Mantra 16
Rishi: Traditionally connected with the Viṣṇu-trivikrama hymn-complex (Ṛgvedic provenance); in VS transmission attributed within the Adhvaryu corpus rather than a single named seer
Devata: Viṣṇu (cosmic supporter/strider)
Chandas: Triṣṭubh (predominant in the Viṣṇu-vīrya stanzas)
Samhita Patha (Devanagari)
इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तᳪ सू॑यव॒सिनी॒ मन॑वे दश॒स्या । व्य॑स्कभ्ना॒ रोद॑सी विष्णवे॒ते दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखै॒ः स्वाहा॑
Transliteration
īrā́vatī dhenúmatī hí bhūtáṃ sū́yavasinī mánave daśasyā́ | vyàskabhnā ródasī viṣṇave te dā́dhartha pṛthivī́m abhíto mayū́khaiḥ svā́hā
Translation
ઇરાવતી, ધેનુમતી—હે દેવી, તું ખરેખર પોષણ અને દૂધાળ ગાયોથી સમૃદ્ધ બની છે; સુયવસિની (સારા ચારા વાળી), મનુ માટે સેવનીય (દશસ્યા) છે. તું બે લોકો (રોદસી)ને અલગ ટેકો આપી સ્થિર રાખ્યા; હે વિષ્ણુ, તારા માટે તું પૃથ્વીને સર્વ તરફ કિરણો (મયૂખ)થી સ્થાપિત કરી છે. સ્વાહા!
Padapatha (Word Analysis)
इरा॑वती । धेनु॒मती॑ । हि । भू॒तम् । सू॑यव॒सिनी॑ । मन॑वे । दश॒स्या । व्य॑स्कभ्नाः । रोद॑सी इति । विष्णवे॑ । ते । दा॒धर्थ॑ । पृथि॒वीम् । अ॒भितः॑ । म॒यूखैः॑ । स्वाहा॑
Word by Word
इरा॑वतीendowed with nourishment/refreshment
इरा॑वती:
Kartā
TypeAdjective
Rootइरावत् (प्रातिपदिक) < इरा
धेनु॒मती॒possessing cows; rich in milch-cows
धेनु॒मती॒:
Kartā
TypeAdjective
Rootधेनुमत् (प्रातिपदिक) < धेनु
हिindeed/for
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि
भूतम्has become; being/come to be
भूतम्:
Kartā (as predicate complement)
TypeVerb (participial) / Adjective
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त, क्त)
सू॑यव॒सिनी॒abounding in good pasture/fodder
सू॑यव॒सिनी॒:
Kartā
TypeAdjective
Rootसु-यवसिन्/यवसिन् (प्रातिपदिक) (यवस् ‘fodder/grass’)
मनवेfor Manu; for mankind
मनवे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
दशस्याfor Daśasya (the ‘tenfold’ one; an epithet/name)
दशस्या:
Sampradāna
TypeNoun (epithet/title)
Rootदशस्य (प्रातिपदिक) < दश ‘ten’
व्यस्कभ्नाःhe propped apart; he supported asunder
व्यस्कभ्नाः:
Kartā
TypeVerb
Rootस्कभ् (धातु) + वि → व्य-स्कभ्
रोदसीthe two worlds (heaven and earth)
रोदसी:
Karma
TypeNoun
Rootरोदसी (प्रातिपदिक; द्विवचन-रूप) < रोदस्
विष्णवेतेfor Viṣṇu; these (two)
विष्णवेते:
Sampradāna (विष्णवे), Kartā/अन्वय-सूचक (एते)
TypeNoun + Pronoun (compound-like sandhi)
Rootविष्णु (प्रातिपदिक) + एते (सर्वनाम/प्रातिपदिक ‘एतद्’)
दाधर्थhe held; he supported
दाधर्थ:
Kartā
TypeVerb
Rootधृ (धातु) → दा-धर्थ (लिट्)
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
Karma
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अभितःaround; on all sides
अभितः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootअभितः
मयूखैःwith rays/beams
मयूखैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमयूख (प्रातिपदिक)
स्वाहा॑svāhā (hail!; offering-call)
स्वाहा॑:
—
TypeIndeclinable (ritual exclamation)
Rootस्वाहा
Entities Mentioned
V
ViṣṇuP
Pṛthivī (Earth)M
ManuRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes