Mantra 82
Rishi: Royal-hymn stratum; not explicitly stated here
Devata: Indra (sovereignty/wealth; subjugation and incorporation of rivals)
Chandas: Triṣṭubh-like (requires metrical audit in full RV source-context)
Samhita Patha (Devanagari)
यस्या॒यं विश्व॒ आर्यो॒ दास॑ः शेवधि॒पा अ॒रिः । ति॒रश्चि॑द॒र्ये रु॒शमे॒ पवी॑रवि॒ तुभ्येत्सो अ॑ज्यते र॒यिः ॥
Transliteration
yásyāyáṃ víśva ā́ryo dā́sáḥ śevadhípā áríḥ | tiráś cid aryé rúśam e pavī́ravi túbhyet só ajyate rayíḥ ||
Translation
જેનાં અધિકારમાં આ સમગ્ર જનસમૂહ—આર્ય અને દાસ—છે, અને જે ખજાનાનો રક્ષક એવો પ્રતિસ્પર્ધી (અરિ) છે; હે રુશમ (દીપ્તિમાન), સીમાઓ પાર પણ તારા માટે જ ધન આગળ ધપાવવામાં આવે છે.
Padapatha (Word Analysis)
यस्य॑ । अ॒यम् । विश्वः॑ । आर्यः॑ । दासः॑ । शेवधि॒-पा इति॑ । अ॒रिः । ति॒रः । चि॒त् । अ॒र्ये । रु॒शम् । ए॒ । पवी॑रवि । तुभ्य॑-एत् । सः । अ॒ज्य॒ते॒ । र॒यिः ।
Word by Word
यस्यwhose / of whom
यस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिकरण-सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → य-
अयम्this
अयम्:
कर्तृ (वाक्य-उद्देश्य) / विशेष्य
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वःall, entire
विश्वः:
विशेषणम् (अयम्/आर्यः इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
आर्यःthe noble one / Arya
आर्यः:
कर्तृ (अयम् … आर्यः) / विशेष्य
TypeNoun/Adjective
Rootआर्य (प्रातिपदिक)
दासःservant, worshipper
दासः:
कर्तृ-समनाधिकरणम् (आर्यस्य सह)
TypeNoun
Rootदास (प्रातिपदिक)
शेवधिपाःtreasure-guardians / keepers of wealth
शेवधिपाः:
कर्तृ/विशेषण-समूहः (स्तुत्यस्य)
TypeNoun
Rootशेवधि + पा (प्रातिपदिक; ‘treasure’ + ‘protector’)
अरिःenemy (or rival)
अरिः:
कर्तृ/समनाधिकरणम् (पूर्वपदानाम्)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक)
तिरश्चित्even across / even sideways / even beyond
तिरश्चित्:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतिरस् (अव्यय) + चित् (निपात)
अर्येamong/for the Arya
अर्ये:
अधिकरणम्
TypeNoun
Rootअर्य (प्रातिपदिक)
रुशमेO Ruśama (epithet/name)
रुशमे:
सम्बोधनम्
TypeNoun (epithet)
Rootरुशम (प्रातिपदिक; RV-style epithet)
पवीरविO Pāvīravi (epithet/name)
पवीरवि:
सम्बोधनम्
TypeNoun/Adjective
Rootपवीरवि (प्रातिपदिक; वैदिक-विशेषण)
तुभ्येत्सःto you indeed
तुभ्येत्सः:
सम्प्रदानम्
TypePronoun + particle
Rootत्वद् (सर्वनाम) + इत्स (निपात/अव्यय-समासवत्)
सःhe / that (one)
सः:
कर्तृ (अज्यते इत्यस्य)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अज्यतेis anointed / is smeared
अज्यते:
क्रिया
TypeVerb
Rootअञ्ज् (धातु) ‘to anoint’
रयिःwealth, riches
रयिः:
कर्तृ/फल-निर्देशः (अज्यते—‘wealth is bestowed/anointed’ भावः)
TypeNoun
Rootरयि (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes