Mantra 14
Rishi: Vājasaneyin tradition; Dadhikrā-related material ultimately rooted in earlier Ṛgvedic diction.
Devata: Dadhikrā (swift steed) with vāja/victory as functional focus.
Chandas: Mixed; adapted Ṛgvedic-style verse embedded as yajus with svāhā.
Samhita Patha (Devanagari)
ए॒ष स्य वा॒जी क्षि॑प॒णिं तु॑रण्यति ग्री॒वायां॑ ब॒द्धो अ॑पिक॒क्ष आ॒सनि॑ । क्रतुं॑ दधि॒क्रा अनु॑ स॒ᳪसनि॑ष्यदत्प॒थामङ्का॒ᳪस्यन्वा॒पनी॑पण॒त् स्वाहा॑
Transliteration
eṣá sya vā́jī kṣipaṇíṃ turaṇyati grīvā́yāṃ baddhó apikakṣá āsáni | krátuṃ dadhikrā́ ánu saṃsániṣyadat pathā́m aṅkā́ṃ syán anvā́panīpaṇat svā́hā |
Translation
આ રહ્યો વિજયી વાજી (અશ્વ) ઝડપી ફેંક સાથે ધસી જાય છે; ગળામાં બંધાયેલો, પટ્ટા/ગર્થમાં બેસે છે. દધિક્રા સંકલ્પ (ક્રતુ) દૃઢ કરે છે; જીતની ઉત્કંઠાથી આગળ ધપે છે; માર્ગો પર, વળાંકો પર, તે આગળ દોડ્યો—સ્વાહા।
Padapatha (Word Analysis)
ए॒षः । स्यः । वा॒जी । क्षि॑प॒णिम् । तु॒र॒ण्य॒ति॒ । ग्री॒वायाम् । ब॒द्धः । अ॒पि॒क॒क्षे । आ॒सनि॑ ।
क्रतु॑म् । द॒धि॒क्राः । अनु॑ । स॒ᳪसनि॑ष्यदत् । प॒थाम् । अङ्का॑म् । स्यन् । अनु॑ । आ॒पनी॑पणत् । स्वाहा॑ ।
Word by Word
एषःthis (one)
एषः:
Kartā
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
स्यःhe/that one
स्यः:
Kartā
TypePronoun
Rootस (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वाजीthe racer/steed
वाजी:
Kartā
TypeNoun
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक)
क्षिपणिम्the (swift) missile/throwing-weapon; speed
क्षिपणिम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्षिपणि (प्रातिपदिक)
तुरण्यतिhastens; speeds
तुरण्यति:
Kartā
TypeVerb
Rootतुर् (धातु)
ग्रीवायाम्on the neck
ग्रीवायाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootग्रीवा (प्रातिपदिक)
बद्धःbound; fastened
बद्धः:
Kartā
TypeParticiple
Rootबन्ध् (धातु) → बद्ध (कृदन्त)
अपिकक्षःthe flank/side (near the armpit)
अपिकक्षः:
Kartā
TypeNoun
Rootअपिकक्ष (प्रातिपदिक)
आसनिःseat; (also) thunderbolt (āsaní-)
आसनिः:
Kartā
TypeNoun
Rootआसनि (प्रातिपदिक)
क्रतुम्power; resolve; rite-intent
क्रतुम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्रतु (प्रातिपदिक)
दधिक्राःDadhikrā (the divine steed)
दधिक्राः:
Kartā
TypeProper Noun
Rootदधिक्रावन्/दधिक्राः (प्रातिपदिक; अश्वदेवता)
अनुafter; along
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु (अव्यय)
संसनिष्यदत्sitting down/settling (following)
संसनिष्यदत्:
Kartā
TypeParticiple
Rootसन् (धातु) + सम् (उपसर्ग) → सन्निष्यद् (कृदन्त) / वैदिक-प्रयोग
पथाम्of the paths
पथाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपथ (प्रातिपदिक)
अङ्कान्laps; bends; turns
अङ्कान्:
Karma
TypeNoun
Rootअङ्क (प्रातिपदिक)
स्यन्flowing; streaming
स्यन्:
Kartā
TypeParticiple
Rootस्यन्द् (धातु)
वापनीपणत्made resound/clang; sounded
वापनीपणत्:
Kartā
TypeVerb
Rootपण् (धातु) + नि (उपसर्ग) + वा (उपसर्ग/प्रयोग) → (नि)पणत् (वैदिक)
स्वाहाsvāhā (oblational exclamation)
स्वाहा:
—
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/अव्यय)
Entities Mentioned
D
Dadhikrā (Dadhikrāvan)V
Vāja (prize/strength)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes