Adhyaya 5
આ અધ્યાયમાં શિવને ગુરુ, દેવ, સ્વજન, સ્વાત્મા અને પ્રાણતત્ત્વ રૂપે મહિમાવંત કરવામાં આવે છે. શિવને જ લક્ષ્ય કરીને કરેલું દાન, જપ અને હોમ આગમપ્રમાણે અક્ષય ફળ આપે છે; ભક્તિપૂર્વકનું નાનું અર્પણ પણ મહાન ફળદાયક બને છે અને એકાંત શિવભક્તિ બંધનમોચક છે—એવો નૈતિક-ધાર્મિક નિષ્કર્ષ રજૂ થાય છે. પછી કથા ઉજ્જયિનીમાં પ્રવેશે છે. રાજા ચન્દ્રસેન મહાકાળની નિત્ય આરાધના કરે છે. તેના સહચર મણિભદ્રે આપેલો ચિંતામણિ રત્ન જોઈ અન્ય રાજાઓમાં ઈર્ષ્યા ઊઠે છે અને તેઓ નગરને ઘેરી લે છે. ચન્દ્રસેન અડગ ભક્તિથી મહાકાળનું શરણ લે છે. એ જ સમયે એક ગોપાળ બાલક રાજપૂજા જોઈ પ્રેરિત થઈ સરળ લિંગ બનાવી તાત્કાલિક પૂજન કરે છે. માતા વિઘ્ન કરે છતાં શિવકૃપાથી તેનો ડેરો અચાનક દિવ્ય શિવમંદિરમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને ઘરમાં સમૃદ્ધિ પ્રગટે છે. આ અદ્ભુત જોઈ શત્રુ રાજાઓ હિંસા છોડીને મહાકાળને નમે છે અને બાલકને પુરસ્કારે છે. હનુમાન પ્રગટ થઈ કહે છે કે શિવપૂજા કરતાં મોટું શરણ નથી; બાલકનું નામ ‘શ્રીકર’ રાખે છે અને ભાવિ વંશપરંપરાનું સૂચન કરે છે. અંતે આ કથા ગુપ્ત, પાવન, કીર્તિદાયક અને ભક્તિવર્ધક છે એમ ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शिवो गुरुः शिवो देवः शिवो बंधुः शरीरिणाम् । शिव आत्मा शिवो जीवःशिवादन्यन्न किञ्चन
સૂત બોલ્યા—શિવ જ ગુરુ છે, શિવ જ દેવ છે, શિવ જ દેહધારીઓનો બંધુ છે. શિવ જ આત્મા છે, શિવ જ જીવ છે; શિવ સિવાય કશું નથી।
Verse 2
शिवमुद्दिश्य यत्किंचिद्दत्तं जप्तं हुतं कृतम् । तदनंतफलं प्रोक्तं सर्वागमविनिश्चितम्
શિવને ઉદ્દેશીને જે કંઈ દાન, જપ, હોમ કે કર્મ કરવામાં આવે, તે અનંત ફળ આપનારું કહેવાયું છે—આ સર્વ આગમોથી નિશ્ચિત છે।
Verse 3
भक्त्या निवेदितं शंभोः पत्रं पुष्पं फलं जलम् । अल्पादल्पतरं वापि तदानंत्याय कल्पते
ભક્તિપૂર્વક શંભુને અર્પિત પાન, પુષ્પ, ફળ કે જળ—અતિ અલ્પથી પણ અલ્પ—પણ અનંત પુણ્યફળનું કારણ બને છે।
Verse 4
विहाय सकलान्धर्मान्सकलागमनिश्चितान् । शिवमेकं भजेद्यस्तु मुच्यते सर्वबन्धनात्
સર્વ આગમોથી નિશ્ચિત થયેલા અન્ય બધા ધર્મોને ત્યજી જે માત્ર શિવનું ભજન કરે છે, તે સર્વ બંધનોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 5
या प्रीतिरात्मनः पुत्रे या कलत्रे धनेपि सा । कृता चेच्छिवपूजायां त्रायतीति किमद्भुतम्
પોતાના પુત્ર, પત્ની અને ધનમાં જે પ્રીતિ હોય, એ જ પ્રીતિ જો શિવપૂજામાં અર્પાય, તો તે તારણ કરે—એમાં અદ્ભુત શું?
Verse 6
तस्मात्केचिन्महात्मानः सकलान्विषयासवान् । त्यजंति शिवपूजार्थे स्वदेहमपि दुस्त्यजम्
અતએવ કેટલાક મહાત્માઓ સર્વ વિષયજન્ય મદને ત્યજી દે છે; શિવપૂજાર્થે ત્યજવા કઠિન એવા પોતાના દેહને પણ પરિત્યાગે છે।
Verse 7
सा जिह्वा या शिवं स्तौति तन्मनो ध्यायते शिवम् । तौ कर्णौ तत्कथालोलौ तौ हस्तौ तस्य पूजकौ
શિવની સ્તુતિ કરે તે જ જિહ્વા; શિવનું ધ્યાન કરે તે જ મન. તેની કથાઓમાં રસ લે તે જ કાન; તેની પૂજા કરે તે જ હાથ।
Verse 8
ते नेत्रे पश्यतः पूजां तच्छिरः प्रणतं शिवे । तौ पादौ यौ शिवक्षेत्रं भक्त्या पर्यटतः सदा
પૂજાનું દર્શન કરનારાં તે નેત્રો ધન્ય છે; શિવને નમતું તે શિર ધન્ય છે; અને ભક્તિપૂર્વક સદા શિવક્ષેત્રોમાં પરિક્રમા કરનારાં તે પગલાં ધન્ય છે।
Verse 9
यस्येन्द्रियाणि सर्वाणि वर्तंते शिवकर्मसु । स निस्तरति संसारं भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
જેનાં સર્વ ઇન્દ્રિયો શિવકર્મોમાં પ્રવર્તે છે, તે સંસારને પાર કરે છે અને ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 10
शिवभक्तियुतो मर्त्यश्चांडालः पुल्कसोपि च । नारी नरो वा षंढो वा सद्यो मुच्येत संसृतेः
શિવભક્તિથી યુક્ત કોઈપણ મર્ત્ય—ચાંડાલ હોય કે પુલ્કસ; સ્ત્રી હોય, પુરુષ હોય કે ષંડ—તે તરત જ સંસૃતિમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે।
Verse 11
किं कुलेन किमाचारैः किंशीलेन गुणेन वा । भक्तिलेशयुतः शंभोः स वंद्यः सर्वदेहिनाम्
કુલથી શું, આચારથી શું, સ્વભાવ કે ગુણથી શું? શંભુની ભક્તિનો એક લેશ પણ જેને છે, તે સર્વ દેહધારીઓ માટે વંદનીય છે।
Verse 12
उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनसमाह्वयः । जातो मानवरूपेण द्वितीय इव वासवः
ઉજ્જયિનીમાં ચન્દ્રસેન નામનો એક રાજા થયો; તે માનવરূপે એવો જન્મ્યો કે જાણે બીજો વાસવ (ઇન્દ્ર) જ હોય।
Verse 13
तस्मिन्पुरे महाकालं वसंतं परमेश्वरम् । संपूजयत्यसौ भक्त्या चन्द्रसेनो नृपोत्तमः
તે નગરમાં નિવાસ કરનાર પરમેશ્વર મહાકાળને નૃપોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા ચન્દ્રસેને ભક્તિભાવથી વિધિપૂર્વક પૂજ્યા।
Verse 14
तस्याभवत्सखा राज्ञः शिवपारिषदाग्रणीः । मणिभद्रो जिताभद्रः सर्वलोकनमस्कृतः
તે રાજાનો મિત્ર મણિભદ્ર હતો—શિવના પારિષદોમાં અગ્રણી—જિતાભદ્ર, જેને સર્વ લોક નમસ્કાર કરે છે।
Verse 15
तस्यै कदा महीभर्तुः प्रसन्नः शंकरानुगः । चिन्तामणिं ददौ दिव्यं मणिभद्रो महामतिः
એક વખત તે ભૂપતિ પર પ્રસન્ન થઈ શંકરનો અનુગામી મહામતિ મણિભદ્રે તેને દિવ્ય ચિંતામણિ અર્પણ કરી।
Verse 16
स मणिः कौस्तुभ इव द्योतमानोर्कसन्निभः । दृष्टः श्रुतो वा ध्यातो वा नृणां यच्छति चिंतितम्
એ મણિ કૌસ્તુભ સમાન તેજસ્વી અને સૂર્યતુલ્ય પ્રકાશમાન છે; તેને જોવાથી, સાંભળવાથી કે ધ્યાન કરવાથી મનુષ્યોને ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 17
तस्य कांतिलवस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयस्त्रपु । पाषाणादिकमन्यद्वा सद्यो भवति कांचनम्
તે મણિની કાંતિનો લવમાત્ર સ્પર્શ થતાં કાંસું, તાંબું, લોખંડ, ટીન—અથવા પથ્થર વગેરે પણ—તત્ક્ષણ સોનું બની જાય છે।
Verse 18
स तं चिन्तामणिं कंठे बिभ्रद्राजासनं गतः । रराज राजा देवानां मध्ये भानुरिव स्वयम्
તે રાજાએ કણ્ઠે ચિંતામણિ ધારણ કરી રાજસિંહાસન પર આરોહણ કર્યું; અને એકત્રિત રાજાઓમાં તે દેવોમાં સૂર્ય સમાન સ્વયં તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યો।
Verse 19
सदा चिन्तामणिग्रीवं तं श्रुत्वा राजसत्तमम् । प्रवृद्धतर्षा राजानः सर्वे क्षुब्धहृदोऽभवन्
જે રાજસત્તમના કણ્ઠે સદા ચિંતામણિ શોભતી હતી, તેની વાત સાંભળીને સર્વ રાજાઓ વધેલી તૃષ્ણાથી અંતરમાં વ્યાકુળ થયા।
Verse 20
स्नेहात्केचिदयाचंत धार्ष्ट्यात्केचन दुर्मदाः । दैवलब्धमजानंतो मणिं मत्सरिणो नृपाः
કેટલાંકએ દેખાડાના સ્નેહથી યાચના કરી, અને કેટલાંક દુર્મદ બની ધૃષ્ટતાથી માંગવા લાગ્યા; ઈર્ષ્યાળુ નૃપોએ મણિ દૈવયોગે પ્રાપ્ત થઈ છે તે જાણ્યું નહીં।
Verse 21
सर्वेषां भूभृतां याञ्चा यदा व्यर्थीकृतामुना । राजानः सर्वदेशानां संरंभं चक्रिरे तदा
જ્યારે તેણે સર્વ ભૂભૃતોની યાચના નિષ્ફળ કરી, ત્યારે સર્વ દેશોના રાજાઓ ક્રોધભર્યા સંકલ્પથી ઉદ્ભવ્યા।
Verse 22
सौराष्ट्राः कैकयाः शाल्वाः कलिंगशकमद्रकाः । पांचालावंतिसौवीरा मागधा मत्स्यसृंजयाः
સૌરાષ્ટ્ર, કૈકય, શાલ્વ, કલિંગ, શક અને મદ્રક; પાંચાલ, અવંતી અને સૌવીર; માગધ, મત્સ્ય અને સૃંજય—
Verse 23
एते चान्ये च राजानः सहाश्वरथकुमजराः । चन्द्रसेनं मृधे जेतुमुद्यमं चक्रुरोजसा
આ તથા અન્ય અનેક રાજાઓ અશ્વ, રથ અને ગજસેનાસહ, મહાબળથી યુદ્ધમાં ચન્દ્રસેનને જીતવા ઉદ્યત થયા।
Verse 24
ते तु सर्वे सुसंरब्धाः कंपयंतो वसुन्धराम् । उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः
તેઓ બધા અત્યંત ક્રોધિત થઈ ધરતીને કંપાવતા, વિશાળ સેનાઓ સાથે ઉજ્જયિનીના ચાર દ્વારોને ઘેરી અવરોધી બેઠા।
Verse 25
संरुध्यमानो स्वपुरीं दृष्ट्वा राजभिरुद्धतैः । चंद्रसेनो महाकालं तमेव शरणं ययौ
અહંકારી રાજાઓએ પોતાની નગરીને ઘેરી લીધી છે એમ જોઈ, ચન્દ્રસેને મહાકાલને જ એકમાત્ર શરણ માની તેમની શરણમાં ગયો।
Verse 26
निर्विकल्पो निराहारः स राजा दृढनिश्चयः । अर्चयामास गौरीशं दिवा नक्त मनन्यधीः
તે રાજા નિર્વિકલ્પ, નિરાહાર અને દૃઢનિશ્ચયી હતો; અનન્યચિત્તે તે દિવસ-રાત ગૌરીશ (શિવ)ની આરાધના કરતો રહ્યો।
Verse 27
एतस्मिन्नंतरे गोपी काचित्तत्पुरवासिनी । एकपुत्रा भर्तृहीना तत्रैवासीच्चिरंतना
આ દરમિયાન એ જ નગરમાં રહેતી એક ગોપી હતી—જૂની વસવાટિયા—તે પતિહિન હતી અને એકમાત્ર પુત્રની માતા હતી।
Verse 28
सा पंचहायनं बालं वहंती गत भर्तृका । राज्ञा कृतां महापूजां ददर्श गिरिजापतेः
એ વિધવા સ્ત્રી પાંચ વર્ષના બાળકને લઈને, રાજાએ ગિરિજાપતિ શિવને કરેલી મહાપૂજાનું દર્શન કર્યું।
Verse 29
सा दृष्ट्वा सर्वमाश्चर्यं शिवपूजामहोदयम् । प्रणिपत्य स्वशिबिरं पुनरेवाभ्यपद्यत
શિવપૂજાની તે અદ્ભુત મહિમા જોઈ તેણે પ્રણામ કર્યો અને ફરી પોતાના શિબિરમાં પરત ગઈ।
Verse 30
एतत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा बल्लवीसुतः । कुतूहलेन विदधे शिवपूजां विरक्तिदाम्
આ બધું સંપૂર્ણ જોઈ ગોપીનો પુત્ર કૌતૂહલથી પ્રેરાઈ, વૈરાગ્યદાતા શિવની પૂજા કરવા લાગ્યો।
Verse 31
आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिबिरोत्तमे । नातिदूरे स्वशिबिराच्छिवलिंगमकल्पयत्
તે મનોહર પથ્થર લાવી, ઉત્તમ શિબિરના ખુલ્લા સ્થળે, પોતાના આશ્રયથી બહુ દૂર નહીં—શિવલિંગ રચ્યું।
Verse 32
यानि कानि च पुष्पाणि हस्तलभ्यानि चात्मनः । आनीय स्नाप्य तल्लिंगं पूजयामास भक्तितः
હાથમાં મળતાં જે જે પુષ્પો હતા તે લાવી, તેણે તે લિંગને સ્નાન કરાવી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 33
गंधालंकारवासांसि धूपदीपाक्षतादिकम् । विधाय कृत्रिमैर्दिव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्
તેણે સુગંધ, આભૂષણ, વસ્ત્રો, ધૂપ, દીપ, અક્ષત વગેરે ગોઠવ્યાં; અને કૃતક છતાં દિવ્ય શોભાવાળી વસ્તુઓથી નૈવેદ્ય પણ તૈયાર કર્યું।
Verse 34
भूयोभूयः समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः । नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनःपुनः
તે મનોહર પાંદડાં અને પુષ્પોથી વારંવાર અર્ચના કરતો રહ્યો; અને વિવિધ નૃત્યો કરીને પુનઃપુનઃ પ્રણામ કરતો રહ્યો।
Verse 35
एवं पूजां प्रकुर्वाणं शिवस्यानन्यमानसम् । सा पुत्रं प्रणयाद्गोपी भोजनाय समा ह्वयत्
આ રીતે પૂજા કરતાં તેનું મન એકમાત્ર શિવમાં જ સ્થિર હતું; ત્યારે સ્નેહથી ગોપીમાતાએ પોતાના પુત્રને ભોજન માટે બોલાવ્યો।
Verse 36
मात्राहूतोपि बहुशः स पूजासक्तमानसः । बालोपि भोजनं नच्छत्तदा माता स्वयं ययौ
માતાએ તેને ઘણી વાર બોલાવ્યો છતાં તેનું મન પૂજામાં જ આસક્ત રહ્યું; બાળક હોવા છતાં તે ભોજન માટે ગયો નહીં, તેથી માતા પોતે જ ત્યાં ગઈ।
Verse 37
तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मी लितेक्षणम् । चकर्ष पाणिं संगृह्य कोपेन समताडयत्
શિવના આગળ બેઠેલો, આંખો મીંચેલો તેને જોઈ, તેણે તેનો હાથ પકડીને ખેંચ્યો; અને ક્રોધથી તેને માર્યો પણ।
Verse 38
आकृष्टस्ताडितो वापि नागच्छत्स्वसुतो यदा । तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिंगं विदूरतः
ખેંચીને અને માર્યા છતાં જ્યારે તેનો પોતાનો પુત્ર ન આવ્યો, ત્યારે તેણે તે પૂજા નષ્ટ કરી અને લિંગને દૂર ફેંકી દીધું।
Verse 39
हाहेति रुदमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं तदा । पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी रोषसमन्विता
પછી ‘હા! હા!’ કહી રડતા પોતાના પુત્રને ઠપકો આપી, ક્રોધથી ભરેલી તે ગોપી ફરી પોતાના ઘરમાં પ્રવેશી।
Verse 40
मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः । देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः
માતાએ ત્રિશૂલધારી દેવની પૂજા નષ્ટ કરી તે જોઈ, તે બાળક ‘દેવદેવ!’ કહી ચીસ પાડી જમીન પર પડી ગયો।
Verse 41
प्रनष्टसंज्ञः सहसा बाष्पपूरपरिप्लुतः । लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्
તે અચાનક બેભાન થઈ ગયો, આંસુઓના પ્રવાહથી ભીંજાઈ ગયો; પછી થોડા પળમાં હોશમાં આવી આંખો ખોલી।
Verse 42
ततो मणिस्तंभविराजमानं हिरण्मयद्वारकपाटतोरणम् । महार्हनीलामलवज्रवेदिकं तदेव जातं शिबिरं शिवालयम्
ત્યારે એ જ શિબિર શિવાલય બની ગયું—રત્નજડિત સ્તંભોથી ઝગમગતું, સુવર્ણ દ્વાર-કપાટ અને તોરણોથી શોભિત, તથા અમૂલ્ય નિર્મળ નીલમણિ અને વજ્રોથી જડિત વેદિકાવાળું।
Verse 43
संतप्तहेम कलशैर्बहुभिर्विचित्रैः प्रोद्भासितस्फटिकसौधतलाभिरामम् । रम्यं च तच्छिवपुरं वरपीठमध्ये लिंगं च रत्नसहितं स ददर्श बालः
તપ્ત સુવર્ણના અનેક વિચિત્ર કલશોથી અલંકૃત અને તેજસ્વી સ્ફટિક-સૌધોથી મનોહર એવી તે રમ્ય શિવપુરીને બાળકે જોયી; તેમજ શ્રેષ્ઠ પીઠના મધ્યમાં રત્નજડિત શિવલિંગ પણ જોયું।
Verse 44
स दृष्ट्वा सहसोत्थाय भीतविस्मितमानसः । निमग्न इव संतोषात्परमानंदसागरे
તે જોઈને તે તરત જ ઊભો થયો; ભય અને વિસ્મયથી તેનું મન ભરાઈ ગયું, જાણે સંતોષવશ પરમાનંદ-સાગરમાં ડૂબી ગયો હોય।
Verse 45
विज्ञाय शिवपूजाया माहात्म्यं तत्प्रभावतः । ननाम दंडवद्भूमौ स्वमातुरघशांतये
તે જ પ્રભાવથી શિવપૂજાનું માહાત્મ્ય જાણી, પોતાની માતાના પાપશમન માટે તે બાળકે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।
Verse 46
देव क्षमस्व दुरितं मम मातुरुमापते । मूढायास्त्वामजानंत्याः प्रसन्नो भव शंकर
હે દેવ, હે ઉમાપતે, મારી માતાનું દુરિત ક્ષમા કરો; તે મૂઢ છે, તમને ઓળખતી નથી—હે શંકર, પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 47
यद्यस्ति मयि यत्किंचित्पुण्यं त्वद्भक्तिसंभवम् । तेनापि शिव मे माता तव कारुण्यमाप्नुयात्
મારામાં તમારી ભક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલું જો કંઈક પણ પુણ્ય હોય, તો એ પુણ્યથી પણ, હે શિવ, મારી માતા તમારું કરુણ્ય પ્રાપ્ત કરે।
Verse 48
इति प्रसाद्य गिरिशं भूयोभूयः प्रणम्य च । सूर्ये चास्तं गते बालो निर्जगाम शिवालयात्
આ રીતે ગિરીશ (શિવ)ને પ્રસન્ન કરી, વારંવાર પ્રણામ કરીને, સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તે બાલક શિવાલયમાંથી બહાર નીકળ્યો।
Verse 49
अथापश्यत्स्वशिबिरं पुरंदरपुरोपमम् । सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रविभवोज्ज्वलम्
પછી તેણે પોતાનું જ શિબિર-નિવાસ જોયું, જે પુરંદર (ઇન્દ્ર)ની નગરી સમાન હતું; તે તરત જ સુવર્ણમય બની, વિચિત્ર વૈભવથી ઝળહળતું હતું।
Verse 50
सोंतः प्रविश्य भवनं मोदमानो निशामुखे । महामणिगणाकीर्णं हेमराशिसमुज्ज्वलम्
રાત્રીના આરંભે આનંદિત થઈ તે ઘરમાં પ્રવેશ્યો; તેણે તેને મહામણિઓના સમૂહથી ભરેલું અને સોનાના ઢગલાં સમાન ઝગમગતું જોયું।
Verse 51
तत्रापश्यत्स्वजननीं स्मरंतीमकुतोभयाम् । महार्हरत्न पर्यंके सितशय्यामधिश्रिताम्
ત્યાં તેણે પોતાની માતાને જોઈ; તે તેને સ્મરી રહી હતી અને સર્વથા નિર્ભય હતી; અમૂલ્ય રત્નોના પલંગ પર સ્થિત શ્વેત શય્યા પર તે બિરાજમાન હતી।
Verse 52
रत्नालंकारदीप्तांगीं दिव्यांबरविराजिनीम् । दिव्यलक्षणसंपन्नां साक्षात्सुरवधूमिव
તેના અંગો રત્નાભૂષણોથી દીપ્ત હતા; તે દિવ્ય વસ્ત્રોમાં વિરાજમાન હતી—દિવ્ય લક્ષણોથી યુક્ત, જાણે પ્રત્યક્ષ દેવાંગના હોય તેમ।
Verse 53
जवेनोत्थापयामास संभ्रमोत्फुल्ललोचनः । अंब जागृहि भद्रं ते पश्येदं महदद्भुतम्
તે ઉતાવળથી, ઉત્સાહથી ફુલેલા નેત્રો સાથે, તેને જગાડવા લાગ્યો— “અંબા, જાગો; તમારું મંગળ થાઓ. આ મહાન અદ્ભુત જુઓ।”
Verse 54
इति प्रबोधिता गोपी स्वपुत्रेण महात्मना । ततोऽपश्यत्स्वजननी स्मयन्ती मुकुटोज्ज्वला
આ રીતે મહાત્મા પુત્ર દ્વારા જગાડાયેલી ગોપીએ પછી મુકુટથી તેજસ્વી, સ્મિત કરતી પોતાની જનનીને જોઈ।
Verse 55
ससंभ्रमं समुत्थाय तत्सर्वं प्रत्यवेक्षत । अपूर्वमिव चात्मानमपूर्वमिव बालकम्
તે આશ્ચર્યથી ઊભી થઈ બધું જ નિહાળ્યું; પોતાને પણ જાણે અપૂર્વ, અને તે બાળકને પણ જાણે અપૂર્વ જોઈ।
Verse 56
अपूर्वं च स्वसदनं दृष्ट्वा सीत्सुखविह्वला । श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः
પોતાનું ઘર પણ અપૂર્વ દેખાતાં તે આનંદથી વિહ્વળ થઈ; અને પુત્રના મુખેથી ગિરિજાપતિ (શિવ) ના પ્રસાદનો સંપૂર્ણ વર્ણન સાંભળી।
Verse 57
राज्ञे विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम् । स राजा सहसागत्य समाप्त नियमो निशि
તેણે રાજાને વિનંતી કરી— “જે અવિરત શિવનું ભજન કરે છે”; ત્યારે તે રાજા તરત આવી, રાત્રિમાં પોતાનો નિયમ પૂર્ણ કર્યો।
Verse 58
ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषजम् । हिरण्मयं शिवस्थानं लिंगं मणिमयं तथा
તેણે ગોપિકાના પુત્રનો તે પ્રભાવ જોયો, જે શિવની પ્રસન્નતાથી ઉત્પન્ન થયો હતો; સુવર્ણમય શિવસ્થાન અને તેમ જ મણિમય લિંગ પણ।
Verse 59
गोपवध्वाश्च सदनं माणि क्यवरकोज्ज्वलम् । दृष्ट्वा महीपतिः सर्वं सामात्यः सपुरोहितः
ગોપવધૂનું નિવાસ ઉત્તમ માણિક્યોથી ઝગમગતું હતું; તે જોઈને રાજાએ મંત્રીઓ અને પુરોહિત સાથે સર્વેનું દર્શન કર્યું।
Verse 60
मुहूर्तं विस्मितधृतिः परमानंदनिर्भरः । प्रेम्णा वाष्पजलं मुंचन्परिरेभे तम र्भकम्
ક્ષણમાત્ર તે વિસ્મયમાં સ્થિર રહ્યો, પરમાનંદથી ભરાઈ ગયો; પ્રેમના અશ્રુ વહાવી તેણે તે બાળકને આલિંગન કર્યું।
Verse 61
एवमत्यद्भुताकाराच्छिवमाहात्म्यकीर्त्तनात् । पौराणां संभ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्
આ રીતે તે અતિઅદ્ભુત દર્શનથી, શિવમાહાત્મ્યના કીર્તનથી અને નગરજનોના ઉત્સુક આશ્ચર્યથી તે રાત ક્ષણમાં વીતી ગઈ।
Verse 62
अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः । राजानश्चारवक्त्रेभ्यः शुश्रुवुः परमाद्भुतम्
પછી પ્રભાતે, યુદ્ધ માટે નગરને ઘેરીને ઊભેલા રાજાઓએ ચારણો અને ઘોષકોના મુખેથી પરમ અદ્ભુત સમાચાર સાંભળ્યા।
Verse 63
ते त्यक्तवैराः सहसा राजानश्चकिता भृशम् । न्यस्तशस्त्रा निविविशुश्चंद्रसेनानुमोदिताः
તે રાજાઓ તત્કાળ વૈર ત્યજી અત્યંત ચકિત થયા. ચન્દ્રસેનની અનુમતિથી શસ્ત્રો મૂકી તેઓ અંદર પ્રવેશ્યા.
Verse 64
तां प्रविश्य पुरीं रम्यां महाकालं प्रणम्य च । तद्गोपवनितागेहमाजग्मुः सर्वभूभृतः
તે રમ્ય નગરીમાં પ્રવેશ કરીને અને મહાકાળને પ્રણામ કરીને, પછી બધા રાજાઓ તે ગોપ-વનિતાના ઘેર ગયા.
Verse 65
ते तत्र चंद्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभि पूजिताः । महार्हविष्टरगताः प्रीत्यानंदन्सुविस्मिताः
ત્યાં ચન્દ્રસેન આગળ આવી તેમનું સ્વાગત કરી પૂજન કર્યું. અતિમૂલ્ય આસનો પર બેસીને તેઓ પ્રેમથી અને વિસ્મયથી ભરાઈ આનંદિત થયા.
Verse 66
गोपसूनोः प्रसादाय प्रादुर्भूतं शिवालयम् । लिंगं च वीक्ष्य सुमहच्छिवे चक्रुः परां मतिम्
ગોપપુત્ર પર કૃપાથી પ્રાદુર્ભૂત થયેલ શિવાલય અને મહાલિંગને જોઈ, તેમણે શિવમાં પરમ નિશ્ચય સ્થિર કર્યો.
Verse 67
तस्मै गोपकुमाराय प्रीतास्ते सर्वभूभुजः । वासोहिरण्यरत्नानि गोमहिष्यादिकं धनम्
પ્રસન્ન થઈ બધા રાજાઓએ તે ગોપકુમારને વસ્ત્રો, સોનું, રત્નો તથા ગાય-મહિષી આદિ રૂપે ધન અર્પણ કર્યું.
Verse 68
गजानश्वान्रथान्रौक्माञ्छत्र यानपरिच्छदान् । दासान्दासीरनेकाश्च ददुः शिवकृपार्थिनः
શિવકૃપા મેળવવાની ઇચ્છાથી તેમણે દાનરૂપે હાથી, ઘોડા, સુવર્ણ રથો, છત્રો, વાહનો તથા તેમના સર્વ પરિચ્છદો, તેમજ અનેક દાસો અને દાસીઓ અર્પણ કર્યા।
Verse 69
येये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठंति भूरिशः । तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्व पार्थिवाः
જે જે પ્રદેશોમાં બહુ ગોપાલો વસતા હતા, તે તે પ્રદેશોના સર્વ રાજાઓએ એ જ પુરુષને રાજા તરીકે નિમ્યો।
Verse 70
अथास्मिन्नंतरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः । प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान्वानरेश्वरः
ત્યારે જ તે ક્ષણે, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, તેજસ્વી વાનરેશ્વર હનુમાન પ્રગટ થયા।
Verse 71
तस्याभिगमनादेव राजानो जातसंभ्रमाः । प्रत्युत्थाय नमश्चक्रुर्भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः
તેમના આગમનમાત્રથી રાજાઓ આદરભર્યા સંભ્રમથી ભરાઈ ગયા; તેઓ ઊભા થઈ ભક્તિપૂર્વક વિનમ્ર બની નમસ્કાર કરવા લાગ્યા।
Verse 72
तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः । गोपात्मजं समाश्लिष्य राज्ञो वीक्ष्येदमववीत्
તેમની વચ્ચે આસનસ્થ અને પૂજિત વાનરેશ્વરે ગોપપુત્રને આલિંગન આપ્યું; પછી રાજાઓ તરફ જોઈને આ વચન બોલ્યા।
Verse 73
सर्वे शृणुत भद्रं वो राजानो ये च देहिनः । शिवपूजामृते नान्या गतिरस्ति शरीरिणाम
તમેઁ સર્વે સાંભળો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—હે રાજાઓ અને સર્વ દેહધારીઓ! શિવપૂજા વિના શરીરધારીઓને બીજી કોઈ સાચી ગતિ કે શરણ નથી।
Verse 74
एष गोपसुतो दिष्ट्या प्रदोषे मंदवा सरे । अमंत्रेणापि संपूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्
સદભાગ્યે આ ગોપપુત્ર મંડવા સરોવર પાસે પ્રદોષકાળે, મંત્ર વિના પણ શિવની યોગ્ય પૂજા કરીને શિવની શુભ કૃપા/પદને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 75
मंदवारे प्रदोषोऽयं दुर्लभः सर्वदेहिनाम् । तत्रापि दुर्लभतरः कृष्णपक्षे समागते
મંડવારે (સોમવારે) આવતો આ પ્રદોષ સર્વ દેહધારીઓ માટે દુર્લભ છે; અને એ જ કૃષ્ણપક્ષમાં આવે તો તે પ્રદોષ વધુ દુર્લભતર બને છે।
Verse 76
एष पुण्यतमो लोके गोपानां कीर्तिवर्धनः । अस्य वंशेऽष्टमो भावी नंदोनाम महायशाः । प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारा यणः स्वयम्
આ વ્યક્તિ લોકમાં અતિ પુણ્યતમ છે અને ગોપોની કીર્તિ વધારનાર છે। તેના વંશમાં આઠમો ‘નંદ’ નામે મહાયશસ્વી થશે; અને સ્વયં નારાયણ—કૃષ્ણ—તેના પુત્રરૂપે જન્મ લેશે।
Verse 77
अद्यप्रभृति लोकेस्मिन्नेष गोपालनंदनः । नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोके ख्यातिं गमिष्यति
આજથી આ લોકમાં આ ગોપાલનંદન ‘શ્રીકર’ નામથી લોકોમાં ઊંચી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 78
सूत उवाच । एवमुक्त्वांजनीसूनुस्तस्मै गोपकसूनवे । उपदिश्य शिवाचारं तत्रैवांतरधीयत
સૂતજી બોલ્યા—આવું કહી અંજનીપુત્ર હનુમાનએ તે ગોપકના પુત્રને શિવાચારનું ઉપદેશ આપ્યું અને ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા।
Verse 79
ते च सर्वे महीपालाः संहृष्टाः प्रतिपूजिताः । चन्द्रसेनं समामंत्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
અને તે બધા રાજાઓ આનંદિત થઈ યથોચિત સન્માન પામી, ચન્દ્રસેનને વિદાય આપી, જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા।
Verse 80
श्रीकरोऽपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता । ब्राह्मणैः सह धर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोः समर्हणम्
મહાતેજસ્વી શ્રીકરે પણ હનુમાનના ઉપદેશથી પ્રેરિત થઈ, ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણો સાથે શંભુની યથાવિધી આરાધના કરી।
Verse 81
कालेन श्रीकरः सोऽपि चंद्रसेनश्च भूपतिः । समाराध्य शिवं भक्त्या प्रापतुः परमं पदम्
સમય જતાં શ્રીકર અને રાજા ચન્દ્રસેન—બન્નેએ ભક્તિપૂર્વક શિવની આરાધના કરીને પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 82
इदं रहस्यं परमं पवित्रं यशस्करं पुण्यमहर्द्धिवर्धनम् । आख्यानमाख्यातमघौघनाशनं गौरीशपादांबुजभक्तिवर्धनम्
આ પરમ રહસ્ય અતિ પવિત્ર, યશ આપનારું અને પુણ્ય તથા સમૃદ્ધિ વધારનારું છે. આ આખ્યાન પાપપ્રવાહનો નાશ કરે છે અને ગૌરીશના પાદપદ્મ પ્રત્યે ભક્તિ વધારે છે।