Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 11

Rishi: Yājñavalkya-tradition; Indrāgnī verse is R̥gvedic in diction (school attribution retained in VS)
Devata: Chandas; Indrāgnī (Indra and Agni) for brick-firming
Chandas: Yajus catalogue + a metrical ṛc-like verse (Triṣṭubh-like cadence)

अ॒न॒ड्वान्वय॑: प॒ङ्क्तिश्छन्दो॑ धे॒नुर्वयो॒ जग॑ती॒ छन्द॒त्र्यवि॒र्वय॑स्त्रि॒ष्टुप् छन्दो॑ दित्य॒वाड्वयो॑ वि॒राट् छन्द॒: पञ्चा॑वि॒र्वयो॑ गाय॒त्री छन्द॑ स्त्रिव॒त्सो वय॑ उ॒ष्णिक् छन्द॑ऽ स्तु॑र्य॒वाड्वयो॑ऽनु॒ष्टुप् छन्दो॑ लो॒कं ता इन्द्र॑म् ।। १ ०।। इन्द्रा॑ग्नी॒ अव्य॑थमाना॒मिष्ट॑कां दृᳪहतं यु॒वम् । पृ॒ष्ठेन॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्षं च॒ वि बा॑धसे

anaḍvā́n váyaḥ paṅktíś chándo dhénur váyo jágatī chándas | tryavír váyas triṣṭúp chándo dityavā́ḍ váyo virā́ṭ chándaḥ | pañcāvír váyo gāyatrī́ chándaḥ | trivatsó váya uṣṇík chándaḥ | sturyavā́ḍ váyo 'nuṣṭúp chándaḥ | (corrupt/elliptic segment in supplied input) | índrāgnī́ avyáthamānā́m íṣṭakāṃ dṛṃhataṃ yuvám | pṛṣṭhéna dyā́vā-pṛthivī́ antárikṣaṃ ca ví bādhase

અનડ્વાન (જોતનો બળદ) વયઃ—પઙ્ક્તિ છંદ છે. ધેનુ (ગાય) વયઃ—જગતી છંદ છે. ત્ર્યવિ (ત્રિગુણી ભેંડી) વયઃ—ત્રિષ્ટુપ્ છંદ છે. દિત્યવાડ્ (વાહક) વયઃ—વિરાટ્ છંદ છે. પઞ્ચાવિ (પંચગુણી ભેંડી) વયઃ—ગાયત્રી છંદ છે. સ્ત્રિવત્સ (ત્રણ વાછરડાવાળી) વયઃ—ઉષ્ણિક્ છંદ છે. સ્તુર્યવાડ્ (વાહક) વયઃ—અનુષ્ટુપ્ છંદ છે। લોકં તા ઇન્દ્રમ્ ॥૧૦॥ ઇન્દ્રાગ્ની, અવ્યથમાના, ઇષ્ટકાં દૃંહતં યુવમ્; પૃષ્ઠેન દ્યાવાપૃથિવી અંતરિક્ષં ચ વિ બાધસે.

अ॒न॒ड्वान् । वयः॑ । प॒ङ्क्तिः । छन्दः॑ । धे॒नुः । वयः॑ । जग॑ती । छन्दः॑ । त्र्य॒विः । वयः॑ । त्रि॒ष्टुप् । छन्दः॑ । दित्य॒वाट् । वयः॑ । वि॒राट् । छन्दः॑ । पञ्चा॑विः । वयः॑ । गाय॒त्री । छन्दः॑ । स्त्रि॒व॒त्सः । वयः॑ । उ॒ष्णिक् । छन्दः॑ । स्तु॑र्य॒वाट् । वयः॑ । अ॒नु॒ष्टुप् । छन्दः॑ । (पाठे भ्रष्ट/संक्षिप्त अंश) । इन्द्रा॑ग्नी । अव्य॑थमाना । इष्ट॑काम् । दृᳪहतम् । यु॒वम् । पृ॒ष्ठेन॒ । द्यावा॑पृथि॒वी । अ॒न्तरि॑क्षम् । च॒ । वि । बा॒ध॒से॒

अनड्वान्the bull (draught-ox)
अनड्वान्:
Kartā
TypeNoun
Rootअनडुह् (प्रातिपदिक) → अनड्वान्
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
पङ्क्तिःPaṅkti (metre)
पङ्क्तिः:
Kartā
TypeNoun
Rootपङ्क्ति (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
धेनुःthe cow
धेनुः:
Kartā
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
जगतीJagatī (metre)
जगती:
Kartā
TypeNoun
Rootजगती (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
त्र्यविःthe threefold ewe
त्र्यविः:
Kartā
TypeNoun
Rootत्र्यवि (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
त्रिष्टुप्Triṣṭubh (metre)
त्रिष्टुप्:
Kartā
TypeNoun
Rootत्रिष्टुप् (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
दित्यवाट्Dityavān (a named form/animal)
दित्यवाट्:
Kartā
TypeNoun
Rootदित्यवाट् (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
विराट्Virāṭ (metre)
विराट्:
Kartā
TypeNoun
Rootविराज्/विराट् (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
पञ्चाविःthe fivefold ewe
पञ्चाविः:
Kartā
TypeNoun
Rootपञ्चावि (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
गायत्रीGāyatrī (metre)
गायत्री:
Kartā
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
त्रिवत्सःthe three-year-old calf
त्रिवत्सः:
Kartā
TypeNoun
Rootत्रिवत्स (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
उष्णिक्Uṣṇih (metre)
उष्णिक्:
Kartā
TypeNoun
Rootउष्णिक् (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
स्तुर्यवाट्Sturyavān (a named form/animal)
स्तुर्यवाट्:
Kartā
TypeNoun
Rootस्तुर्यवाट् (प्रातिपदिक)
वयःvital power / vigor
वयः:
Kartā
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
अनुष्टुप्Anuṣṭubh (metre)
अनुष्टुप्:
Kartā
TypeNoun
Rootअनुष्टुप् (प्रातिपदिक)
छन्दःmetre
छन्दः:
Kartā
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
लोकम्the world
लोकम्:
Karma
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
ताःthose (they)
ताः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इन्द्रम्Indra
इन्द्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
इन्द्राग्नीIndra and Agni
इन्द्राग्नी:
Kartā
TypeNoun
Rootइन्द्र + अग्नि (समास-प्रातिपदिक)
अव्यथमानाम्of the unshaking/undisturbed (ones)
अव्यथमानाम्:
Sambandha
TypeAdjective
Rootअ-व्यथमान (व्यथ् धातु, शतृ-प्रत्यय; नकार-निषेध)
इष्टकाम्the consecrated brick
इष्टकाम्:
Karma
TypeNoun
Rootइष्टका (प्रातिपदिक)
दृंहतम्make firm; strengthen
दृंहतम्:
Kriyā
TypeVerb
Rootदृंह् (धातु)
युवम्you two
युवम्:
Kartā
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
पृष्ठेनwith the back; by the ridge/support
पृष्ठेन:
Karaṇa
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
द्यावापृथिवीHeaven and Earth
द्यावापृथिवी:
Karma
TypeNoun
Rootद्यावा (द्यौ) + पृथिवी (द्वन्द्व-प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्the midspace/atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Karma
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
विapart; asunder
वि:
TypeIndeclinable
Rootवि
बाधसेyou press apart / you separate
बाधसे:
Kriyā
TypeVerb
Rootबाध् (धातु)
C
Chandas (Vedic metres)
I
Indra
A
Agni