse 30

महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ

તે પવિત્ર ધામમાં વિશ્વકર્મા મહિમાથી પૂજાય છે અને વસુગણ સર્વ રીતે સન્માનિત થાય છે. તેમ જ સર્વ પિતૃગણો શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદિત છે અને સર્વ હવ્ય-હવિષ્ય આહુતિઓ પણ ત્યાં હાજર છે.

Verse 31

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च । अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह

ત્યાં ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુર્વેદ વિદ્યમાન છે; તેમ જ અથર્વવેદ પણ છે. નિશ્ચયે સર્વ શાસ્ત્રો પણ ત્યાં હાજર છે.

Verse 32

इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः । मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः

ત્યાં ઇતિહાસો અને ઉપવેદો છે, તેમજ સર્વ રીતે સર્વ વેદાંગો પણ છે. અને ત્યાં મેધા, ધૃતિ, સ્મૃતિ, પ્રજ્ઞા, બુદ્ધિ તથા સમભાવયુક્ત યશ નિવાસ કરે છે.

Verse 33

कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् । यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः

ત્યાં દિવ્ય કાળચક્ર છે—નિત્ય, અક્ષય અને અવ્યય. તેમજ જેટલી દેવપત્નીઓ છે, તે સર્વ મનોજવાવાળી બની ત્યાં હાજર છે.

Verse 36

पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा । महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः

અહીં પુરંદર દેવೇಂದ್ರ, વરુણ અને ધનદ (કુબેર) સતત આવે છે. તેમજ સોમ સાથે મહાદેવ પણ સદા અહીં વિહરે છે—સર્વ વરદાન આપનાર।

Verse 37

गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा

ત્યાં દેવો સદા જાય છે; નારાયણ પણ આવે છે અને ઋષિઓ પણ. વાલખિલ્ય ઋષિઓ તેમજ યોનિજ અને અયોનિજ—બધા ત્યાં ઉપસ્થિત થાય છે.

Verse 38

यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् । तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्

ત્રણ લોકોમાં સ્થાવર કે જંગમ રૂપે જે કંઈ દેખાય છે, તે બધું ત્યાં સમવેત છે. તે પવિત્ર સ્થાને સાથે બેસી તેને જાણી લેતાં મનુષ્ય ધર્મવિદ્ બને છે.

Verse 39

नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते । स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे

નાગો, સુપર્ણો અને પશુઓ પિતામહ બ્રહ્માની ઉપાસના કરે છે. સ્થાવર-જંગમ સર્વ પ્રાણીઓ, મહાભૂતો તથા અન્ય સત્તાઓ પણ તેમની જ આરાધના કરે છે.

Verse 40

तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् । वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा

ત્યાં મહાતેજસ્વી ધર્મે પાપનાશિની તે પવિત્ર કથા સાંભળી, જે અમિત તેજવાળા વ્યાસ દ્વારા ઉચ્ચારાતી હતી.

Verse 41

धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च

ધર્મારણ્યની તે દિવ્ય કથા અતિ મનોહર છે; અને તે ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થોના ફળ આપનારી માનવામાં આવે છે.

Verse 42

पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च । धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्

આ પુત્ર, પૌત્ર અને પ્રપૌત્ર આદિના ફળ આપનારી છે; તેમજ માત્ર ધારણ કરવાથી, સાંભળવાથી, પાઠ કરવાથી અથવા દર્શનમાત્રથી પણ પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 43

तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् प्र । मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च

બ્રહ્માંડના રહસ્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે અત્યંત વિસ્તૃત કથા સાંભળી, આનંદથી ખીલેલા નેત્રોવાળા ધર્મે બ્રહ્માની અનુમતિ માગી.

Verse 44

कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् । नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्

કાર્ય સિદ્ધ થયાં છતાં ધર્માત્મા ધર્મ ત્યારે પ્રસ્થાન કરવા ઇચ્છુક થયો; અને તે સમયે તેણે પિતામહ બ્રહ્માને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 45

अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् । पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्

તેમની અનુમતિ મેળવી તે યમના શાસનસ્થાને ગયો; અને પિતામહના પ્રસાદથી પુણ્યપ્રદાયિની કથા સાંભળી આગળ વધ્યો.

Verse 46

धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् । स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति

દિવ્ય, પવિત્ર અને પાપનાશિની ધર્મારણ્યકથા પ્રાપ્ત કરીને, તે અનુચરો સાથે ત્યાંથી સંયમિની તરફ ગયો.

Verse 47

अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः । तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः

યમ પોતાના અમાત્યો અને સેવકો સાથે પોતાના નગરમાં પ્રવેશ્યા. એ વચ્ચે મહાતેજસ્વી, મુનિપુંગવ નારદ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 48

दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः । तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः

તે તેજથી દુર્નિરીક્ષ્ય હતા, છતાં કૃપાથી યુક્ત; સમદર્શી, તપોનિધિ. તપસાથી દેહ દગ્ધ થયો હોવા છતાં તેઓ વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતા.

Verse 49

सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः । वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि

સર્વત્ર ગમન કરનાર, સર્વજ્ઞ, સદા શુચિ અને વેદાધ્યયનમાં રત નારદ તે સભામાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 50

तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह । संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः

તેમને જોઈ ધર્મદેવ પત્ની અને સેવકો સાથે તરત જ સામેથી મળવા ગયા; હર્ષથી ભરાઈ ચાલતાં ચાલતાં જ ઝડપથી આગળ વધ્યા.

Verse 51

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् । अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું કુલ સફળ થયું; હે તપોધન, તમારા આગમનથી આજે મારું ધર્મ પણ સફળ થયું.

Verse 52

अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः । दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः

અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે સેવાઓ વિધિપૂર્વક અર્પણ કરી નિયમસર પૂજા કરીને તેણે દંડવત્ પ્રણામ કર્યો; ત્યારબાદ વિધાન મુજબ તેને આદરથી આસન પર બેસાડવામાં આવ્યો.

Verse 53

आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते । चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव

રત્ન અને કાંચનથી શોભિત પોતાના મહાદિવ્ય આસન પર તેઓ બિરાજતાં, સમગ્ર સભા ચિત્ર જેવી તેજસ્વી અને સ્થિર દેખાઈ—જાણે પવનરહિત સ્થાને રાખેલા દીવા હોય.

Verse 54

विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्

તેનું કુશળ પૂછ્યા પછી સ્વાગતવચનોથી અભિનંદન કરીને, ધર્મારણ્યની પાવન કથા સ્મરીને તેણે અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 55

नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना । हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः

અંતરાત્માથી પ્રહર્ષિત થઈ યમે નારદની પૂજા કરી; અને યમને હર્ષિત જોઈ નારદનું મુખ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.

Verse 56

चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः । अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् । आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा

નારદે મનમાં વિચાર્યું—“હરિ કેમ હર્ષિત છે?” અને યમરાજના સ્વરૂપવાળા તેને અતિહર્ષથી પરિપૂર્ણ જોઈ, આશ્ચર્યભર્યા મનથી નારદે ત્યારે તેને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 57

नारद उवाच । किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् । दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्

નારદે કહ્યું—તમે કયું અદ્ભુત જોયું છે, અથવા કયું મહાન પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે? તમે તો કઠોર—કઠોર કર્મવાળા, કઠોર સ્વભાવવાળા, ક્રોધરૂપ ધારણ કરનાર છો.

Verse 58

पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् । सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो

પાપીઓને દમન કરવા માટે તમારું આ રૂપ અત્યંત ભયંકર છે. તો પછી આ સૌમ્ય રૂપ કેવી રીતે પ્રગટ થયું? હે પ્રભુ, આ જ મારો સંશય છે.

Verse 59

अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना । कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्

આજે તમે હર્ષથી યુક્ત દેખાઓ છો—કયા કારણે? હે મહાકાય, આ આનંદનું સાચું કારણ કહો.

Verse 60

धर्मराज उवाच । श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः । पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्

ધર્મરાજે કહ્યું—હે બ્રહ્મપુત્ર, સાંભળો; હું આ નિઃસંદેહ કહું છું. પૂર્વે હું બ્રહ્માના સદનને વંદન કરવા ગયો હતો.

Verse 61

तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः

ત્યાં તે સભામધ્યે આસનસ્થ હતો, સર્વ લોકોથી પૂજિત. ત્યાં તેણે ધર્મના વિભાગોથી યુક્ત અનેક કથાઓ સાંભળી.

Verse 62

कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः । धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः

આ કથાઓ પુણ્યમય, ધર્મયુક્ત અને રમણીય છે—વ્યાસના મુખેથી શ્રુત. ધર્મ, કામ અને અર્થથી સંયુક્ત થઈ તે સર્વ પાપપ્રવાહનો નાશ કરે છે.

Verse 63

याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया । तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने

જેનુ શ્રવણ કરતાં મનુષ્ય સર્વ પાપોથી—બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પણ—મુક્ત થાય છે. અને હે મુને, તે એકસો એક પિતૃગણોને તારણ આપે છે.

Verse 64

नारद उवाच । कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् । कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्

નારદ બોલ્યા—તમે શ્રવણ કરીને જે કથાની પ્રશંસા કરો છો, તે કથા કેવી છે? હે મહાબાહુ યમ, હું પણ એ જ કથા સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 65

यम उवाच । एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् । गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे

યમ બોલ્યા—એક વખત હું બ્રહ્મલોકમાં પિતામહ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરવા ગયો હતો. કાર્ય અને અકાર્યના વિચાર માટે હું તે દેશમાં પહોંચ્યો.

Verse 66

मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम । धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्

ત્યાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મેં અદ્ભુત દૃશ્યો જોયાં અને કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) દ્વારા પ્રેરિત દિવ્ય ધર્મ્મારણ્ય-કથા પણ સાંભળી.

Verse 67

श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् । गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः

હે બ્રાહ્મણ! બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલી તે મહાપુણ્ય, શુભ કથા—ગુણોથી પરિપૂર્ણ અને સત્યયુક્ત—સાંભળી હું પરમ હર્ષથી હર્ષિત થયો।

Verse 68

अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि

અને વધુમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમારા આગમનનું કારણ પણ આ જ છે—શુભ માટે, સુખ માટે, ક્ષેમ માટે અને જય માટે।

Verse 69

आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने । धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात्

આજે હું કૃતકૃત્ય થયો; આજે હું સુકૃતી છું, હે મુને. તમારા પાદયુગ્મના દર્શનથી આજે હું નામે પણ અને સત્યે પણ ‘ધર્મ’ થયો છું।

Verse 70

पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद । युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये

હે નારદ! આજે હું પૂજ્ય થયો, કૃતાર્થ થયો, ધન્ય થયો. તમારા પાદપ્રસાદથી હું ત્રિભુવનમાં પૂજ્ય થયો છું।

Verse 71

सूत उवाच । एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्

સૂત બોલ્યા—આવા વચનોથી પ્રસન્ન થયેલા મુનિશ્રેષ્ઠે પરમ ભક્તિથી ધર્મારણ્યની શુભ કથા વિષે પૂછ્યું।

Verse 72

नारद उवाच । श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा । तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्

નારદ બોલ્યા—વ્યાસજીના મુખેથી મેં ધર્મારણ્યની શુભ કથા સાંભળી છે. તે સર્વ મને યથાતથ્ય રીતે, વિસ્તારે કહી સંભળાવો.

Verse 73

यम उवाच व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् । तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्

યમ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, સુખ-દુઃખ ભોગવનારા પ્રાણીઓ વિષે હું સદા વ્યસ્ત રહું છું. તેમના તેમના કર્મ અનુસાર હું તેમને ગતિ આપું છું—સુખદ કે અન્યથા।

Verse 74

तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते । इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च

તથાપિ સત્સંગ તો માત્ર ધર્મ માટે જ પ્રગટે છે; તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં ક્ષેમ તથા સુખ આપે છે.

Verse 76

सूत उवाच । यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि । आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः

સૂત બોલ્યા—યમે જે કહ્યું, જે બ્રહ્મસભામાં સાંભળવામાં આવ્યું, તે સર્વ આદિ-મધ્ય-અંત સહિત અહીં વર્ણવાય છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 77

कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै

દ્વાપર અને કલિ યુગની વચ્ચેના સંધિકાળમાં તે નારદ મર્ત્યલોકમાં ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર પાસે—ધર્મસુતના રાજ્યમાં—ગયા.

Verse 78

आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत । ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः

ત્યાં શ્રીહરિના અંશરૂપ નારદ પ્રગટ થયા. તેઓ જ્વલિત અગ્નિ સમા તેજસ્વી હતા અને તેમના નેત્રો નવોદિત બાળસૂર્ય સમા હતા.

Verse 79

ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् । तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै

બ્રહ્માના સન્નિધિમાં વ્યાસમુખેથી જે કંઈ શ્રુત થયું હતું, તે સર્વ હું માનવજાતિના હિતાર્થે નિશ્ચયે કહેશ।

Verse 80

वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव । कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्

તેમણે મહતી વીણા ધારણ કરી, જે કક્ષે સખી સમી લટકતી હતી. તેઓ કૃષ્ણાજિનને ઉત્તરિય સમા ઓઢી, સુવર્ણ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરતા હતા.

Verse 81

दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः । भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः

દંડ અને કમંડલુ હાથમાં ધારણ કરીને તેઓ પ્રત્યક્ષ બીજા અગ્નિ સમા હતા. જગતમાં તેઓ ગુહ્ય રહસ્યોના ભેદક—ગુહા સમા ગૂઢ રૂપો અને આશયો ઓળખનાર હતા.

Verse 82

महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् । वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः

તેઓ મહર્ષિગણમાં સિદ્ધ, વિદ્વાન અને ગાંધર્વવેદના જાણકાર હતા. તે બ્રાહ્મણ વિહાર-ભ્રમણમાં ક્રીડાશીલ રહી, બીજા કલિ સમા ઝડપી અને અપ્રતિહત રીતે વિચરતા હતા.

Verse 83

देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः । गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्

તે દેવ અને ગંધર્વલોકોના આદિ વક્તા છે—સંયમી અને સુદમિત. તે ચારેય વેદોના ગાયક છે અને હરિના સત્ય સદ્ગુણોના ઉદ્ગાતા પણ છે.

Verse 84

स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः । आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्

એ નારદ—વિપ્રર્ષિ, બ્રહ્મલોકમાં વિહરનાર અને અવ્યય—ત્યારે હર્ષથી ધર્મરાજ દ્વારા પાલિત નગરીમાં આવ્યા.

Verse 86

लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् । नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा

બધા લોકોમાં વિહરીને તે રાજર્ષિ મહર્ષિ ત્યાં આવ્યા—અતિ તેજસ્વી નારદ—ત્યારે અન્ય ઋષિઓ સાથે.

Verse 87

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् । सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा

આવેલા ઋષિ નારદને જોઈ સર્વધર્મવિદ્ (ધર્મરાજ) સિંહાસન પરથી ઊભા થયા અને ત્યારે સ્વાગત માટે સામે આગળ વધ્યા.

Verse 88

अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा । तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि

તેમણે પ્રેમથી અભિવાદન કર્યું અને વિનયથી નમીને, યથાવિધિ તેમને યોગ્ય આસન અર્પણ કર્યું.

Verse 89

अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु । महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै

ત્યારે ત્યાં મહાત્મા ક્ષત્રિય રાજન્યો આસન પર બેસી ગયા, તેમજ મહાનુભાવો અને ગંધર્વો પણ તે સભામાં બેઠા—

Verse 90

तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् । कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव

ધર્મવિદ્ તે મહર્ષિ યથોચિત પૂજા પ્રાપ્ત કરીને પ્રસન્ન થયા. (કહ્યું:) “મહાભાગ! તું કુશળ છે ને? તારો તપ સુચારુ રીતે ચાલે છે ને?”

Verse 91

न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् । मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः । सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे

હવે કોઈ દुष્ટ દૈત્ય સ્વર્ગના અધિપતિને પીડાવતો નથી. હે મુને, તું કલ્યાણમય સ્વરૂપ ધરાવે છે; દેવો અને અસુરો બન્ને તને નમસ્કાર કરે છે. તું સર્વત્રગામી, સર્વજ્ઞ—હે બ્રહ્મપુત્ર, કૃપાનિધિ!

Verse 92

नारद उवाच । सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा । कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर

નારદ બોલ્યા—“આજે સર્વત્ર મારું કુશળ છે; સદા બ્રહ્માના પ્રસાદથી. મહાભાગ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર, તું કુશળ છે ને?”

Verse 93

भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः । दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः

હે રાજેન્દ્ર, ભાઈઓ સાથે તારો મન ધર્મમાં રમે છે ને? અને પત્નીઓ, પુત્રો, સેવકો સાથે—કુશળ હાથીઓ અને ઘોડાઓ સહિત—બધું મંગલ છે ને?

Verse 94

औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज । पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा

હે ધર્મરાજ! તું ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું પાલન પોતાના ઔરસ પુત્રોની જેમ કરે છે. તેમાં આશ્ચર્ય શું? તારા શાસનમાં તે પ્રજા નિશ્ચયે ધન્ય છે.

Verse 96

युधिष्ठिर उवाच । कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् । दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમારા પવિત્ર ચરણસ્પર્શથી મારું રાજ્ય કુશળ અને શુભ છે. હે મહાભાગ! તમારા દર્શનમાત્રથી હું પાપમુક્ત થયો છું.

Verse 97

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले । अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते

હું ધન્ય છું, કૃતકૃત્ય છું, આ ધરતી પર ભાગ્યવાન છું. આજે હું સાચે પુણ્યવાન થયો છું, કારણ કે તમે—મારા પૂજ્ય પુત્રો—અતિથિ બની મારા ઘેર આવ્યા છો.

Verse 98

कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम । अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च

હે બ્રાહ્મણ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આજે તમે ક્યાંથી આવ્યા છો? સજ્જનો પર અનુગ્રહ કરવા માટે કે કોઈ વિશેષ કાર્યથી અહીં પધાર્યા છો?

Verse 99

पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् । तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्

મનુએ કહ્યું છે—મનુષ્યોનું પાલન અને પોષણ થવાથી જ ધર્મ નિશ્ચયે સ્થિર થાય છે. તેથી એ જ ધર્મનો ભોક્તા (જવાબદાર) તું છે.

Verse 100

धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया

ધર્મારણ્યને આશ્રિત આ દિવ્ય કથા સર્વ સંતાપોનું હરણ કરનારી છે. તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી, અહીં સુધી કે બ્રહ્મહત્યાના દોષથી પણ, મુક્ત થાય છે.

Verse 101

हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् । यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत्

આ કથા અસંખ્ય હિંસાકર્મોનું શમન કરનારી અને ત્રિતાપનો વિનાશ કરનારી છે. તેને અતિભક્તિથી સાંભળવાથી કઠોર હૃદયવાળો પણ મૃદુતા પામે છે.

Verse 110

सूत उवाच । एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह

સૂતજી બોલ્યા—આમ કહીને વિધાતાનો પુત્ર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. તે ગયા પછી તે રાજા પોતાના મંત્રીઓ સાથે ક્રીડા-વિનોદ કરવા લાગ્યો.

Verse 120

रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् । किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम

આનું રક્ષણ અને પાલન કોણે કર્યું, અને કયા કાળમાં તેની સ્થાપના થઈ? અહીં પૂર્વકાળમાં શું શું બન્યું—હું પૂછું છું, તે બધું કહો.

Verse 121

भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् । तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः

તે સ્થાને ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—અને ત્યાં જે કંઈ બને—તે બધું આજે મને કહો; તેમજ ત્યાંના તીર્થોની સ્થિતિ પણ યથાવત્ સમજાવો.