Adhyaya 31

Mantra 1

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्

પુરુષ સહસ્ર શીર્ષવાળો, સહસ્ર નેત્રવાળો, સહસ્ર પાદવાળો છે. તે સર્વ તરફથી પૃથ્વીને વ્યાપીને પણ દશ આંગુલ જેટલો તેનાથી પરે સ્થિત રહ્યો.

Mantra 2

पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

પુરુષ જ ખરેખર આ સર્વ છે—જે ભૂત થયું છે અને જે ભવિષ્યમાં થશે; અને વધુમાં, તે અમૃતત્વનો ઈશ્વર છે, કારણ કે અન્ન દ્વારા (પોષણથી) તે સર્વથી પરે વધે છે.

Mantra 3

ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि

એટલો છે તેનો મહિમા; અને આથી પણ મહાન પુરુષ છે। તેનો એક પાદ સર્વ ભૂતો છે; તેના ત્રણ પાદ દિવ્ય લોકમાં અમૃત—અવિનાશી—રૂપે છે।

Mantra 4

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

ત્રણ પાદથી પુરુષ ઊર્ધ્વે ઉદિત થયો; તેનો એક પાદ ફરી અહીં પ્રગટ થયો। ત્યાંથી તે સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપ્યો—ભક્ષક ઉપર અને ભક્ષ્ય (આહાર) ઉપર પણ।

Mantra 5

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः

ત્યાંથી વિરાટ ઉત્પન્ન થયો; અને વિરાટમાંથી પુરુષ પ્રાદુર્ભૂત થયો। જન્મ્યા પછી તે પૃથ્વીને પાછળથી પણ અને આગળથી પણ અતિક્રમી ગયો।

Mantra 6

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી પૃષદ-આજ્ય સંભૃત થયું; અને તેણે પશુઓ રચ્યા—વાયવ્ય (આકાશીય), આરણ્ય (વન્ય) અને ગ્રામ્ય (ગામનાં) જે છે તે.

Mantra 7

तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत

તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચાઓ અને સામાનિ ઉત્પન્ન થયા; તેમાંથી છંદો ઉત્પન્ન થયા; તેમાંથી યજુસ્ પણ જન્મ્યું.

Mantra 8

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:

તેથી અશ્વો ઉત્પન્ન થયા—જે કોઈ પણ સર્વ પ્રકારના દ્વિદંત (બે દાંતવાળા) છે; તેથી જ ગાયો નિશ્ચયે જન્મી; અને તેથી, તેથી જ બકરાં અને ઘેટાં જન્મ્યા.

Mantra 9

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये

તે યજ્ઞને—આદિમાં જન્મેલા પુરુષને—બર્હિષિ (પવિત્ર કુશઘાસ) પર પ્રોક્ષણ કર્યું; તેના દ્વારા દેવોએ યજન કર્યું, તથા સાધ્ય દેવો અને જે ઋષિઓ હતા તેઓએ પણ.

Mantra 10

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

જ્યારે તેમણે પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા પ્રકારથી તેને ગોઠવ્યો? તેનું મુખ શું હતું? તેની બાહુઓ શું હતી? તેની ઊરુઓ અને પાદો શું કહેવાય છે?

Mantra 11

ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत

બ્રાહ્મણ તેનું મુખ હતું; રાજન્ય (ક્ષત્રિય) તેના બાહુ બનાવાયા. જે વૈશ્ય હતો તે તેની ઊરુઓ (જાંઘો) હતા; અને તેના પગોથી શૂદ્ર જન્મ્યો.

Mantra 12

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत । श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत

તેનાં મનમાંથી ચન્દ્રમા જન્મ્યો; ચક્ષુમાંથી સૂર્ય ઉત્પન્ન થયો. શ્રોત્રમાંથી વાયુ અને પ્રાણ પ્રગટ્યા; મુખમાંથી અગ્નિ જન્મ્યો.

Mantra 13

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्

નાભિમાંથી અંતરિક્ષ થયું; શીર્ષમાંથી દ્યૌ (સ્વર્ગ) પ્રગટ્યો. પદોથી ભૂમિ, શ્રોત્રથી દિશાઓ—આ રીતે તેમણે યથાવિધિ લોકોને રચ્યા.

Mantra 14

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવિરૂપે લઈને યજ્ઞને વિસ્તૃત કર્યો, ત્યારે વસંત તેનું આજ્ય હતું, ગ્રીષ્મ તેનું ઇંધન હતું, અને શરદ તેનું હવિ હતું.

Mantra 15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

તેના સાત પરિધિઓ (આવરણ-લાકડાં) હતાં; ત્રણ વાર સાત સમિધાઓ ગોઠવાઈ. દેવોએ યજ્ઞ રચતા, પુરુષને પશુ (બલિ) રૂપે બાંધી દીધો.

Mantra 16

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् । ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः

યજ્ઞ દ્વારા દેવોએ યજ્ઞનું યજન કર્યું; એ જ પ્રથમ ધર્મો (વિધિઓ) હતાં. તે મહિમાવંતો નાક (સ્વર્ગ)ને પ્રાપ્ત થયા, જ્યાં પૂર્વકાળના સાધ્ય દેવો નિવાસ કરે છે.

Mantra 17

अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑

જળોમાંથી સંઘનિત થયેલો અને પૃથ્વીના રસમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો વિશ્વકર્મા આરંભે પ્રગટ થયો. તેના માટે ત્વષ્ટા, વ્યવસ્થા કરીને, રૂપમાં પ્રવેશે છે; એ જ મર્ત્યનું દેવત્વ છે—આદિથી જ જન્મજાત.

Mantra 18

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् । तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय

હું આ મહાન પુરુષને જાણું છું—આદિત્ય સમ વર્ણવાળો, તમસથી પરે. તેને જ જાણી મનુષ્ય મૃત્યુને પાર કરે છે; ત્યાં પહોંચવા માટે બીજો કોઈ માર્ગ મળતો નથી.

Mantra 19

प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते । तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑

પ્રજાપતિ ગર્ભની અંદર વિચરે છે; અજન્મા હોવા છતાં તે અનેક રીતે જન્મે છે. ધીર પુરુષો તેની યોનિને ચારે તરફથી નિહાળે છે; તેમાં જ ખરેખર સર્વ ભૂવનોએ પોતાનો આધાર લીધો છે.

Mantra 20

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः । पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये

જે દેવો માટે તપે છે, જે દેવોનો પુરોહિત (આગળ સ્થાપિત યાજક) છે; જે દેવો કરતાં પૂર્વે જન્મેલો છે—તે તેજ (રુચિ)ને, બ્રાહ્મ્ય તેજસને નમસ્કાર.

Mantra 21

रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् । यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑

બ્રાહ્મ્ય તેજ (રુચિ) ઉત્પન્ન કરતાં દેવોએ આરંભે એમ કહ્યું: ‘જે બ્રાહ્મણ તેને આ રીતે જાણે, તેના વશમાં દેવો રહેશે.’

Mantra 22

श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण

શ્રી અને લક્ષ્મી તારી બે પત્નીઓ છે; અહોરાત્ર (દિવસ-રાત) તારા બે પારશ્વ સમાન છે; નક્ષત્રો તારો રૂપ છે; અશ્વિનૌ તારા ખુલ્લા (દ્વાર) છે. ઇષણન્ (દાન કરતાં), મને અમું (પરલોક) ઇષાણ કર; મને સર્વલોક ઇષાણ કર.