Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । भूयोपि शिवमाहात्म्यं वक्ष्यामि परमाद्भुतम् । शृण्वतां सर्वपापघ्नं भवपाशविमोचनम्

સૂત બોલ્યા—હું ફરી શિવનું પરમ અદ્ભુત માહાત્મ્ય કહું છું; જેને સાંભળવાથી સર્વ પાપો નાશ પામે અને ભવપાશમાંથી મુક્તિ મળે.

Verse 2

दुस्तरे दुरितांभोधौ मज्जतां विषयात्मनाम् । शिवपूजां विना कश्चित्प्लवो नास्ति निरूपितः

દુસ્તર પાપસમુદ્રમાં વિષયાસક્ત લોકો ડૂબે છે; શિવપૂજા વિના કોઈ પણ તરણી (ઉદ્ધારનું સાધન) નિશ્ચિત કરાઈ નથી.

Verse 3

शिवपूजां सदा कुर्याद्बुद्धिमानिह मानवः । अशक्तश्चेत्कृता पूजां पश्येद्भक्तिविनम्रधीः

આ લોકમાં બુદ્ધિમાન મનુષ્યે સદા શિવપૂજા કરવી જોઈએ. જો અશક્ત હોય, તો ભક્તિથી વિનમ્ર ચિત્ત રાખીને થતી પૂજાનું ઓછામાં ઓછું દર્શન કરવું.

Verse 4

अश्रद्धयापि यः कुर्याच्छिवपूजां विमुक्तिदाम् । पश्येद्वा सोपि कालेन प्रयाति परमं पदम्

જે શ્રદ્ધા વિના પણ મુક્તિદાયી શિવપૂજા કરે છે, અથવા માત્ર તેનું દર્શન કરે છે—તે પણ કાળક્રમે પરમ પદને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

आसीत्किरातदेशेषु नाम्ना राजा विमर्दनः । शूरः परमदुर्द्धर्षो जितशत्रुः प्रतापवान्

કિરાત દેશોમાં ‘વિમર્દન’ નામનો એક રાજા હતો—વીર, અત્યંત અજય, શત્રુજિત અને પ્રતિાપશાળી.

Verse 6

सर्वदा मृगयासक्तः कृपणो निर्घृणो बली । सर्वमांसाशनः क्रूरः सर्ववर्णांगनावृतः

તે સદા શિકારમાં આસક્ત હતો—કૃપણ, નિર્દય અને બલવાન; સર્વ પ્રકારનું માંસ ભક્ષણ કરનાર, ક્રૂર, અને સર્વ વર્ણની સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો.

Verse 7

तथापि कुरुते शंभोः पूजां नित्यमतंद्रितः । चतुर्दश्यां विशेषेण पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

તથાપિ તે શંભુની પૂજા નિત્ય આળસ વિના કરતો—વિશેષ કરીને શુક્લ અને કૃષ્ણ, બંને પક્ષની ચતુર્દશીએ.

Verse 8

महाविभवसंपन्नां पूजां कृत्वा स मोदते । हर्षेण महताविष्टो नृत्यति स्तौति गायति

મહા વૈભવ અને અર્પણોથી સમૃદ્ધ એવી પૂજા કરીને તે આનંદિત થતો; અતિ હર્ષથી ભરાઈ નૃત્ય કરતો, સ્તુતિ કરતો અને ગાતો.

Verse 9

तस्यैवं वर्तमानस्य नृपतेः सर्वभक्षिणः । दुराचारस्य महिषी चेष्टितेनान्वतप्यत

આ રીતે સર્વભક્ષી અને દુષ્ચરિત્ર રાજા વર્તતો હતો ત્યારે તેની મુખ્ય મહિષી તેના કર્મોથી અત્યંત શોકથી પીડાતી રહી।

Verse 10

सा वै कुमुद्वतीनाम राज्ञी शीलगुणान्विता । एकदा पतिमासाद्य रहस्ये तदपृच्छत

શીલ અને ગુણોથી યુક્ત કુમુદ્વતી નામની તે રાણી એક દિવસે એકાંતમાં પતિ પાસે જઈને તે વિષય પૂછવા લાગી।

Verse 11

एतत्ते चरितं राजन्महदाश्चर्यकारणम् । क्व ते महादुराचारः क्व भक्तिः परमेश्वरे

“હે રાજન! તમારું આ વર્તન મહા આશ્ચર્યનું કારણ છે. ક્યાં તમારો ઘોર દુષ્ચરિત્ર અને ક્યાં પરમેશ્વરમાં તમારી ભક્તિ?”

Verse 12

सर्वदा सर्वभक्षस्त्वं सर्वस्त्रीजनलालसः । सर्वहिंसापरः क्रूरः कथं भक्तिस्तवेश्वरे

“તમે હંમેશાં સર્વભક્ષી છો, સર્વ સ્ત્રીઓ પ્રત્યે લાલસાવાન છો, સર્વ પ્રકારની હિંસામાં રત અને ક્રૂર છો—તો પછી ઈશ્વરમાં તમારી ભક્તિ કેવી રીતે?”

Verse 13

इति पृष्टः स भूपालो विमृश्य सुचिरं ततः । त्रिकालज्ञः प्रहस्यैनां प्रोवाच सुकुतूहलः

આ રીતે પૂછવામાં આવતા તે ભૂપાલ લાંબા સમય સુધી વિચારમાં પડ્યો. ત્રિકાળજ્ઞ તે રાણી તરફ હસ્યો અને કૌતૂહલપૂર્વક ઉત્તર આપવા લાગ્યો।

Verse 14

राजोवाच । अहं पूर्वभवे कश्चित्सारमेयो वरानने । पंपानगरमाश्रित्य पर्यटामि समंततः

રાજાએ કહ્યું—હે વરાનને! પૂર્વજન્મમાં હું એક સારમેય, એટલે કે કૂતરો હતો. પંપા-નગરનો આશ્રય લઈને હું સર્વ દિશાઓમાં ફરતો હતો.

Verse 15

एवं कालेषु गच्छत्सु तत्रैव नगरोत्तमे । कदाचिदागतः सोहं मनोज्ञं शिवमंदिरम्

આ રીતે સમય પસાર થતો ગયો; તે જ ઉત્તમ નગરમાં એક વખત હું મનોહર શિવમંદિરે આવી પહોંચ્યો।

Verse 16

पूजायां वर्तमानायां चतुर्दश्यां महातिथौ । अपश्यमुत्सवं दूराद्बहिर्द्वारं समाश्रितः

ચતુર્દશીની મહાતિથિએ પૂજા ચાલી રહી હતી; હું બહારના દ્વાર પાસે આશ્રય લઈને દૂરથી ઉત્સવ જોતો હતો।

Verse 17

अथाहं परमक्रुद्धैर्दंडहस्तैः प्रधावितः । तस्माद्देशादपक्रांतः प्राणरक्षापरायणः

પછી દંડ હાથમાં ધરેલા અત્યંત ક્રોધિત લોકોએ મને દોડાવી હાંકી કાઢ્યો. પ્રાણ બચાવવાના એકમાત્ર ધ્યેયથી હું તે સ્થાનથી ભાગી ગયો।

Verse 18

ततः प्रदक्षिणीकृत्य मनोज्ञं शिवमंदिरम् । द्वारदेशं पुनः प्राप्य पुनश्चैव निवारितः

પછી તે મનોહર શિવમંદિરની પ્રદક્ષિણા કરીને હું ફરી દ્વારપ્રદેશે પહોંચ્યો; પરંતુ ફરીથી મને અટકાવી પાછો હાંકી કાઢ્યો।

Verse 19

पुनः प्रदक्षिणीकृत्य तदेव शिवमन्दिरम् । बलिपिंडादिलोभेन पुनर्द्वारमुपागतः

તેણે ફરી તે જ શિવમંદિરની પ્રદક્ષિણા કરી અને બલિપિંડ વગેરેના લોભથી પ્રેરાઈ ફરી દ્વાર પાસે આવી પહોંચ્યો।

Verse 20

एवं पुनःपुनस्तत्र कृत्वा कृत्वा प्रदक्षिणाम् । द्वारदेशे समासीनं निजघ्नुर्निशितैः शरैः

આ રીતે ત્યાં વારંવાર પ્રદક્ષિણા કરીને, જ્યારે તે દ્વારદેશે બેસી ગયો, ત્યારે તેમણે તેને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કરી માર્યો।

Verse 21

स विद्धगात्रः सहसा शिवद्वारि गतासुकः । जातोऽस्म्यहं कुले राज्ञां प्रभावाच्छिवसन्निधेः

તેનું શરીર વિંધાઈ ગયું અને તે અચાનક શિવદ્વારે જ પ્રાણ ત્યજી ગયો. શિવસન્નિધિના પ્રભાવથી ત્યારે હું રાજાઓના કુળમાં જન્મ્યો।

Verse 22

दृष्ट्वा चतुर्दशीपूजां दीपमाला विलोकिताः । तेन पुण्येन महता त्रिकालज्ञोऽस्मि भामिनि

ચતુર્દશીની પૂજા જોઈ અને દીપમાળાઓ નિહાળી, તે મહાન પુણ્યથી, હે પ્રિયે, હું ત્રિકાલજ્ઞ થયો છું।

Verse 23

प्राग्जन्मवासनाभिश्च सर्वभक्षोऽस्मि निर्घृणः । विदुषामपि दुर्लंघ्या प्रकृतिर्वासनामयी

પૂર્વજન્મની વાસનાઓને કારણે હું નિર્દય બની સર્વભક્ષક થયો. વાસનામયી પ્રકૃતિ તો વિદ્વાનો માટે પણ વટાવવી દુષ્કર છે।

Verse 24

अतोऽहमर्चयामीशं चतुर्दश्यां जगद्गुरुम् । त्वमपि श्रद्धया भद्रे भज देवं पिनाकिनम्

અતએવ હું ચતુર્દશીએ જગદ્ગુરુ એવા ઈશ્વરની આરાધના કરું છું. હે ભદ્રે, તું પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક પિનાકી દેવ (શિવ)નું ભજન-પૂજન કર.

Verse 25

राज्ञ्युवाच । त्रिकालज्ञोऽसि राजेन्द्र प्रसादाद्गिरिजापतेः । मत्पूर्वजन्मचरितं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

રાણી બોલી—હે રાજેન્દ્ર! ગિરિજાપતિ (શિવ)ની કૃપાથી તમે ત્રિકાલજ્ઞ છો. તેથી મારા પૂર્વજન્મનું ચરિત્ર તત્ત્વથી સત્યરૂપે કહો.

Verse 26

राजोवाच । त्वं तु पूर्वभवे काचित्कपोती व्योमचारिणी । क्वापि लब्धवती किंचिन्मां सपिंडं यदृच्छया

રાજા બોલ્યો—તું પૂર્વજન્મે આકાશમાં ઉડતી એક કપોતી (કબૂતરી) હતી. ક્યાંક યદૃચ્છાએ તું મને—માંસપિંડરૂપે—મળી ગઈ હતી.

Verse 27

त्वद्गृहीतमथालोक्य गृध्रः कोप्यामिषं बली । निरामिषः स्वयं वेगाभिदुद्राव भीषणः

તું લીધેલું માંસ જોઈ એક બળવાન ગીધ ક્રોધે ભરાયો. પોતે નિરામિષ હોવા છતાં તે ભયંકર વેગે દોડી આવ્યો.

Verse 28

ततस्तं वीक्ष्य वित्रस्ता विद्रुतासि वरानने । तेनानुयाता घोरेण मांसपिंडजिघृक्षया

પછી તેને જોઈ, હે સુમુખી, તું ભયથી દોડી ગઈ. તે ઘોર પક્ષી માંસપિંડ ઝૂંટવી લેવા ઇચ્છાથી તારો પીછો કરતો રહ્યો.

Verse 29

दिष्ट्या श्रीगिरिमासाद्य श्रांता तत्र शिवालयम् । प्रदक्षिणं परिक्रम्य ध्वजाग्रे समुपस्थिता

સૌભાગ્યે તે શ્રીગિરિ પહોંચી; થાકી હોવા છતાં ત્યાંના શિવાલયમાં આવી. ભક્તિપૂર્વક જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરીને ધ્વજસ્તંભ આગળ ઉપસ્થિત થઈ.

Verse 30

अथानुसृत्य सहसा तीक्ष्णतुंडो विहंगमः । त्वां निहत्य निपात्याधो मांसमादाय जग्मिवान्

પછી અચાનક તીક્ષ્ણ ચાંચવાળો પક્ષી પીછો કરીને આવ્યો; તેણે તને મારીને નીચે પાડી દીધો અને માંસ લઈને ઉડી ગયો.

Verse 31

प्रदक्षिणप्रक्रमणाद्देवदेवस्य शूलिनः । तस्याग्रे मरणाच्चैव जातासीह नृपांगना

દેવોના દેવ શૂલધારી શિવની જમણી તરફ પ્રદક્ષિણા કરવાથી અને તેમના જ સન્નિધિમાં મરણ પામવાથી, હે રાજાંગને, તું રાજકન્યા બની જન્મી છે.

Verse 32

राज्ञ्युवाच । श्रुतं सर्वमशेषेण प्राग्जन्मचरेितं मया । जातं च महदाश्चर्यं भक्तिश्च मम चेतसि । अथान्यच्छ्रोतुमिच्छामि त्रिकालज्ञ महामते । इदं शरीरमुत्सृज्य यास्यावः कां गतिं पुनः

રાણીએ કહ્યું—પૂર્વજન્મના આચરણનો સર્વ વર્ણન મેં સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યો. મારા હૃદયમાં મહાન આશ્ચર્ય પણ થયું છે અને ભક્તિ પણ વધેલી છે. હવે, હે ત્રિકાલજ્ઞ મહામતિ, હું વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું—આ શરીર ત્યજીને અમે ફરી કઈ ગતિને પામશું?

Verse 33

राजोवाच । अतो भवे जनिष्येऽहं द्वितीये सैंधवो नृपः

રાજાએ કહ્યું—આગામી જન્મમાં, એટલે બીજા ભવે, હું સિંધુ દેશનો રાજા બની જન્મ લઈશ.

Verse 34

सृंजयेशसुता त्वं हि मामेव प्रतिपत्स्यसे । तृतीये तु भवे राजा सौराष्ट्रे भविताऽस्म्यहम्

હે સૃંજયાધિપતિની પુત્રી! તું નિશ્ચયે ફરી મને જ પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરશ. અને ત્રીજા જન્મમાં હું સૌરાષ્ટ્રમાં રાજા બનીશ.

Verse 35

कलिंगराजतनया त्वं मे पत्नी भविष्यसि । चतुर्थे तु भविष्यामि भवे गांधारभूमिपः

તું કલિંગરાજની પુત્રી બની મારી પત્ની થશ. અને ચોથા જન્મમાં હું ગાંધાર ભૂમિનો અધિપતિ બનીશ.

Verse 36

मागधी राजतनया तत्र त्वं मम गेहिनी । पंचमेऽवंतिनाथोऽहं भविष्यामि भवांतरे

ત્યાં તું મગધરાજની પુત્રી બની મારી ગૃહિણી થશ. અને પાંચમા જન્મમાં હું અવંતીનો નાથ બનીશ.

Verse 37

दाशार्हराजतनया त्वमेव मम वल्लभा । अस्माज् जन्मनि षष्ठेऽहमानर्ते भविता नृपः

તું દાશાર્હ રાજની પુત્રી બની મારી એકમાત્ર વલ્લભા થશ. અને આ ક્રમના છઠ્ઠા જન્મમાં હું આનર્તમાં રાજા બનીશ.

Verse 38

ययातिवंशजा कन्या भूत्वा मामेव यास्यसि । पांड्यराजकुमारोऽहं सप्तमे भविता भवे

યયાતિ વંશમાં જન્મેલી કન્યા બની તું ફરી મને જ પ્રાપ્ત કરશ. અને સાતમા જન્મમાં હું પાંડ્યરાજનો કુમાર બની જન્મીશ.

Verse 39

तत्र मत्सदृशो नान्यो रूपौदार्यगुणादिभिः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बलवान्दृढविक्रमः

ત્યાં રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણાદિમાં મારા સમાન બીજો કોઈ નથી. તે સર્વશાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વનો જાણકાર, બળવાન અને અડગ પરાક્રમી છે.

Verse 40

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वलोकमनोरमः । पद्मवर्ण इति ख्यातः पद्ममित्रसमद्युतिः

તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને સર્વ લોકને મનોહર છે. ‘પદ્મવર્ણ’ તરીકે ખ્યાત છે અને પોતાના પદ્મસદૃશ મિત્ર સમાન તેજસ્વી છે.

Verse 41

भविता त्वं च वैदर्भी रूपेणाप्रतिमा भुवि । नाम्ना वसुमती ख्याता रूपावयवशोभिनी

અને તું, હે વૈદર્ભી, ધરતી પર રૂપે અપ્રતિમા બનશે. ‘વસુમતી’ નામે ખ્યાત થઈ, દરેક અંગની શોભાથી દીપ્તિમતી રહેશે.

Verse 42

सर्व राजकुमाराणां मनोनयननंदिनी । सा त्वं स्वयंवरे सर्वान्विहाय नृपनंदनान्

તું સર્વ રાજકુમારોના મન અને નેત્રોને આનંદ આપનારી છે. પરંતુ સ્વયંવરમાં તું તે બધા નૃપનંદનોને ત્યજી દેશે.

Verse 43

वरं प्राप्स्यसि मामेव दमयंतीव नैषधम् । सोऽहं जित्वा नृपान्सर्वान्प्राप्य त्वां वरवर्णिनीम्

તું મને જ વરરૂપે પ્રાપ્ત કરશ, જેમ દમયંતીએ નૈષધરાજને પસંદ કર્યો હતો. હું સર્વ રાજાઓને જીતીને, હે સુવર્ણિની, તને પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 44

स्वराष्ट्रस्थोऽखिलान्भोगान्भोक्ष्ये वर्षगणान्बहून् । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्वाजिमेधादिभिः शुभैः

પોતાના રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ હું અનેક વર્ષો સુધી સર્વ રાજભોગો ભોગવીશ; અને અશ્વમેધ વગેરે શુભ વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા યજન કરીશ।

Verse 45

संतर्प्य पितृदेवर्षीन्दानैश्च द्विजसत्तमान् । संपूज्य देवदेवेशं शंकरं लोकशंकरम्

પિતૃઓ, દેવો અને ઋષિઓને સંતર્પિત કરીને, તથા દાનોથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરીને; દેવદેવેશ, લોકમંગલકારી શંકરને વિધિપૂર્વક સંપૂજ્ય।

Verse 46

पुत्रे राज्यधुरं न्यस्य गंतास्मि तपसे वनम् । तत्रागस्त्यान्मुनिवराद्ब्रह्मज्ञानमवाप्य च

રાજ્યની ધુરા પુત્રને સોંપીને હું તપ માટે વનમાં જઈશ; અને ત્યાં મુનિવર અગસ્ત્ય પાસેથી બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 47

त्वया सह गमिष्यामि शिवस्य परमं पदम् । चतुर्दश्यां चतुर्दश्यामेवं संपूज्य शंकरम्

તારી સાથે હું શિવના પરમ પદે જઈશ; આ રીતે દરેક ચતુર્દશીએ શંકરનું સંપૂજન કરીને।

Verse 48

सप्तजन्मसु राजस्त्वं भविष्यति वरानने । इत्येतत्सुकृतं लब्धं पूज़ादर्शनमात्रतः । क्व सारमेयो दुष्टात्मा क्वेदृशी बत सङ्गतिः

હે વરાનને! સાત જન્મો સુધી તું રાજા બનશે. માત્ર પૂજાનું દર્શન થતાં જ આવું પુણ્ય પ્રાપ્ત થયું. ક્યાં તે દુષ્ટાત્મા કૂતરો અને ક્યાં આવી પવિત્ર સંગતિ!

Verse 49

सूत उवाच । इत्युक्तो निजनाथेन सा राज्ञी शुभलक्षणा

સૂત બોલ્યા—પોતાના સ્વામી દ્વારા આમ કહ્યે પછી તે શુભલક્ષણાવાળી રાણી શ્રદ્ધાપૂર્વક વચન સાંભળવા લાગી।

Verse 50

परं विस्मयमापन्ना पूजयामास तं मुदा । सोऽपि राजा तया सार्द्धं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्

તે પરમ આશ્ચર્યમાં પડી આનંદથી તેમની પૂજા કરવા લાગી; અને તે રાજા પણ તેની સાથે ઇચ્છિત ભોગો ભોગવી તૃપ્ત થયો।

Verse 51

जगाम सप्तजन्मांते शंभोस्तत्परमं पदम् । य एतच्छिवपूजाया माहात्म्यं परमाद्भुतम् । शृणुयात्कीर्तयेद्वापि स गच्छेत्परमं पदम्

સાત જન્મોના અંતે તે શંભુના પરમ પદને પામી. જે આ શિવપૂજાના પરમ અદ્ભુત માહાત્મ્યને સાંભળે કે કીર્તન કરે, તે પણ પરમ પદને પામે છે।