Adhyaya 19

Verse 1

सूत उवाच । एवं महाव्रतं तस्याश्चरंत्या गुरुसन्निधौ । संवत्सरो व्यतीयाय नियमासक्तचेतसः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે ગુરુની સન્નિધિમાં તે મહાવ્રતનું આચરણ કરતી, નિયમોમાં આસક્ત ચિત્તવાળી તેણીનો એક પૂર્ણ વર્ષ વ્યતીત થયો।

Verse 2

संवत्सरांते सा बाला तत्रैव पितृमंदिरे । चकारोद्यापनं सम्यग्विप्रभोजनपूर्वकम्

વર્ષના અંતે તે બાલિકાએ ત્યાં જ પિતાના ઘરમાં, બ્રાહ્મણભોજનથી આરંભ કરીને, યથાવિધિ ઉદ્યાપન (સમાપનવિધિ) કર્યું।

Verse 3

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः । विसृज्य तान्नमस्कृत्य पितृभ्यामभिनंदिता

તે બ્રાહ્મણોને તેમની યોગ્યતા મુજબ દક્ષિણા આપી, નમસ્કાર કરીને વિદાય લીધી; અને માતા-પિતાએ તેની પ્રશંસા કરીને આશીર્વાદ આપ્યા।

Verse 4

उपोषिता स्वयं तस्मिन्दिने नियममाश्रिता । जजाप परमं मंत्रमुपदिष्टं महात्मना

એ જ દિવસે તેણે સ્વયં ઉપવાસ કરીને નિયમાચરણનો આશ્રય લીધો; મહાત્માએ ઉપદેશેલો પરમ મંત્ર જપ્યો।

Verse 5

अथ प्रदोषसमये प्राप्ते संपूज्य शंकरम् । तस्मिन्गृहांतिकमठे गुरोस्तस्य च सन्निधौ

પછી પ્રદોષ સમય આવતા તેણે શંકરનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું; અને ઘરની નજીકના તે મઠમાં પોતાના ગુરુની સાન્નિધ્યમાં રહી।

Verse 6

जपार्चनरता साध्वी ध्यायती परमेश्वरम् । तस्मिञ्जागरणे रात्रावुपविष्टा शिवांतिके

જપ અને અર્ચનમાં રત તે સાધ્વી પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરતી રહી; અને જાગરણની તે રાત્રિએ શિવની નજીક બેઠી રહી।

Verse 7

युग्मम् । तस्यां रात्रौ तया सार्धं स मुनिर्जगदंबिकाम् । जपध्यान तपोभिश्च तोषयामास पार्वतीम्

તે રાત્રિએ તેણી સાથે તે મુનિએ જપ, ધ્યાન અને તપ દ્વારા જગદંબિકા પાર્વતીને પ્રસન્ન કરી।

Verse 8

तस्याश्च भक्त्या व्रतभाविताया मुनेस्तपोयोगसमाधिना च । तुष्टा भवानी जगदेकमाता प्रादुर्बभूवा कृतसांद्रमूर्तिः

તેણીની વ્રતોથી પરિપક્વ થયેલી ભક્તિ અને મુનિના તપ, યોગ તથા ગાઢ સમાધિથી પ્રસન્ન થઈ જગદેકમાતા ભવાની સઘન, સ્પર્શ્ય મૂર્તિ ધારણ કરીને તેમના સમક્ષ પ્રગટ થઈ।

Verse 9

प्रादुर्भूता यदा गौरी तयोरग्रे जगन्मयी । अन्धोऽपि तत्क्षणादेव मुनिः प्राप दृशोर्द्वयम्

જ્યારે જગન્મયી ગૌરી તેમના બંનેના સમક્ષ પ્રગટ થઈ, ત્યારે અંધ મુનિને પણ તે ક્ષણમાં જ બંને આંખોની દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 10

तां वीक्ष्य जगतां धात्रीमाविर्भूतां पुरःस्थिताम् । निपेततुस्तत्पदयोः स मुनिः सा च कन्यका

સમક્ષ પ્રગટ થઈ ઊભેલી જગદ્ધાત્રીને જોઈ તે મુનિ અને તે કન્યા—બન્ને તેના ચરણોમાં પડી ગયા।

Verse 11

तौ भक्तिभावोच्छ्वसितामलाशयावानंदबाष्पोक्षित सर्वगात्रौ । उत्थाप्य देवी कृपया परिप्लुता प्रेम्णा बभाषे मृदुवल्गुभाषिणी

ભક્તિભાવથી તેમના નિર્મળ હૃદય ઉછળી રહ્યા હતા અને આનંદાશ્રુથી સર્વ અંગ ભીંજાયેલા હતા; તે જોઈ કરુણામયી દેવીએ તેમને ઊભા કરી પ્રેમથી કોમળ-મધુર વાણીમાં કહ્યું।

Verse 12

देव्युवाच । प्रीतास्मि ते मुनिश्रेष्ठ वत्से प्रीतास्मि तेऽनघे । किं वा ददाम्यभिमतं देवानामपि दुर्लभम्

દેવીએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; વત્સે, હે નિષ્પાપે, તારા પર પણ હું પ્રસન્ન છું। કહો, દેવોને પણ દુર્લભ એવો કયો અભિમત વર આપું?

Verse 13

मुनिरुवाच । एषा तु शारदा नाम कन्या तु गतभतृका । मया प्रतिश्रुतं चास्यै तुष्टेन गतचक्षुषा

મુનિએ કહ્યું—આ કન્યાનું નામ શારદા છે અને તે પતિહારા થઈ ગઈ છે. હું અંધ હોવા છતાં સંતોષચિત્તે તેને એક પ્રતિજ્ઞા આપી હતી.

Verse 14

सह भर्त्रा चिरं कालं विहृत्य सुतमुत्तमम् । लभस्वेति मया प्रोक्तं सत्यं कुरु नमोऽस्तु ते

મેં તેને કહ્યું—‘પતિ સાથે દીર્ઘકાળ સુખથી રહી ઉત્તમ પુત્ર પ્રાપ્ત કર.’ હે દેવી, મારા વચનને સત્ય કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 15

श्रीदेव्युवाच । एषा पूर्वभवे बाला द्राविडस्य द्विजन्मनः । आसीद्द्वितीया दयिता भामिनी नाम विश्रुता

શ્રીદેવીએ કહ્યું—પૂર્વજન્મમાં આ બાળા દ્રાવિડ દેશના એક દ્વિજની બીજી પ્રિય પત્ની હતી; ‘ભામિની’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 16

सा भर्तृप्रेयसी नित्यं रूपमाधुर्यपेशला । भर्तारं वशमानिन्ये रूपवश्यादिकैतवैः

તે સદા પતિને અત્યંત પ્રિય હતી, રૂપ-માધુર્યથી મનોહર. રૂપવશીકરણ વગેરે કપટ ઉપાયો વડે તેણે પતિને પોતાના વશમાં કર્યો.

Verse 17

अस्यां चासक्तहृदयः स विप्रो मोहयंत्रितः । कदाचिदपि नैवागाज्ज्येष्ठपत्नीं पतिव्रताम्

તેમાં આસક્ત હૃદયવાળો તે બ્રાહ્મણ મોહના બંધનમાં ફસાઈ, કદી પણ પોતાની જેઠી પતિવ્રતા પત્ની પાસે ગયો નહીં.

Verse 18

अनभ्यागमनाद्भर्तुः सा नारी पुत्रवर्जिता । सदा शोकेन संतप्ता कालेन निधनं गता

પતિ પાછો ન આવવાને કારણે તે સ્ત્રી પુત્રવિહોણી રહી; હંમેશા શોકથી સંતપ્ત રહીને કાળક્રમે તે મૃત્યુ પામી.

Verse 19

अस्या गृहसमीपस्थो यः कश्चिद्ब्राह्मणो युवा । इमां वीक्ष्याथ चार्वंगीं कामार्तः करमग्रहीत्

તેના ઘરની નજીક રહેતા કોઈ યુવાન બ્રાહ્મણે તે સુંદર અંગોવાળી સ્ત્રીને જોઈને કામાતુર થઈ તેનો હાથ પકડ્યો.

Verse 20

अनया रोषताम्राक्ष्या स विप्रस्तु निवारितः । इमां स्मरन्दिवानक्तं निधनं प्रत्यपद्यत

ક્રોધથી લાલ આંખોવાળી તે સ્ત્રીએ તે બ્રાહ્મણને અટકાવ્યો; પરંતુ રાત-દિવસ તેનું જ સ્મરણ કરતાં તે મૃત્યુ પામ્યો.

Verse 21

एषा संमोह्य भर्तारं ज्येष्ठपत्न्यां पराङ्मुखम् । चकार तेन पापेन भवेस्मिन्विधवाऽभवत्

આણે પતિને મોહિત કરીને તેને તેની મોટી પત્નીથી વિમુખ કરી દીધો હતો; તે પાપને કારણે આ જન્મમાં તે વિધવા થઈ.

Verse 22

याः कुर्वंति स्त्रियो लोके जायापत्योश्च विप्रियम् । तासां कौमारवैधव्यमेकविंशतिजन्मसु

સંસારમાં જે સ્ત્રીઓ પતિ-પત્ની વચ્ચે અણબનાવ કરાવે છે, તેમને એકવીસ જન્મો સુધી બાળવિધવા થવું પડે છે.

Verse 23

यदेतया पूर्वभवे मत्पूजा महती कृता । तेन पुण्येन तत्पापं नष्टं सर्वं तदैव हि

પૂર્વજન્મમાં તેણીએ મારી મહાન પૂજા કરી હતી; તે પુણ્યના પ્રભાવથી તેનું તે પાપ તે જ ક્ષણે સંપૂર્ણ નાશ પામ્યું.

Verse 24

यो विप्रो विरहार्तः सन्मृतः कामविमोहितः । सोऽस्याः पाणिग्रहं कृत्वा भवेस्मिन्निधनं गतः

વિરહથી પીડિત અને કામમોહથી ભ્રમિત તે બ્રાહ્મણ મૃત્યુ પામ્યો; અને આ જન્મમાં તેનો પાણિગ્રહણ કરીને તે ફરી મૃત્યુને પામ્યો.

Verse 25

प्राग्जन्मपतिरेतस्याः पांड्यराष्ट्रेषु सोऽधुना । जातो विप्रवरः श्रीमान्सदारः सपरिच्छदः

તેણીનો પૂર્વજન્મનો પતિ હવે પાંડ્યદેશમાં જન્મ્યો છે; તે શ્રીમાન, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પત્ની અને ગૃહપરિચ્છદসহ સમૃદ્ધ છે.

Verse 26

तेन भर्त्रा प्रतिनिशं सैषा प्रेम्णाभिसंगता । स्वप्ने रतिसुखं यातु श्रेष्ठं जागरणादपि

તે પતિ સાથે તે પ્રતિરાત્રિ પ્રેમથી એકરૂપ થાય છે; સ્વપ્નમાં તે રતિસુખ પામે છે, જે જાગૃત અવસ્થાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 27

षष्ट्युत्तरत्रिशतयोजनदूरसंस्थो देशादितो द्विजवरः स च कर्मगत्या । एनां वधूं प्रतिनिशं मनसोभिरामां स्वप्नेषु पश्यति चिरं रतिमादधानः

અહીંથી ત્રણસો સાઠથી વધુ યોજન દૂર દેશમાં રહેતો હોવા છતાં, કર્મગતિથી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આ મનોહર વધૂને પ્રતિરાત્રિ સ્વપ્નમાં જુએ છે અને દીર્ઘકાળ સુધી તેની સાથે રતિમાં આનંદ પામે છે.

Verse 28

सैषा वै स्वप्नसंगत्या पत्युः प्रतिनिशं सती । कालेन लप्स्यते पुत्रं वेदवेदांगपारगम्

આ સતી સ્ત્રી સ્વપ્નમાં પ્રત્યેક રાત્રે પતિ સાથે સંગતિ કરીને, સમયક્રમે વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત એવો પુત્ર પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 29

एतस्यां तनयं जातमात्मनश्चिरसंगमात् । सोऽपि विप्रोऽनिशं स्वप्ने द्रक्ष्यति प्रेमभावितम्

તેણીમાંથી દીર્ઘકાળથી નિર્ધારિત સંગમના ફળરૂપે એક પુત્ર જન્મશે; અને તે પુત્ર પણ બ્રાહ્મણ બની, પ્રેમભાવથી ભરેલા હૃદય સાથે, સતત સ્વપ્નમાં (પ્રિયાને) જોશે।

Verse 30

अनयाराधिता पूर्वे भवे साहं महामुने । अस्यैव वरदानाय प्रादुर्भूतास्मि सांप्रतम्

હે મહામુને! પૂર્વભવે આણે મારી આરાધના કરી હતી; તેથી એને જ વરદાન આપવા માટે હું અત્યારે પ્રાદુર્ભૂત થઈ છું।

Verse 31

सूत उवाच । अथोवाच महादेवी तां बालां प्रति सादरम् । अयि वत्से महाभागे शृणु मे परमं वचः

સૂત બોલ્યા—પછી મહાદેવીએ તે બાળિકાને સ્નેહપૂર્વક કહ્યું—“અયિ વત્સે, મહાભાગે! મારું પરમ વચન સાંભળ।”

Verse 32

यदा कदापि भर्त्तारं क्वापि देशे पुरातनम् । द्रक्ष्यसि स्वप्नदृष्टं प्राक्ज्ञास्यसे त्वं विचक्षणा

જ્યારે ક્યારેક કોઈ પ્રાચીન પ્રતિષ્ઠાવાળા દેશમાં તું પહેલાં સ્વપ્નમાં જોયેલા એ પતિને જોશે, ત્યારે તું—વિવેકવતી—તત્કાળ તેને ઓળખી લેશે।

Verse 33

त्वां द्रक्ष्यति स विप्रोपि सुनयां स्वप्नलक्षणाम् । तदा परस्परालापो युवयोः संभविष्यति

એ બ્રાહ્મણ પણ તને—સ્વપ્નલક્ષણથી ચિહ્નિત સુ-નયા—જોશે; ત્યારે તમારાં બન્ને વચ્ચે પરસ્પર સંવાદ થશે.

Verse 34

तदा स्वतनयं भद्रे तस्मै देहि बहुश्रुतम् । फलमस्य व्रतस्याग्र्यं तस्य हस्ते समर्पय

ત્યારે, હે ભદ્રે, બહુશ્રુત એવા તારા પોતાના પુત્રને તેને અર્પણ કર; અને આ વ્રતનું શ્રેષ્ઠ ફળ તેના હાથમાં સમર્પિત કર.

Verse 35

ततः प्रभृति तस्यैव वशे तिष्ठ सुमध्यमे । युवयोदैहिकः संगो माभूत्स्वप्नरतादृते

ત્યારથી, હે સુમધ્યમે, તેની જ આજ્ઞાધીન રહી; અને સ્વપ્નરતિ સિવાય તમારાં બન્નેનો દૈહિક સંગ ન થવો જોઈએ.

Verse 36

कालात्पंचत्वमापन्ने तस्मिन्ब्राह्मणसत्तमे । अग्निं प्रविश्य तेनैव सह यास्यसि मत्पदम्

સમય જતાં, તે બ્રાહ્મણસત્તમ પંચત્વને પામે ત્યારે, અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને તું તેની સાથે મારા ધામે જઈશ.

Verse 37

पुत्रस्ते भविता सुभ्रु सर्वलोकमनोरमः । संपदश्च भविष्यंति प्राप्स्यते परमं पदम्

હે સુભ્રુ, તારો પુત્ર સર્વ લોકોને મનોહર લાગશે; સંપત્તિ પણ વધશે અને પરમ પદની પ્રાપ્તિ થશે.

Verse 38

सूत उवाच । इत्युक्त्वा त्रिजगन्माता दत्त्वा तस्यै मनोरथम् । तयोः संपश्यतोरेव क्षणेनादर्शनं गता

સૂતજી બોલ્યા—આમ કહી ત્રિજગન્માતાએ તેણીને મનોઇચ્છિત વર આપ્યો; અને તેઓ બંને જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તે ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ।

Verse 39

सापि बाला वरं लब्ध्वा पार्वत्याः करुणानिधेः । अवाप परमानंदं पूजयामास तं गुरुम्

એ બાલિકાએ પણ—કરુણાનિધિ પાર્વતી પાસેથી વર મેળવી—પરમાનંદ પ્રાપ્ત કર્યો અને તે ગુરુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી।

Verse 40

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां स मुनिर्लब्धलोचनः । तस्याः पित्रोश्च तत्सर्वं रहस्याचष्ट धर्मवित्

એ રાત વીતી ગયા પછી મુનિને દૃષ્ટિ પાછી મળી; ધર્મજ્ઞ મુનિએ તેણીના માતા-પિતાને તે સર્વ વાત ગુપ્ત રીતે કહી સંભળાવી।

Verse 41

अथ सर्वानुपामंत्र्य शारदां च यशस्विनीम् । विधायानुग्रहं तेषां ययौ स्वैरगतिर्मुनिः

પછી મુનિએ સૌને વિદાય લીધી—વિશેષ કરીને યશસ્વિની શારદાને—અને તેમને કૃપા-આશીર્વાદ આપી, સ્વેચ્છાગતિએ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 42

एवं दिनेषु गच्छत्सु सा बाला च प्रतिक्षणम् । भर्तुः समागमं लेभे स्वप्ने सुख विवर्धनम्

આ રીતે દિવસો પસાર થતા રહ્યા; અને તે યુવતી પ્રત્યેક ક્ષણે સ્વપ્નમાં પતિનો સમાગમ અનુભવતી રહી, જેથી તેનું સુખ સતત વધતું ગયું।

Verse 43

गौर्या वरप्रदानेन शारदा विशदव्रता । दधार गर्भं स्वप्नेपि भर्तुः संगानुभावतः

ગૌરીના વરદાનથી, શુદ્ધ વ્રતમાં અડગ શારદાએ સ્વપ્નમાં પણ પતિ-સંગના પ્રભાવથી ગર્ભ ધારણ કર્યો.

Verse 44

तां श्रुत्वा भर्तृरहितां शारदां गर्भिणी सतीम् । सर्वे धिगिति प्रोचुस्तां जारिणीति जगुर्जनाः

પતિ વિના પણ શારદા ગર્ભવતી છે એમ સાંભળીને સૌએ ‘ધિક્!’ કહ્યું; લોકોએ તેને ‘જારિણી’ કહીને દોષારોપ કર્યો.

Verse 45

संपरेतस्य तद्भर्तुर्ये जातिकुलवबांधवाः । तां वार्तां दुःसहां श्रुत्वा ययुस्तत्पितृमंदिरम्

તેના પરલોકગત પતિના જાતિ-કુલના સગાં, તે અસહ્ય વાત સાંભળીને તેના પિતૃગૃહે ગયા.

Verse 46

अथ सर्वे समायाता ग्रामवृद्धाश्च पंडिताः । समाजं चक्रिरे तत्र कुलवृद्धैः समन्वितम्

પછી ત્યાં ગામના વૃદ્ધો અને પંડિતો સૌ ભેગા થયા; કુળવૃદ્ધો સાથે મળીને તેમણે એક સભા ગોઠવી.

Verse 47

अन्तर्वत्नीं समाहूय शारदां विनताननाम् । अतर्जयन्सुसंक्रुद्धाः केचिदासन्पराङ्मुखाः

ગર્ભવતી, નમ્રમુખી શારદાને બોલાવીને કેટલાક અતિ ક્રોધિત થઈ તેને ધમકાવી ઠપકો આપતા રહ્યા; કેટલાકે મોં ફેરવી લીધું.

Verse 48

अयि जारिणि दुर्बुद्धे किमेतत्ते विचेष्टितम् । अस्मत्कुले सुदुष्कीर्त्तिं कृतवत्यसि बालिशे

અરે વ્યભિચારિણી, દુર્બુદ્ધિ! આ તારું કેવું વર્તન છે? અરે મૂર્ખ, તેં અમારા કુળમાં ઘોર અપકીર્તિ ફેલાવી છે.

Verse 49

इति संतर्जयंतस्ते ग्रामवृद्धा मनीषिणः । सर्वे संमंत्रयामासुः किं कुर्म इति भाषिणः

આ રીતે તેને ધમકાવતા અને ઠપકો આપતા, ગામના તે જ્ઞાની વૃદ્ધોએ એકઠા મળીને વિચાર-વિમર્શ કર્યો કે 'હવે આપણે શું કરીએ?'

Verse 50

तत्रोचुः के च वृद्धास्तां बालां प्रति विनिर्दयाः । एषा पापमतिर्बाला कुलद्वयविनाशिनी

ત્યાં તે યુવતી પ્રત્યે નિર્દય એવા કેટલાક વૃદ્ધોએ કહ્યું: 'આ પાપબુદ્ધિવાળી છોકરી બંને કુળોનો નાશ કરનારી છે.'

Verse 51

कृत्वास्याः केशवपनं छित्त्वा कर्णौ च नासिकाम् । निर्वास्यतां बहिर्ग्रामात्परित्यज्य स्वगोत्रतः

'આનું મુંડન કરીને, કાન અને નાક કાપીને, આને પોતાના ગોત્રમાંથી ત્યાગ કરીને ગામની બહાર કાઢી મૂકવી જોઈએ.'

Verse 52

इति सर्वे समालोच्य तां तथा कर्तुमुद्यताः । अथांतरिक्षे संभूता शुश्रुवे वागगोचरा

બધાએ આ રીતે વિચાર કરીને તેની સાથે તેવું કરવા તૈયાર થયા. ત્યારે આકાશમાં એક અગોચર વાણી સંભળાઈ.

Verse 53

अनया न कृतं पापं न चैव कुलदूषणम् । व्रतभंगो न चैतस्यास्सुचरित्रेयमंगना

આ સ્ત્રીએ કોઈ પાપ કર્યું નથી કે કુળને લાંછન લગાડ્યું નથી. આનો કોઈ વ્રતભંગ પણ થયો નથી; આ સ્ત્રી સદાચારી છે.

Verse 54

इतः परमियं नारी जारिणीति वदंति ये । तेषां दोषविमूढानां सद्यो जिह्वा विदीर्यते

હવે પછી જેઓ આ સ્ત્રીને વ્યભિચારિણી કહેશે, દોષથી વિમૂઢ થયેલા તે લોકોની જીભ તત્કાળ ફાટી જશે.

Verse 55

इत्यंतरिक्षे जनितां वाणीं श्रुत्वाऽशरीरिणीम् । सर्वे प्रजहृषुस्तस्या जननीजनकादयः

આકાશમાં થયેલી આ અશરીરી વાણી સાંભળીને તેના માતા-પિતા વગેરે સર્વે અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 56

ततः ससंभ्रमाः सर्वे ग्रामवृद्धाः सभाजनाः । मुहूर्त्तं मौनमालंब्य भीतास्तस्थुरधोमुखाः

ત્યારબાદ ગભરાયેલા સર્વે ગ્રામવૃદ્ધો અને સભાસદો, એક મુહૂર્ત સુધી મૌન ધારણ કરીને ભયભીત થઈ નીચું જોઈ રહ્યા.

Verse 57

तत्र केचिदविश्वस्ता मिथ्यावाणीत्यवादिषुः । तेषां जिह्वा द्विधा भिन्ना ववमुस्ते कृमीन्क्षणात्

ત્યાં કેટલાક અવિશ્વાસુઓએ કહ્યું કે 'આ મિથ્યા વાણી છે'. તેમની જીભ બે ટુકડામાં ફાટી ગઈ અને તેઓ ક્ષણવારમાં કીડા ઓકવા લાગ્યા.

Verse 58

ततः संपूजयामासुस्तां बालां ज्ञातिबांधवाः । बांधवाश्च स्त्रियो वृद्धाः शशंसुः साधुसाध्विति

પછી તેના જ્ઞાતિ-બંધુઓએ તે બાળિકાનું યથાવિધિ સન્માન કર્યું. અને કુળની વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ વારંવાર પ્રશંસા કરીને બોલી— “સાધુ, સાધુ!”

Verse 59

मुमुचुः केचिदानंदबाष्पबिंदून्कुलोत्तमाः । कुलस्त्रियः प्रमुदितास्तामुद्दिश्य समाश्वसन्

કુળના કેટલાક ઉત્તમજન આનંદના અશ્રુબિંદુઓ વહાવી બેઠા. અને ઘરનાં સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ, તેને ઉદ્દેશીને સાંત્વનાના વચનો બોલ્યા.

Verse 60

अथ तत्रापरे प्रोचुर्देवो वदति नानृतम् । कथमेषां दधौ गर्भं शीलान्न चलिता ध्रुवम्

પછી ત્યાં બીજા કેટલાક બોલ્યા— “દેવ અસત્ય બોલતા નથી. તો પણ આણે ગર્ભ કેવી રીતે ધારણ કર્યો? નિશ્ચયે તે શીલથી ચલિત થઈ નથી.”

Verse 61

इति सर्वान्सभ्यजना न्संशयाविष्टचेतसः । विलोक्य वृद्धस्तत्रैको सर्वज्ञो लोकतत्त्ववित्

આ રીતે સંશયગ્રસ્ત ચિત્તવાળા સર્વ સભ્યજનોને જોઈને, ત્યાં એક વૃદ્ધ—સર્વજ્ઞ અને લોકતત્ત્વવિદ—સૌને નિહાળવા લાગ્યો.

Verse 62

मायामयमिदं विश्वं दृश्यते श्रूयते च यत् । किं भाव्यं किमभाव्यं वा संसारेऽस्मिन्क्षणात्मके

જે કંઈ દેખાય છે અને જે કંઈ સાંભળાય છે તે આ વિશ્વ સર્વે માયામય છે. આ ક્ષણભંગુર સંસારમાં શું ‘ભાવ્ય’ અને શું ‘અભાવ્ય’?

Verse 64

यूपकेतोश्च राजर्षेः शुक्रं निपतितं जले । सशुक्रं तज्जलं पीत्वा वेश्या गर्भं दधौ किल

રાજર્ષિ યુપકેતુનું વીર્ય જળમાં પડી ગયું. તે વીર્યમિશ્રિત જળ પી ને એક વેશ્યાએ—એવું કહેવાય છે—ગર્ભ ધારણ કર્યો.

Verse 65

मुनेर्विभांडकस्यापि शुक्रं पीत्वा सहांभसा । हरिणी गर्भिणी भूत्वा ऋष्यशृंगमसूयत

એ જ રીતે મুনি વિભાંડકનું વીર્ય જળ સાથે પી ને એક હરિણી ગર્ભવતી બની અને તેણે ઋષ્યશૃંગને જન્મ આપ્યો.

Verse 66

सुराष्ट्रस्य तथा राज्ञः करं स्पृष्ट्वा मृगांगना । तत्क्षणाद्गर्भिणी भूत्वा मुनिं प्रासूत तापसम्

તેમ જ સૂરાષ્ટ્રના રાજાનો હાથ માત્ર સ્પર્શ કરતાં જ એક મૃગાંગના તત્ક્ષણે ગર્ભવતી બની અને એક તપસ્વી મુનિને જન્મ આપ્યો.

Verse 67

तथा सत्यवती नारी शफरीगर्भसंभवा । तथैव महिषीगर्भो जातश्च महिषासुरः

એ જ રીતે સત્યવતી નામની નારી શફરી માછલીના ગર્ભમાંથી જન્મી; અને તેવી જ રીતે મહિષીના ગર્ભમાંથી મહિષાસુર જન્મ્યો.

Verse 68

तथा संति पुरा नार्यः कारुण्याद्गर्भसंभवाः । तथा हि वसुदेवेन रोहिण्या स्तनयोऽभवत्

એ જ રીતે પ્રાચીન કાળમાં કરુણાથી (અદભુત નિમિત્તે) ગર્ભસંભવ થયેલી સ્ત્રીઓ પણ હતી. તેવી જ રીતે વસુદેવના કારણે રોહિણીને સંતાન પ્રાપ્ત થયું.

Verse 69

देवतानां महर्षीणां शापेन च वरेण च । अयुक्तमपि यत्कर्म युज्यते नात्र संशयः

દેવતાઓ અને મહર્ષિઓના શાપ તથા વરના પ્રભાવથી જે કર્મ અયોગ્ય લાગતું હોય તે પણ યોગ્ય બની જાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 70

सांबस्य जठराज्जातं मुसलं मुनिशापतः । युवनाश्वस्य गर्भोऽभून्मुनीनां मंत्रगौरवात्

મુનિઓના શાપથી સાંબના જઠરથી એક મુસળ ઉત્પન્ન થયું; અને મુનિઓના મંત્રોની ગૌરવભરી શક્તિથી યુવનાશ્વને પણ ગર્ભ થયો।

Verse 71

नूनमेषापि कल्याणी महर्षेः पादसेवनात् । महाव्रतानुभावाच्च धत्ते गर्भमनिं दिता

નિશ્ચયે આ કલ્યાણી, નિર્દોષ સ્ત્રી મહર્ષિના પાદસેવનથી અને મહાવ્રતોના પ્રભાવથી ગર્ભ ધારણ કરે છે।

Verse 72

अस्मिन्नर्थे रहस्येनां सत्यं पृच्छंतु योषितः । ततो निवृत्तसंदेहो भविष्यति महाजनः

આ વિષયમાં સ્ત્રીઓએ ગુપ્ત રીતે તેની પાસે સત્ય પૂછવું જોઈએ; ત્યાર પછી મહાજનોનો સંશય દૂર થશે।

Verse 73

ततस्तद्वचनादेव तामपृच्छन्स्त्रियो मिथः । ताभ्यः शशंस तत्सर्वं सा स्ववृत्तं महाद्भुतम्

પછી તે વચન મુજબ સ્ત્રીઓએ પરસ્પર તેને પૂછ્યું; અને તેણે પોતાનો સર્વ મહા અદ્ભુત વૃત્તાંત તેમને યથાવત કહી સંભળાવ્યો।

Verse 74

विजानंतस्ततः सर्वे मानयित्वा च तां सतीम् । मोदमानाः प्रशंसंतः प्रययुः स्वं स्वमालयम्

આ વાત જાણી સૌએ તે સતી સાધ્વીનું સન્માન કર્યું; આનંદિત થઈ તેની પ્રશંસા કરતાં તેઓ પોતાના પોતાના ગૃહે ગયા।

Verse 75

अथ काले शुभे प्राप्ते शारदा विमलाशया । असूत तनयं बाला बालार्कसमतेजसम्

પછી શુભ સમય આવતા નિર્મળ આશયવાળી શારદાએ ઉગતા બાળસૂર્ય સમ તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 76

स कुमारो महोदारलक्षणः कमलेक्षणः । अवाप्य महतीं विद्यां बाल्य एव महामतिः

એ કુમાર મહોદાર લક્ષણોવાળો અને કમળનેત્ર હતો; બાળપણમાં જ તેણે મહાન વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી—તે ખરેખર મહામતિ હતો।

Verse 77

अथोपनीतो गुरुणा काले लोकमनोरमः । स शारदेय एवेति लोके ख्याति मवाप ह

પછી યોગ્ય કાળે ગુરુએ તેનું ઉપનયન કર્યું; લોકને મનોહર એવો તે ‘શારદેય’ નામે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 78

ऋग्वेदमष्टमे वर्षे नवमे यजुषां गणम् । दशमे सामवेदं च लीलयाध्यगमत्सुधीः

આઠમા વર્ષે તેણે ઋગ્વેદ, નવમા વર્ષે યજુરવેદની સંહિતાસમૂહ, અને દસમા વર્ષે સામવેદ—એ સુધી પુરુષે જાણે રમતમાં જ—અધ્યયન કરી લીધો।

Verse 79

अथ त्रिलोकमहिते संप्राप्ते शिवपर्वणि । गोकर्णं प्रययुः सर्वे जनाः सर्वनिवासिनः

પછી ત્રિલોકમાં મહિમાવંત શિવપર્વ આવી પહોંચતાં, સર્વ પ્રદેશોમાં વસતા સર્વ લોકો ગોકર્ણ તરફ પ્રયાણ કર્યા।

Verse 80

शारदापि स्वपुत्रेण गोकर्णं प्रययौ सती

સતી શારદા પણ પોતાના પુત્ર સાથે ગોકર્ણ ગઈ।

Verse 81

तत्रापश्यत्समायातं सदा स्वप्नेषु लक्षितम् । पूर्वजन्मनि भर्त्तारं द्विजबंधुजनावृतम्

ત્યાં તેણે તેને આવતો જોયો—જેને તે સદા સ્વપ્નોમાં ઓળખતી હતી; પૂર્વજન્મના પોતાના પતિને, દ્વિજ બંધુજનોથી ઘેરાયેલો।

Verse 82

तं दृष्ट्वा प्रेमनिर्विण्णा पुलकांकितविग्रहा । निरुद्धबाष्पप्रसरा तस्थौ तन्न्यस्तलोचना

તેને જોઈ તે પ્રેમથી વિહ્વળ થઈ; દેહમાં રોમાંચ છવાઈ ગયો; આંસુઓનો પ્રવાહ રોકી, નજર તેને જ અર્પી તે ઊભી રહી।

Verse 83

स च विप्रोऽपि तां दृष्ट्वा रूपलक्षणलक्षिताम् । स्वप्ने सदा भुज्यमानामात्मनो रतिदायिनीम्

તે બ્રાહ્મણ પણ તેણીને જોઈ—રૂપ અને શુભલક્ષણોથી ચિહ્નિત—તેણે તેને જ ઓળખી, જેને તે સ્વપ્નોમાં સદા પોતાના હૃદયને આનંદ આપનારી તરીકે અનુભવેતો હતો।

Verse 84

तं कुमारमपि स्वप्ने दृष्ट्वा चात्म शरीरजम् । विलोक्य विस्मयाविष्टस्तदंतिकमुपाययौ

સ્વપ્નમાં અગાઉ જોયેલો અને પોતાના જ દેહમાંથી જન્મેલો તે કુમાર પણ જોઈને તે આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત થયો; નિહાળી તેમને નજીક જઈ પહોંચ્યો।

Verse 85

भद्रे त्वां प्रष्टुमिच्छामि यत्किंचिन्मनसि स्थितम् । इति प्रथममाभाष्य रहः स्थानं निनाय ताम्

“ભદ્રે, તારા મનમાં જે કંઈ સ્થિત છે તે હું પૂછવા ઇચ્છું છું.” એમ પ્રથમ કહી, તેણે તેણીને સંબોધી એકાંત સ્થાને લઈ ગયો।

Verse 86

का त्वं कथय वामोरु कस्य भार्यासि सुव्रते । को देशः कस्य वा पुत्री किन्नामेत्यब्रवीच्च ताम्

તે તેણીને કહ્યું—“તું કોણ છે? કહો, હે સુન્દર જાંઘવાળી; તું કોની પત્ની છે, હે સુવ્રતે? તું કયા દેશની, કોની પુત્રી, અને તારું નામ શું?”

Verse 87

इति तेन समापृष्टा सा नारी बाष्पलोचना । व्याजहारात्मनोवृत्तं बाल्ये वैधव्यकारणम्

આ રીતે પૂછવામાં આવતાં, આંસુભરી આંખોવાળી તે સ્ત્રીએ પોતાનો વૃત્તાંત અને બાળપણમાં વૈધવ્યનું કારણ વર્ણવ્યું।

Verse 88

पुनः पप्रच्छ तां बालां पुत्रः कस्यायमुत्तमः । कथं धृतो वा जठरे बालोऽयं चंद्रसन्निभः

પછી તેણે તે યુવતીને ફરી પૂછ્યું—“આ ઉત્તમ પુત્ર કોનો છે? અને ચંદ્રસમાન આ બાળક ગર્ભમાં કેવી રીતે ધારણ થયો અને કેવી રીતે વહન થયો?”

Verse 90

इति तस्या वचः श्रुत्वा विहस्य ब्राह्मणोत्तमः । प्रोवाच कष्टात्कष्टं हि चरितं तव भामिनि

તેના વચન સાંભળી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હસી ને બોલ્યો—“હે ભામિની, તારો જીવનવૃત્તાંત તો ખરેખર કષ્ટ પર કષ્ટ છે.”

Verse 91

पाणिग्रहणमात्रं ते कृत्वा भर्त्ता मृतः किल । कथं चायं सुतो जातस्तस्य कारणमुच्यताम्

“તારી સાથે માત્ર પાણિગ્રહણ-વિધિ કરીને જ તારો પતિ મૃત્યુ પામ્યો એમ કહેવાય છે. તો પછી આ પુત્ર કેવી રીતે જન્મ્યો? તેનું કારણ કહો.”

Verse 92

इति तेनोदितां वाणीमाकर्ण्यातीव लज्जिता । क्षणं चाश्रुमुखी भूत्वा धैर्यादित्थमभाषत

તેના બોલેલા વચન સાંભળી તે અત્યંત લજ્જિત થઈ. ક્ષણભર આંસુભર્યા મુખે રહી, પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને આ રીતે બોલી.

Verse 93

शारदोवाच । तदलं परिहासोक्त्या त्वं मां वेत्सि महामते । त्वामहं वेद्मि चार्थेऽस्मिन्प्रमाणं मन आवयोः

શારદાએ કહ્યું—“હવે પરिहासવાણી પૂરતી. હે મહામતે, તમે મને જાણો છો અને હું પણ તમને જાણું છું. આ વિષયમાં પ્રમાણ તો આપણા બંનેના હૃદયની સમજ જ છે.”

Verse 94

इत्युक्त्वा सर्वमावेद्य देव्या दत्तं वरादिकम् । व्रतस्यार्धं कुमारं तं ददौ तस्मै धृतव्रतम्

આવું કહી તેણે બધું જ નિવેદન કર્યું—દેવીએ આપેલા વર વગેરે—અને વ્રતના ‘અર્ધફળ’ સમાન તે કુમારને વ્રતનિષ્ઠ તે બ્રાહ્મણને સોંપી દીધો.

Verse 95

सोऽपि प्रमुदितो विप्रः कुमारं प्रतिगृह्य तम् । पित्रोरनुमतेनैव तां निनाय निजालयम्

તે વિપ્ર પણ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તે કુમારને સ્વીકારી લીધો; અને માતા‑પિતાની અનુમતિથી જ તેને પોતાના ગૃહે લઈ ગયો।

Verse 96

सापि स्थित्वा बहून्मासांस्तस्य विप्रस्य मंदिरे । तस्मिन्कालवशं प्राप्ते प्रविश्याग्निं तमन्वगात्

તે પણ તે વિપ્રના મંદિરમાં અનેક મહિના રહી. જ્યારે તે કાળવશ (દેહત્યાગ કરીને) ગયો, ત્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને તેને અનુસરવા લાગી।

Verse 97

ततस्तौ दंपती भूत्वा विमानं दिव्यमास्थितौ । दिव्यभोगसमायुक्तौ जग्मतुः शिवमंदिरम्

ત્યારબાદ તેઓ દંપતી બની દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કર્યા. દિવ્ય ભોગોથી યુક્ત થઈ તેઓ શિવધામ (શિવમંદિર) તરફ ગયા।

Verse 98

इत्येततत्पुण्यमाख्यानं मया समनुवर्णितम् । पठतां शृण्वतां सम्यग्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

આ રીતે આ પુણ્યમય આખ્યાન મેં સમ્યક રીતે વર્ણવ્યું છે. જે શ્રદ્ધાથી વાંચે કે સાંભળે, તેમને ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું ફળ મળે છે।

Verse 99

आयुरारोग्यसंपत्तिधनधत्यविवर्द्धनम् । स्त्रीणां मंगलसौभाग्यसंतानसुखसाधनम्

આ આયુષ્ય, આરોગ્ય, સંપત્તિ, ધન અને ધાન્યની વૃદ્ધિ કરે છે; તેમજ સ્ત્રીઓ માટે મંગળ, સૌભાગ્ય, સંતાન અને સુખનું સાધન બને છે।

Verse 100

एतन्महाख्यानमघौघनाशनं गौरीमहेशव्रतपुण्यकीर्तनम् । भक्त्या सकृद्यः शृणुयाच्च कीर्त्तयेद्भुक्त्वा स भोगान्पदमेति शाश्वतम्

આ મહાખ્યાન પાપના પ્રવાહોનો નાશ કરનારું અને ગૌરી-મહેશના વ્રતનું પુણ્યકીર્તન કરનારું છે. જે ભક્તિથી એકવાર પણ તેને સાંભળે અને કીર્તન કરે, તે શુભ ભોગ ભોગવી શાશ્વત પદને પામે છે.