Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच । इत्युक्ता मुनिना साध्वी सा विप्रवनिता पुनः । तं प्रणम्याथ पप्रच्छ शिवपूजाविधेः क्रमम्

સૂત બોલ્યા—મુનિએ આમ કહ્યા પછી તે સાધ્વી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ ફરી તેમને પ્રણામ કરીને શિવપૂજાની વિધિનો ક્રમ પૂછ્યો.

Verse 2

शांडिल्य उवाच । पक्षद्वये त्रयोदश्यां निराहारो भवेद्यदा । घटीत्रयादस्तमयात्पूर्वं स्नानं समाचरेत्

શાંડિલ્ય બોલ્યા—બન્ને પક્ષની ત્રયોદશીએ જ્યારે નિરાહાર વ્રત લેવાય, ત્યારે સૂર્યાસ્તથી ત્રણ ઘટી પૂર્વે સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 3

शुक्लांबरधरो धीरो वाग्यतो नियमान्वितः । कृतसंध्याजपविधिः शिवपूजां समारभेत्

શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, ધીર અને વાણી-સંયમી, નિયમોથી યુક્ત બની, સંધ્યા-વંદન તથા જપવિધિ પૂર્ણ કરી શિવપૂજા આરંભ કરવી।

Verse 4

देवस्य पुरतः सम्यगुपलिप्य नवांभसा । विधाय मंडलं रम्यं धौतवस्त्रादिभिर्बुधः

દેવના સમક્ષ સ્થાનને નવા જળથી યોગ્ય રીતે લીપીને શુદ્ધ કરી, બુદ્ધિમાન ભક્ત ધોયેલા વસ્ત્રાદિ શુદ્ધ દ્રવ્યો વડે રમ્ય મંડળ રચવું।

Verse 5

वितानाद्यैरलंकृत्य फलपुष्पनवांकुरैः । विचित्रपद्ममुद्धृत्य वर्णपंचकसंयुतम्

વિતાન આદિથી અલંકૃત કરીને, ફળ-પુષ્પ અને નવાં અંકુરોથી શોભિત કરી, પંચવર્ણયુક્ત વિચિત્ર પદ્માકૃતિને ઉદ્ઘાટિત કરી સ્થાપિત કરવી।

Verse 6

तत्रोपविश्य सुशुभे भक्तियुक्तः स्थिरासने । सम्यक्संपादिताशेष पूजोपकरणः शुचिः

ત્યાં સુંદર સ્થિર આસન પર ભક્તિપૂર્વક બેસીને, શુચિ બની, પૂજાના સર્વ ઉપકરણો યોગ્ય રીતે ગોઠવી તૈયાર રહેવું।

Verse 7

आगमोक्तेन मंत्रेण पीठमामंत्रयेत्सुधीः । ततः कृत्वात्मशुद्धिं च भूतशुद्ध्यादिकं क्रमात्

આગમોક્ત મંત્ર વડે બુદ્ધિમાન સાધકે પીઠનું આમંત્રણ-આહ્વાન કરવું; ત્યારબાદ ક્રમશઃ આત્મશુદ્ધિ તથા ભૂતશુદ્ધિ આદિ વિધિઓ કરવી।

Verse 8

प्राणायामत्रयं कृत्वा बीजवर्णैः सबिंदुकैः । मातृका न्यस्य विधिवद्ध्यात्वा तां देवतां पराम्

ત્રિવિધ પ્રાણાયામ કરીને, બિંદુસહિત બીજવર્ણોનો ઉપયોગ કરી, વિધિપૂર્વક માતૃકા-ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ તે પરમ દેવતાનું ધ્યાન કરવું।

Verse 9

समाप्य मातृका भूयो ध्यात्वा चैव परं शिवम् । वामभागे गुरुं नत्वा दक्षिणे गणपं नमेत्

માતૃકા-ન્યાસ પૂર્ણ કરીને, ફરી પરમ શિવનું ધ્યાન કરવું. ત્યારબાદ ડાબી બાજુ ગુરુને પ્રણામ કરીને, જમણી બાજુ ગણપતિને નમસ્કાર કરવો।

Verse 10

अंसोरुयुग्मे धर्मादीन्न्यस्य नाभौ च पार्श्वयोः । अधर्मादीननंतादीन्हृदि पीठे मनुं न्यसेत्

ખભા અને જાંઘના યુગ્મ પર ધર્માદિનો ન્યાસ કરવો; તેમજ નાભિ અને બંને પાર्श્વે અધર્માદિ તથા અનંતાદિનો ન્યાસ કરીને; અંતે હૃદય-પીઠમાં મંત્ર (મનુ) ન્યાસ કરવો।

Verse 11

आधारशक्तिमारभ्य ज्ञानात्मानमनुक्रमात् । उक्तक्रमेण विन्यस्य हृत्पद्मे साधुभाविते

આધાર-શક્તિથી આરંભ કરીને, ક્રમશઃ જ્ઞાન-તત્ત્વ સુધી, કહેલા ક્રમ પ્રમાણે વિન્યાસ કરવો—સાધનાથી સુવિકસિત હૃદય-પદ્મમાં।

Verse 12

नवशक्तिमये रम्ये ध्यायेद्देवमुमापतिम् । चन्द्रकोटिप्रतीकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

નવશક્તિમય તે રમ્ય અંતરલોકમાં ઉમાપતિ દેવનું ધ્યાન કરવું—કરોડો ચંદ્ર સમ પ્રકાશમાન, ત્રિનેત્ર, ચંદ્રશેખર।

Verse 13

आपिंगलजटाजूटं रत्नमौलिविराजितम् । नीलग्रीवमुदारांगं नागहारोपशोभितम्

જેનાં આપિંગલ જટાજૂટ શિખરે ગૂંથાયેલાં છે, રત્નમય મૌલિ તેજથી ઝળહળે છે; જેમનો કંઠ નીલ છે, દેહ ઉદાર છે, અને જે નાગહારથી શોભિત છે—તેમનો ભાવપૂર્વક ધ્યાન કરો.

Verse 14

वरदाभयहस्तं च धारिणं च परश्वधम् । दधानं नागवलयकेयूरांगदमुद्रिकम्

જેનાં હસ્તો વરદ અને અભયમુદ્રાવાળા છે અને જે પરશુ ધારણ કરે છે; જે નાગવલય, કેયૂર, અંગદ અને મુદ્રિકા ધારણ કરે છે—તેમનો ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન કરો.

Verse 15

व्याघ्रचर्मपरीधानं रत्नसिंहासने स्थितम् । ध्यात्वा तद्वाम भागे च चिंतयेद्गिरिकन्यकाम्

વ્યાઘ્રચર્મ પરિધાન કરીને રત્નસિંહાસન પર સ્થિત એવા પ્રભુનું ધ્યાન કરીને, પછી તેમના વામભાગે ગિરિકન્યા પાર્વતીનું ચિંતન કરવું.

Verse 16

भास्वज्जपाप्रसूनाभामुदयार्कसमप्रभाम् । विद्युत्पुंजनिभां तन्वीं मनोनयननंदिनीम्

જપાપુષ્પ જેવી તેજસ્વી, ઉદયતા સૂર્ય સમી પ્રભામયી, વિદ્યુત્પુંજ જેવી કાંતિ ધરાવતી, સુકુમારી અને મન-નેત્રોને આનંદ આપનારી દેવીનું ધ્યાન કરવું.

Verse 17

बालेंदु शेखरां स्निग्धां नीलकुंचितकुन्तलाम् । भृंगसंघातरुचिरां नीलालकविराजिताम्

જે શિર પર બાલચંદ્રને શેખરરૂપે ધારણ કરે છે, સ્નિગ્ધ છે, નીલ વાંકિયા કેશવાળી છે; ભૃંગસમૂહ જેવી મનોહર અને નીલ અલકોથી વિરાજિત એવી દેવીનું ધ્યાન કરો.

Verse 18

मणिकुंडलविद्योतन्मुखमंडलविभ्रमाम् । नवकुम्कुमपंकांक कपोलदलदर्पणाम्

રત્નજડિત કુંડળોની કાંતિથી તેનું મુખમંડળ ઝળહળતું હતું; દર્પણસમાન પાંખડી જેવા કપોળ પર નવ કુંકુમનો લાલ લેપ અંકિત હતો।

Verse 19

मधुरस्मितविभ्राजदरुणाधरपल्लवाम् । कंबुकंठीं शिवामुद्यत्कुचपंकजकुड्मलाम्

તેના મધુર સ્મિતથી તેના અરুণ અધર કોમળ પલ્લવની જેમ ઝગમગ્યા; શંખસમાન કંઠવાળી તે શુભા શિવા, ઉન્નત સ્તનયુગળને કળી બનેલા કમળ સમ ધારણ કરતી હતી।

Verse 20

पाशांकुशाभयाभीष्टविल सत्सु चतुर्भुजाम् । अनेकरत्नविलसत्कंकणांकितमुद्रिकाम्

તે ચતુર્ભુજા હતી—હાથમાં પાશ, અંકુશ, અભયમુદ્રા અને ઇષ્ટપ્રદ વરદચિહ્ન રમતાં શોભતા; અને તેના હાથમાં અનેક રત્નોથી ઝગમગતા કંકણ તથા મુદ્રિકાઓ સજ્જ હતાં।

Verse 21

वलित्रयेण विलसद्धेमकांचीगुणान्विताम् । रक्तमाल्यांबरधरां दिव्यचंदनच र्चिताम्

ત્રિવળીની શોભા અને ઝગમગતી સુવર્ણ કાંચીગૂણથી યુક્ત તે દેવી લાલ માળા અને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરતી હતી, તથા દિવ્ય ચંદનથી ચર્ચિત હતી।

Verse 22

सर्वसंगीतविद्यासु न मत्तोऽन्यास्ति काचन । मम योगेन तुष्यंति सर्वा अपि सुरस्त्रियः

સર્વ સંગીતવિદ્યાઓમાં મારા સમાન બીજો કોઈ નથી; મારા યોગપ્રભાવથી સર્વ દેવપત્નીઓ પણ તૃપ્ત અને પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 23

एवं ध्यात्वा महादेवं देवीं च गिरि कन्यकाम् । न्यासक्रमेण संपूज्य देवं गंधादिभिः क्रमात्

આ રીતે મહાદેવ અને ગિરિકન્યા દેવીનું ધ્યાન કરીને, ન્યાસક્રમ મુજબ વિધિપૂર્વક સંપૂજન કરી, પછી ચંદન વગેરે ઉપચાર ક્રમશઃ અર્પણ કરીને દેવનું અર્ચન કરવું।

Verse 24

पंचभिर्ब्रह्मभिः कुर्यात्प्रोक्तस्थानेषु वा हृदि । पृथक्पुष्पांजलिं देहे मूलेन च हदि त्रिधा

પાંચ બ્રહ્મ-મંત્રોથી જણાવેલ સ્થાનોમાં—અથવા હૃદયમાં—વિધિ કરવી. દેહમાં અલગ અલગ પુષ્પાંજલિ અર્પવી, અને મૂળમંત્રથી હૃદયમાં ત્રિવાર અર્પણ કરવું।

Verse 25

पुनः स्वयं शिवो भूत्वा मूलमंत्रेण साधकः । ततः संपूजयेद्देवं बाह्यपीठे पुनः क्रमात्

પછી સાધક મૂળમંત્રથી પોતે શિવરૂપ બની, ત્યારબાદ બાહ્ય પીઠ પર ક્રમશઃ દેવનું ફરીથી સંપૂજન કરવું।

Verse 26

संकल्पं प्रवदेत्तत्र पूजारंभे समाहितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा चिंतयेद्धृदि शंकरम्

પૂજાના આરંભે એકાગ્ર થઈ ત્યાં સંકલ્પ ઉચ્ચારવો. પછી અંજલિ બાંધી હૃદયમાં શંકરનું ચિંતન કરવું।

Verse 27

ऋणपातकदौर्भाग्यदारिद्र्यविनिवृत्तये । अशेषाघविनाशाय प्रसीद मम शंकर

ઋણ, પાપ, દુર્ભાગ્ય અને દારિદ્ર્ય નિવૃત્તિ માટે, તથા સર્વ અઘનો નાશ કરવા માટે—હે શંકર, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 28

दुःखशोकाग्निसंतप्तं संसारभयपीडितम् । बहुरोगाकुलं दीनं त्राहि मां वृषवाहन

દુઃખ અને શોકની અગ્નિથી દગ્ધ, સંસારના ભયથી પીડિત, અનેક રોગોથી વ્યાકુળ અને દીન એવા મને—હે વૃષવાહન શિવ, રક્ષા કર.

Verse 29

आगच्छ देवदेवेश महादेवाभयंकर । गृहाण सह पार्वत्या तव पूजां मया कृताम्

આવો, હે દેવોના દેવેશ! હે અભય આપનાર મહાદેવ! પાર્વતીসহ મેં કરેલી તમારી પૂજા સ્વીકારો.

Verse 30

इति संकल्प्य विधिवद्ब्राह्मपूजां समाचरेत् । गुरुं गणपतिं चैव यजेत्सव्यापसव्ययोः

આ રીતે સંકલ્પ કરીને વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મ-પૂજા કરવી. પછી ક્રમથી સવ્ય-અપસવ્ય (જમણી-ડાબી) બાજુએ ગુરુ અને ગણપતિનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 31

क्षेत्रेशमीशकोणे तु यजेद्वास्तोष्पतिं क्रमात् । वाग्देवीं च यजेत्तत्र ततः कात्यायनीं यजेत्

ઈશાન કોણમાં ક્ષેત્રેશનું પૂજન કરવું; પછી ક્રમથી વાસ્તુના સ્વામીનું પૂજન કરવું. ત્યાં વાગ્દેવીનું પણ પૂજન કરીને પછી કાત્યાયનીનું પૂજન કરવું.

Verse 32

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च नमोंऽतकैः । स्वरैरीशादिकोणेषु पीठपादाननुक्रमात् । आभ्यां बिंदुविसर्गाभ्यामधर्मादीन्प्रपूजयेत्

‘નમો’ના અંત્ય અક્ષરો તથા સ્વરો દ્વારા ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ઐશ્વર્યનું પૂજન કરવું—પીઠ અને તેના પાદોના ક્રમ મુજબ ઈશાનાદિ કોણોમાં સ્થાપિત કરીને. બિંદુ અને વિસર્ગ—આ બે ચિહ્નોથી અધર્માદિ (વિપરીત તત્ત્વો)નું પણ વિધિવત્ પૂજન કરવું.

Verse 33

सत्त्वरूपैश्चतुर्दिक्षु मध्येऽनंतं सतारकम् । सत्त्वादींस्त्रिगुणांस्तं तु रूपान्पीठेषु विन्यसेत्

ચારેય દિશાઓમાં સત્ત્વરૂપોની સ્થાપના કરીને, મધ્યમાં તારકસહિત અનંતને સ્થાપિત કરવો. ત્યારબાદ સત્ત્વાદિ ત્રિગુણાત્મક રૂપોને પીઠો પર વિન્યસ્ત કરવું.

Verse 34

अत ऊर्ध्वच्छदे मायां सह लक्ष्म्या शिवेन च

તેના ઉપર, ઉપરના આવરણ પર, લક્ષ્મી અને શિવ સાથે માયાની સ્થાપના કરવી.

Verse 35

तदंते चांबुजं भूयः सकलं मंडलत्रयम् । पत्रकेसरकिंजल्कव्याप्तं ताराक्षरैः क्रमात्

તેના અંતે ફરી એક કમળ રચવું, જેમાં ત્રણેય મંડળોનું પૂર્ણ સમૂહ હોય. તેના પાંદડા, કેશર અને પરાગ ક્રમશઃ તારક-અક્ષરોથી વ્યાપ્ત રહે.

Verse 36

पद्मत्रयं तथाभ्यर्च्य मध्ये मंडलमादरात् । वामां ज्येष्ठां च रौद्रीं च भागाद्यैर्दिक्षु पूजयेत्

આ રીતે ત્રણ કમળોની પૂજા કરીને, મધ્યના મંડળની આદરપૂર્વક આરાધના કરવી. દિશાઓમાં ‘ભાગ’ વગેરે વિભાગ-સૂચકો દ્વારા વામા, જ્યેષ્ઠા અને રૌદ્રીની પૂજા કરવી.

Verse 37

वामाद्या नव शक्तीश्च नवस्वरयुता यजेत् । हृदि बीजत्रयाद्येन पीठमंत्रेण चार्चयेत्

વામાથી આરંભ કરીને, નવ સ્વરો સાથે યુક્ત નવ શક્તિઓની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. હૃદયસ્થાને ત્રણ બીજોથી આરંભ થતા પીઠ-મંત્ર વડે પણ અર્ચના કરવી.

Verse 38

आवृत्तैः प्रथमांगैश्च पंचभिर्मूर्त्तिशक्तिभिः । त्रिशक्तिमूर्त्तिभिश्चान्यैर्निधिद्वयसमन्वितैः

સદાશિવની ઉપાસના પ્રથમ આવરણોમાં સ્થિત પાંચ મૂર્તિશક્તિઓથી તથા ત્રિશક્તિયુક્ત અન્ય મૂર્તિશક્તિઓ અને નિધિ-દ્વય સહિત પરિતઃ આવૃત સ્વરૂપે કરવી જોઈએ।

Verse 39

अनंताद्यैः परीताश्च मातृभिश्च वृषादिभिः । सिद्धिभिश्चाणिमाद्याभिरिंद्राद्यैश्च सहायुधैः

તેમને અનંત આદિ, માતૃગણ, વૃષ આદિ, અણિમા આદિ સિદ્ધિઓ તથા ઇન્દ્ર આદિ દેવો પોતાના આયુધો સહિત—આ રીતે પરિતઃ ઘેરાયેલા રૂપે ધ્યાનમાં ધારવા જોઈએ।

Verse 40

वृषभक्षेत्रचंडेशदुर्गाश्च स्कंदनंदिनौ । गणेशः सैन्यपश्चैव स्वस्वलक्षणलक्षिताः

વૃષભ, ક્ષેત્રપાલ, ચંડેશ અને દુર્ગા; સ્કંદ અને નંદી; ગણેશ તથા સેનાપતિ—એ દરેકને પોતાના પોતાના લક્ષણ-ચિહ્નોથી યુક્ત કરીને પ્રતિષ્ઠિત કરી પૂજવા જોઈએ।

Verse 41

अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः प्राकाम्यमेव च

અણિમા, મહિમા, ગરિમા, લઘિમા; ઈશિત્વ, વશિત્વ; પ્રાપ્તિ અને પ્રાકામ્ય—આ સિદ્ધિઓનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 42

अष्टैश्वर्याणि चोक्तानि तेजोरूपाणि केवलम् । पंचभिर्ब्रह्मभिः पूर्वं हृल्लेखाद्यादिभिः क्रमात

આ રીતે અષ્ટ ઐશ્વર્ય કહ્યાં—તે માત્ર તેજોમય સ્વરૂપો છે. તેમના પૂર્વે ક્રમશઃ હૃલ્લેખ આદિ પાંચ બ્રહ્માઓ સ્થિત છે।

Verse 43

अंगैरुमाद्यैरिंद्राद्यैः पूजोक्ता मुनिभिस्तु तैः । उमाचंडेश्वरादींश्च पूजयेदुत्तरादितः

ઉમા આદિ દિવ્ય અંગો તથા ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ દ્વારા જે પૂજા મુનિઓએ ઉપદેશી છે, તે પ્રમાણે પછી ક્રમશઃ ઉમા, ચંડેશ્વર વગેરેનું પૂજન કરવું।

Verse 44

एवमावरणैर्युक्तं तेजोरूपं सदाशिवम् । उमया सहितं देवमुपचारैः प्रपूजयेत्

આ રીતે આવરણોની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરીને, તેજોમય સ્વરૂપ સદાશિવને ઉમા સહિત સર્વ ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજવો।

Verse 45

सुप्रतिष्ठितशंखस्य तीर्थैः पंचामृतैरपि । अभिषिच्य महादेवं रुद्रसूक्तैः समाहितः

સુપ્રતિષ્ઠિત શંખ દ્વારા તીર્થજળ અને પંચામૃતથી મહાદેવનો અભિષેક કરવો અને રુદ્રસૂક્તોનું પાઠ કરતાં એકાગ્ર રહેવું।

Verse 46

कल्पयेद्विविधैर्मंत्रैरासनाद्युपचारकान् । आसनं कल्पयेद्धैमं दिव्यवस्त्रसमन्वितम्

વિવિધ મંત્રોથી આસન આદિ ઉપચારોની વિધિવત્ રચના કરવી; દિવ્ય વસ્ત્રોથી સુશોભિત સુવર્ણ આસન ગોઠવવું।

Verse 47

अर्घ्यमष्टगुणोपेतं पाद्यशुद्धोदकेन च । तेनैवाचमनं दद्यान्मधुपर्कं मधूत्तरम्

અષ્ટગુણયુક્ત અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું અને શુદ્ધ જળથી પાદ્ય આપવું. એ જ જળથી આચમન કરાવી, પછી મધુથી ઉત્તમ મધુપર્ક અર્પણ કરવું।

Verse 48

पुनराचमनं दत्त्वा स्नानं मंत्रै प्रकल्पयेत् । उपवीतं तथा वासो भूषणानि निवेदयेत् । गंधमष्टांगसंयुक्तं सुपूतं विनिवेदयेत्

પુનઃ આચમન અર્પણ કરીને મંત્રોથી સ્નાનવિધિ ગોઠવવી. ત્યારબાદ યજ્ઞોપવીત, વસ્ત્રો અને ભૂષણો નિવેદન કરી, અષ્ટાંગસંયુક્ત અતિશુદ્ધ સુગંધ અર્પણ કરવી.

Verse 49

ततश्च बिल्वमंदारकह्लारसरसीरुहम् । धत्तूरकं कर्णिकारं शणपुष्पं च मल्लिकाम्

ત્યારબાદ બિલ્વપત્ર, મંદારપુષ્પ, કહ્લાર તથા સરોવરનું કમળ, તેમજ ધત્તૂરા, કર્ણિકાર, શણપુષ્પ અને મલ્લિકા (ચમેલી) અર્પણ કરવી.

Verse 50

कुशापामार्गतुलसीमाधवीचंपकादिकम् । बृहतीकरवीराणि यथालब्धानि साधकः

સાધકે ઉપલબ્ધ મુજબ કુશ, અપામાર્ગ, તુલસી, માધવી, ચંપક વગેરે તથા બૃહતી અને કરવીર—જે મળે તે—અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 51

निवेदयेत्सुगंधीनि माल्यानि विविधानि च । धूपं कालागरूत्पन्नं दीपं च विमलं शुभम्

વિવિધ પ્રકારની સુગંધિત માળાઓ નિવેદન કરવી; કાળાગરુથી બનેલો ધૂપ અને નિર્મળ, શુભ દીપ પણ અર્પણ કરવો.

Verse 52

विशेषकम् । अथ पायसनैवेद्यं सघृतं सोपदंशकम् । मोदकापूपसंयुक्तं शर्करागुडसंयुतम्

વિશેષ અર્પણરૂપે પાયસનું નૈવેદ્ય કરવું; ઘી સહિત અને ઉપદંશ (સહ-વ્યંજન) સાથે, મોદક અને આપૂપ પણ અર્પણ કરવાં—શર્કરા તથા ગોળયુક્ત.

Verse 53

मधुनाक्तं दधियुतं जलपानसमन्वितम् । तेनैव हविषा वह्नौ जुहुयान्मंत्रभाविते

મધથી લેપિત, દહીંથી મિશ્રિત અને જલપાન સહિત તે જ હવિષ્યથી મંત્રસંસ્કૃત અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

Verse 54

आगमोक्तेन विधिना गुरुवाक्यनियंत्रितः । नैवेद्यं शंभवे भूयो दत्त्वा तांबूलमुत्तमम्

આગમોક્ત વિધાન મુજબ, ગુરુવચનથી નિયંત્રિત રહી, શંભુને ફરી નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને ઉત્તમ તાંબૂલ પણ નિવેદિત કરવું.

Verse 55

धूपं नीराजनं रम्यं छत्रं दर्पणमुत्तमम् । समर्पयित्वा विधिवन्मंत्रैर्वेदिकतांत्रिकैः

ધૂપ, રમ્ય નીરાજન, છત્ર અને ઉત્તમ દર્પણ વિધિપૂર્વક અર્પણ કરીને, વૈદિક તથા તાંત્રિક મંત્રોથી વિધિવત્ ક્રિયા કરવી.

Verse 56

यद्यशक्तः स्वयं निःस्वो यथाविभवमर्चयेत् । भक्त्त्या दत्तेन गौरीशः पुष्पमात्रेण तुष्यति

જો કોઈ અશક્ત અને નિઃસ્વ હોય, તો પોતાની શક્તિ મુજબ પૂજન કરવું. ભક્તિથી અર્પિત એક પુષ્પમાત્રથી પણ ગૌરીશ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 57

अथांगभूतान्सकलान्गणेशादीन्प्रपूजयेत् । स्तवैर्नानाविधैः स्तुत्वा साष्टांगं प्रणमेद्बुधः

પછી ગણેશ આદિ સર્વ અંગભૂત દેવતાઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. નાનાવિધ સ્તવો દ્વારા સ્તુતિ કરીને જ્ઞાની ભક્તે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો.

Verse 58

ततः प्रदक्षिणीकृत्य वृषचंडेश्वरादिकान् । पूजां समर्प्य विधिवत्प्रार्थयेद्गिरिजापतिम्

ત્યારબાદ વૃષ, ચંડેશ્વર આદિ શિવપરિચારોની પ્રદક્ષિણા કરીને, વિધિપૂર્વક પૂજા અર્પણ કરી, ગિરિજાપતિ શંકરને ભક્તિથી પ્રાર્થના કરવી।

Verse 59

जय देव जगन्नाथ जय शंकर शाश्वत । जय सर्व सुराध्यक्ष जय सर्वसुरार्चित

જય હો તમને, હે દેવ જગન્નાથ! જય હો, હે શાશ્વત શંકર! જય હો, હે સર્વ દેવોના અધિપતિ! જય હો, હે સર્વ દેવોથી અર્ચિત!

Verse 60

जय सर्वगुणातीत जय सर्ववरप्रद । जय नित्य निराधार जय विश्वंभराव्यय

જય હો, હે સર્વ ગુણોથી પરે! જય હો, હે સર્વ વરપ્રદ! જય હો, હે નિત્ય નિરાધાર! જય હો, હે વિશ્વંભર અવ્યય!

Verse 61

जय विश्वैकवेद्येश जय नागेंद्रभूषण । जय गौरीपते शंभो जय चंद्रार्धशेखर

જય હો, હે વિશ્વના એકમાત્ર વેદ્ય ઈશ્વર! જય હો, હે નાગેન્દ્રભૂષણ! જય હો, હે ગૌરીપતિ શંભુ! જય હો, હે અર્ધચંદ્રશેખર!

Verse 62

जय कोट्यर्कसंकाश जयानंतगुणाश्रय

જય હો, હે કરોડ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી! જય હો, હે અનંત ગુણોના આશ્રય!

Verse 63

जय रुद्र विरूपाक्ष जयाचिंत्य निरंजन । जय नाथ कृपासिंधो जय भक्तार्तिभञ्जन । जय दुस्तरसंसारसागरोत्तारण प्रभो

જય રુદ્ર વિરূপાક્ષ! જય અચિંત્ય નિરંજન! જય નાથ કૃપાસિંધુ! જય ભક્તાર્તિભંજન! જય પ્રભુ, દુસ્તર સંસારસાગર પાર ઉતારનાર!

Verse 64

प्रसीद मे महादेव संसारार्त्तस्य खिद्यतः । सर्वपापभयं हृत्वा रक्ष मां परमेश्वर

હે મહાદેવ, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; હું સંસારપીડાથી વ્યાકુળ અને શોકથી ક્લાંત છું. સર્વ પાપજન્ય ભય હરીને, હે પરમેશ્વર, મારી રક્ષા કરો.

Verse 65

महादारिद्र्यमग्नस्य महापापहतस्य च । महाशोकविनष्टस्य महारोगातुरस्य च

જે મહાદારિદ્ર્યમાં ડૂબેલો હોય, જે ઘોર પાપથી આઘાત પામેલો હોય; જે મહાશોકથી નષ્ટ થયો હોય, અને જે ભયંકર રોગથી પીડિત હોય—(તે પર પણ) કૃપા કરો.

Verse 66

ऋणभारपरीतस्य दह्यमानस्य कर्मभिः । ग्रहैः प्रपीड्यमानस्य प्रसीद मम शंकर

હે શંકર, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ—હું ઋણના ભારથી ઘેરાયેલો, કર્મફળોથી દહાતો, અને પ્રતિકૂળ ગ્રહોથી અત્યંત પીડિત છું.

Verse 67

दरिद्रः प्रार्थयेदेवं पूजांते गिरिजापतिम् । अर्थाढ्यो वापि राजा वा प्रार्थयेद्देवमीश्वरम्

આ રીતે પૂજાના અંતે દરિદ્ર વ્યક્તિ ગિરિજાપતિને આવી પ્રાર્થના કરે; અને ધનવાન હોય કે રાજા—બધાએ પણ દેવ-ઈશ્વર, પરમ અધિપતિને પ્રાર્થના કરવી જોઈએ.

Verse 68

दीर्घमायुः सदारोग्यं कोशवृद्धिर्बलोन्नतिः । ममास्तु नित्यमानन्दः प्रसादात्तव शंकर

હે શંકર! તારા પ્રસાદથી મને દીર્ઘ આયુષ્ય, સદા આરોગ્ય, ધનવૃદ્ધિ અને બળની ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થાઓ; અને મારા અંતરમાં નિત્ય આનંદ રહે।

Verse 69

शत्रवः संक्षयं यांतु प्रसीदन्तु मम ग्रहाः । नश्यन्तु दस्यवो राष्ट्रे जनाः संतु निरापदः

મારા શત્રુઓ ક્ષય પામે, મારા ગ્રહો પ્રસન્ન અને અનુકૂળ થાય; રાજ્યમાં દસ્યો નાશ પામે, અને પ્રજા સર્વદા નિર્ભય રહે।

Verse 70

दुर्भिक्षमारीसंतापाः शमं यांतु महीतले । सर्वसस्यसमृद्धिश्च भूयात्सुखमया दिशः

પૃથ્વી પર દુર્ભિક્ષ, મહામારી અને સંતાપ શમન પામે; સર્વ પ્રકારના અન્નની સમૃદ્ધિ થાય, અને સર્વ દિશાઓ સુખમય બને।

Verse 71

एवमाराधयेद्देवं प्रदोषे गिरिजापतिम् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

આ રીતે પ્રદોષકાળે ગિરિજાપતિ દેવનું વિધિપૂર્વક આરાધન કરવું; પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી દક્ષિણાથી સંતોષ આપવો।

Verse 72

सर्वपापक्षयकरी सर्वदारिद्र्यनाशिनी । शिवपूजा मया ख्याता सर्वाभीष्टवरप्रदा

મારા દ્વારા પ્રખ્યાત આ શિવપૂજા સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારી, સર્વ દારિદ્ર્યનો નાશ કરનારી અને સર્વ અભીષ્ટ વર આપનારી છે।

Verse 73

महापातकसंघातमधिकं चोपपातकम् । शिवद्रव्यापहरणादन्यत्सर्वं निवारयेत्

મહાપાતકોનો ઢગલો અને વધુ ઉપપાતકો પણ નિવારી શકાય; પરંતુ શિવદ્રવ્યનું અપહરણ સિવાય બધી પાપવૃત્તિઓ દૂર થાય છે.

Verse 74

ब्रह्महत्यादिपापानां पुराणेषु स्मृतिष्वपि । प्रायश्चित्तानि दृष्टानि न शिवद्रव्यहारिणाम्

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોના પ્રાયશ્ચિત્ત પુરાણો અને સ્મૃતિઓમાં દેખાય છે; પરંતુ શિવદ્રવ્ય હરણ કરનારાઓ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત મળતું નથી.

Verse 75

बहुनात्र किमुक्तेन श्लोकार्धेन ब्रवीम्यहम् । ब्रह्महत्याशतं वापि शिवपूजा विनाशयेत्

અહીં બહુ શું કહું? અર્ધ શ્લોકમાં કહું છું—શિવપૂજા બ્રહ્મહત્યાના સો પાપોને પણ નાશ કરે છે.

Verse 76

मया कथितमेतत्ते प्रदोषे शिवपूजनम् । रहस्यं सर्वजंतूनामत्र नास्त्येव संशयः

મેં તને આ કહ્યું છે—પ્રદોષકાળે શિવપૂજન; આ સર્વ પ્રાણીઓ માટે પરમ રહસ્ય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 77

एताभ्यामपि बालाभ्यामेवं पूजा विधीयताम् । अतः संवत्सरादेव परां सिद्धिमवाप्स्यथ

આ બે બાળકો દ્વારા પણ આ જ રીતે પૂજા કરાવવી; તેથી એક વર્ષમાં જ તમે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 78

इति शांडिल्यवचनमाकर्ण्य द्विजभामिनी । ताभ्यां तु सह बालाभ्यां प्रणनाम मुनेः पदम्

શાંડિલ્ય મુનિના વચનો સાંભળી તે બ્રાહ્મણી, તે બે બાલકો સાથે, ભક્તિપૂર્વક મુનિના ચરણોમાં પ્રણામ કરી।

Verse 79

विप्रस्त्र्युवाच । अहमद्य कृतार्थास्मि तव दर्शनमात्रतः । एतौ कुमारौ भगवंस्त्वामेव शरणं गतौ

બ્રાહ્મણી બોલી—“આજે માત્ર તમારા દર્શનથી જ હું કૃતાર્થ થઈ છું. હે ભગવન, આ બે કુમારો માત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યા છે.”

Verse 80

एष मे तनयो ब्रह्मञ्छुचिव्रत इतीरितः । एष राजसुतो नाम्ना धर्मगुप्तः कृतो मया

“હે બ્રહ્મન, આ મારો પુત્ર છે, ‘શુચિવ્રત’ નામે પ્રસિદ્ધ. અને આ રાજપુત્ર છે; મેં તેને ‘ધર્મગુપ્ત’ નામ આપ્યું છે.”

Verse 81

एतावहं च भगवन्भवच्चरणकिंकराः । समुद्धरास्मिन्पतितान्घोरे दारिद्र्यसागरे

“હે ભગવન, આ બંને અને હું તમારા ચરણોના કિંકર છીએ. આ ભયંકર દરિદ્રતા-સાગરમાં પડેલાં અમને ઉદ્ધારો.”

Verse 82

इति प्रपन्नां शरणं द्विजांगनामाश्वास्य वाक्यैरमृतोपमानैः । उपादिदेशाथ तयोः कुमारयोर्मुनिः शिवाराधनमंत्र विद्याम्

આ રીતે શરણાગત બ્રાહ્મણીને અમૃતસમાન વચનોથી આશ્વાસન આપી, મુનિએ તે બંને કુમારોને શિવારાધનાની મંત્રવિદ્યા ઉપદેશી।

Verse 83

अथोपदिष्टौ मुनिना कुमारौ ब्राह्मणी च सा । तं प्रणम्य समामंत्र्य जग्मुस्ते शिवमंदिरात्

પછી મુનિએ તે બે કુમારોને તથા તે બ્રાહ્મણીને ઉપદેશ આપ્યો. તેઓ તેમને પ્રણામ કરીને, આદરપૂર્વક વિદાય લઈ શિવમંદિર તરફ ગયા.

Verse 84

ततः प्रभृति तौ बालौ मुनिवर्योपदेशतः । प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजां चक्रतुरंजसा

તે સમયથી મુનિવર્યના ઉપદેશ મુજબ તે બંને બાળકો પ્રદોષકાળે પાર્વતીપતિ ભગવાન શિવની પૂજા સહજ રીતે કરવા લાગ્યા.

Verse 85

एवं पूजयतोर्देवं द्विजराजकुमारयोः । सुखेनैव व्यतीयाय तयोर्मासचतुष्टयम्

આ રીતે બ્રાહ્મણપુત્ર અને રાજકુમાર—બન્ને દેવની પૂજા કરતા કરતા તેમના ચાર મહિના સુખપૂર્વક વીતી ગયા.

Verse 86

कदाचिद्राजपुत्रेण विनासौ द्विजनंदनः । स्नातुं गतो नदीतीरे चचार बहुलीलया

એક વખત રાજપુત્ર વિના તે બ્રાહ્મણપુત્ર સ્નાન કરવા નદીકાંઠે ગયો અને ત્યાં બહુ રમૂજી રીતે ફરવા લાગ્યો.

Verse 87

तत्र निर्झरनिर्घातनिर्भिन्ने वप्र कुट्टिमे । निधानकलशं स्थूलं प्रस्फुरंतं ददर्श ह

ત્યાં ઝરણાના પ્રચંડ પ્રહારથી તૂટી ગયેલા ટેકરાના પથ્થરનાં બંધાણમાં તેણે ઝગમગતું મોટું નિધાન-કલશ જોયું.

Verse 88

तं दृष्ट्वा सहसागत्य हर्षकौतुकविह्वलः । दैवोपपन्नं मन्वानो गृहीत्वा शिरसा ययौ

તેને જોઈ તે હર્ષ અને કૌતુકથી વ્યાકુળ થઈ તરત દોડી આવ્યો. આ દૈવપ્રદત્ત પ્રસાદ છે એમ માની તેને શ્રદ્ધાથી મસ્તક પર ધારણ કરી લઈ ગયો.

Verse 89

ससंभ्रमं समानीय निधाय कलशं बलात् । निधाय भवनस्यांते मातरं समभाषत

તે ઉતાવળથી તેને લાવી, પ્રયત્નપૂર્વક કલશને નીચે મૂકી દીધો. ઘરના કિનારે રાખીને પછી તેણે પોતાની માતાને કહ્યું.

Verse 90

मातर्मातरिमं पश्य प्रसादं गिरिजापतेः । निधानं कुम्भरूपेण दर्शितं करुणात्मना

મા, મા—આ જુઓ! આ ગિરિજાપતિ (શિવ) નો પ્રસાદ છે. કરુણામય પ્રભુએ ખજાનાને કલશરૂપે દર્શાવ્યો છે.

Verse 91

अथ सा विस्मिता साध्वी समाहूय नृपात्मजम् । स्वपुत्रं प्रतिनंद्याह मानयन्ती शिवार्चनम्

પછી તે સાધ્વી સ્ત્રી આશ્ચર્યચકિત થઈ રાજપુત્રને બોલાવી. પોતાના પુત્રને આશીર્વાદ આપી, શિવાર્ચનનું માન રાખીને તેણે કહ્યું.

Verse 92

शृणुतां मे वचः पुत्रौ निधानकलशीमिमाम् । समं विभज्य गृह्णीतं मम शासनगौरवात्

પુત્રો, મારી વાત સાંભળો; આ નિધાન-કલશને સમાન રીતે વહેંચી સ્વીકારો, મારા આદેશના ગૌરવને માન આપીને.

Verse 93

इति मातुर्वचः श्रुत्वा तुतोष द्विज नंदनः । प्रत्याह राजपुत्रस्तां विस्रब्धः शंकरार्चने

માતાના વચન સાંભળી દ્વિજપુત્ર પ્રસન્ન થયો. પછી શંકર-આરાધનામાં સ્થિર શ્રદ્ધાથી, શાંત વિશ્વાસ સાથે રાજપુત્રે તેણીને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 94

मातस्तव सुतस्यैव सुकृतेन समागतम् । नाहं ग्रहीतुमिच्छामि विभक्तं धनसंच यम्

મા, આ તો માત્ર તારા પુત્રના પુણ્યથી જ પ્રાપ્ત થયું છે. આ સંચિત ધનમાંનો વહેંચાયેલો ભાગ હું લેવા ઇચ્છતો નથી.

Verse 95

आत्मनः सुकृताल्लब्धं स्वयमेव भुनक्त्वसौ । स एव भगवानीशः करिष्यति कृपां मयि

તેણે પોતાના પુણ્યથી જે મેળવ્યું છે તે તે પોતે જ ભોગવે. એ જ ભગવાન ઈશ મારા પર પણ નિશ્ચયે કૃપા કરશે.

Verse 96

एवमर्चयतोः शंभुं भूयोपि परया मुदा । संवत्सरो व्यतीयाय तस्मिन्नेव गृहे तयोः

આ રીતે તેઓ બંને પરમાનંદથી વારંવાર શંભુની આરાધના કરતા રહ્યા; અને એ જ ગૃહમાં તેમનો એક વર્ષ વીતી ગયો.

Verse 97

अथैकदा राजसूनुः सह तेन द्विजन्मना । वसंतसमये प्राप्ते विजहार वनां तरे

પછી એક દિવસે, વસંત ઋતુ આવી પહોંચતાં, રાજપુત્ર તે દ્વિજ સાથે વનમાં વિહાર કરવા ગયો.

Verse 98

अथ दूरं गतौ क्वापि वने द्विजनृपात्मजौ । गन्धर्वकन्याः क्रीडंती शतशस्तावपश्यताम्

પછી બ્રાહ્મણપુત્ર અને રાજપુત્ર—બન્ને દૂર ક્યાંક વનપ્રદેશમાં ગયા અને ત્યાં ક્રીડા કરતી સૈંકડો ગંધર્વકન્યાઓને તેમણે જોયાં.

Verse 99

ताः सर्वाश्चारुसर्वांग्यो विहरंत्यो मनोहरम् । दृष्ट्वा द्विजात्मजो दूरादुवाच नृपनंदनम्

તેઓ સર્વે મનોહર રીતે વિહાર કરતી, સર્વાંગસુંદર ગંધર્વકન્યાઓને જોઈને બ્રાહ્મણપુત્રે દૂરથી જ રાજનંદનને કહ્યું.

Verse 100

इतः पुरो न गंतव्यं विहरंत्यग्रतः स्त्रियः । स्त्रीसंन्निधानं विबुधास्त्यजंति विमलाशयाः

‘અહીંથી આગળ ન જવું; આગળ સ્ત્રીઓ ક્રીડા કરી રહી છે. જેમનો આશય નિર્મળ છે એવા વિદ્વાનો સ્ત્રીસન્નિધાનનો ત્યાગ કરે છે.’

Verse 110

तत्र गत्वा वनं सर्वाः संचीय कुसुमोत्करम् । भवत्यः पुनरायांतु तावत्तिष्ठाम्यहं त्विह

‘તમ સૌ ત્યાં વનમાં જઈને ફૂલોના ઢગલા એકત્ર કરો. પછી ફરી પાછા આવો; ત્યાં સુધી હું અહીં જ રહીશ.’

Verse 120

अस्त्येको द्रविकोनाम गंधर्वाणां कुलाग्रणीः । तस्याहमस्मि तनया नाम्ना चांशुमती स्मृता

‘ગંધર્વોમાં દ્રવિક નામે એક કુલાગ્રણી છે. હું તેની પુત્રી છું; અંશુમતી નામે પ્રસિદ્ધ છું.’

Verse 130

गच्छ स्वभवनं कांत परश्वः प्रातरेव तु । आगच्छ पुनरत्रैव कार्यमस्ति च नो मृषा

હે પ્રિય, તું પોતાના ઘેર જા; પરંતુ પરમદિવસે સવારેજ ફરી અહીં જ આવજે. આપણું એક કાર્ય છે—આ વાત ખોટી નથી.

Verse 140

तस्य त्वमपि साहाय्यं कुरु गन्धर्वसत्तम । अथासौ निजराज्यस्थो हतशत्रुर्भविष्यति

હે ગંધર્વશ્રેષ્ઠ, તું પણ તેને સહાય કર. ત્યારે તે પોતાના રાજ્યમાં સ્થિર થશે અને તેના શત્રુઓ નાશ પામશે.

Verse 150

अस्त्राणां च सहस्राणि तूणी चाक्षय्यसायकौ । अभेद्यं वर्म सौवर्णं शक्तिं च रिपुमर्दिनीम्

[તેને] હજારો અસ્ત્રો મળ્યાં; અક્ષય બાણવાળી બે તૂણીરો; અભેદ્ય સુવર્ણ કવચ; અને શત્રુ-મર્દિની શક્તિ પણ મળી.

Verse 160

एवमन्ये समाराध्य प्रदोषे गिरिजापतिम् । लभंतेभीप्सितान्कामान्देहांते तु परां गतिम्

આ રીતે અન્ય લોકો પણ પ્રદોષકાળે ગિરિજાપતિ (શિવ)ની વિધિવત્ આરાધના કરીને ઇચ્છિત કામનાઓ મેળવે છે અને દેહાંતરે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 164

ये प्राप्य दुर्लभतरं मनुजाः शरीरं कुर्वंति हंत परमेश्वरपादपूजाम् । धन्यास्त एव निजपुण्यजितत्रिलोकास्तेषां पदांबुजरजो भुवनं पुनाति

જે મનુષ્યો આ અત્યંત દુર્લભ માનવદેહ પામીને પણ, અહો, પરમેશ્વરના ચરણોની પૂજા કરે છે—તેઓ જ ધન્ય છે. પોતાના પુણ્યથી તેમણે ત્રિલોક જીત્યો છે; એવા ભક્તોના પદ્મચરણોની રજ સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે.