Mantra 15
Rishi: Traditionally connected with Dadhikrāvan hymnic seers (RV tradition); in VS usage subordinated to Adhvaryu liturgy.
Devata: Dadhikrāvan (swift steed; solar/Agni aspect in ritual interpretation).
Chandas: Triṣṭubh (by RV parallel style and cadence).
Samhita Patha (Devanagari)
उ॒त स्मा॑स्य॒ द्रुव॑तस्तुरण्य॒तः प॒र्णं न वेरनु॑वाति प्रग॒र्धिन॑: । श्ये॒नस्ये॑व॒ ध्रज॑तो अङ्क॒सं परि॑ दधि॒क्राव्ण॑: स॒होर्जा तरि॑त्रत॒: स्वाहा॑
Transliteration
utá smā́syá drúvatas turaṇyatáḥ párṇaṃ ná vér ánvavāti pragardhínaḥ | śyenásyeva dhrájató aṅkásaṃ pári dadhikrā́vṇaḥ sáhorjā́ tárītrataḥ svā́hā
Translation
હા, જે સ્થિર અને ઝડપી દોડે છે, તેને પ્રચંડ પવન એવો પીછો કરે છે જાણે પક્ષીના પાછળ પાંદડું ઉડે. ઉડાનમાં વળતા શ્યેન (બાજ)ના ઝપાટા સમે, દધિક્રાવણ તેને ચારે તરફથી આવરી લે છે—બળથી અને ધારક તેજથી, પાર ઉતારનાર તારક સમે: સ્વાહા!
Padapatha (Word Analysis)
उ॒त । स्म॒ । अ॒स्य॒ । द्रुव॑तः । तु॒र॒ण्य॒तः । प॒र्णम् । न । वेः । अनु॑ । वा॒ति॒ । प्र॒ग॒र्धिनः॑ । श्ये॒नस्य॑ । इ॒व॒ । ध्रज॑तः । अ॒ङ्क॒सम् । परि॑ । द॒धि॒क्राव्णः॑ । स॒हः॑ । ऊ॒र्जा । तरि॑त्रतः । स्वाहा॑
Word by Word
उतand, also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत
स्मindeed, surely
स्म:
—
TypeIndeclinable
Rootस्म
अस्यof him/this (one)
अस्य:
सम्बन्ध (genitive) / अधिकरण-संबन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ध्रुवतःof the steadfast/firm
ध्रुवतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) अथवा √ध्रु (स्थैर्ये) → ध्रुव
तुरण्यतःof the swift/impetuous
तुरण्यतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootतुरण्यत् (प्रातिपदिक; √तुर्/√तॄ? ‘शीघ्रगमन/वेग’ से)
पर्णम्leaf, wing-feather
पर्णम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपर्ण (प्रातिपदिक)
नlike, as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
वेर्swiftly/with rush (as in the pada-text)
वेर्:
—
TypeIndeclinable
Rootवेर् (प्रातिपदिक; ‘वेग/प्रेरणा/वायुवेग’—पदपाठे प्रायः ‘वेर्’ इति निपातवत्)
अनुवातिblows along, wafts after
अनुवाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√वा (गतौ/वायने) + अनु
प्रगर्धिनःof the vehement/impetuous (one)
प्रगर्धिनः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootप्रगर्धिन् (प्रातिपदिक; ‘प्रगर्ध’ = तीव्रता/वेग)
श्येनस्यof the falcon
श्येनस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootश्येन (प्रातिपदिक)
इवlike
इव:
—
TypeIndeclinable
Rootइव
ध्रजतःof the quivering/rapid (one)
ध्रजतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootध्रजत् (प्रातिपदिक; √ध्रज्/√ध्रञ्ज् ‘कम्पने/वेगे’ से)
अङ्कसम्hook, goad (ankus)
अङ्कसम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअङ्कस (प्रातिपदिक)
परिaround
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि
दधिक्राव्णःof Dadhikrāvan (the divine steed)
दधिक्राव्णः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootदधिक्रावन् (प्रातिपदिक; अश्वदेवता/अश्वनाम)
सहःmight, strength
सहः:
कर्ता/कर्म (संदर्भानुसार)
TypeNoun
Rootसहस् (प्रातिपदिक)
ऊर्जाwith vigor/energy
ऊर्जा:
करण
TypeNoun
Rootऊर्ज्/ऊर्जा (प्रातिपदिक)
तरित्रतःof the deliverer/savior
तरित्रतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootतरित्रत् (प्रातिपदिक; √तॄ ‘तरणे’ से ‘तरित्र’ ‘तारक/तारयिता’ भाव)
स्वाहाsvāhā (hail! for oblation)
स्वाहा:
—
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा
Entities Mentioned
D
DadhikrāvanA
Agni (as the receiving mouth of oblation)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes