Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 83
Rishi: Traditionally associated with the Yājñavalkya transmission; individual ṛṣi attribution for this healing cluster is not uniformly fixed across padānukramaṇīs.
Devata: Oṣadhayaḥ (Medicinal Plants) / Niṣkṛti (Expulsion as a power).
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (mixed; many VS healing formulas align to triṣṭubh/jagatī patterns).
Samhita Patha (Devanagari)
इ॒ष्कृ॑ति॒र्नाम॑ वो मा॒ताऽथो॑ यू॒यᳪ स्थ॒ निष्कृ॑तीः । सी॒राः प॑त॒त्रिणी॑ स्थन॒ यदा॒मय॑ति॒ निष्कृ॑थ
Transliteration
iṣkṛ́tir nā́ma vo mātā́ ’tho yūyáṃ stha níṣkṛtīḥ | sīrā́ḥ patatríṇīḥ stha na yád ā́mayati níṣkṛtha ||
Translation
‘નિષ્કૃતિ’ (મુક્તિ/ઉદ્ધાર) તમારી માતાનું નામ છે; અને તમે ખરેખર ‘નિષ્કૃતિઓ’—દૂર હાંકી કાઢનારાઓ—છો. તમે સીરા (હળની રેખાઓ/ખેતરની નાળીઓ) છો, તમે પતત્રિણી (પાંખવાળી) છો; જે અમને પીડાવે છે તેને બહાર હાંકી કાઢો.
Padapatha (Word Analysis)
इष्कृतिः । नाम । वः । माता । अथो इति । यूयम् । स्थ । निष्कृतीः । सीराः । पतत्रिणीः । स्थ । न । यत् । आमयति । निष्कृथ ।
Word by Word
इष्कृतिःthe incitement / the impulse (personified)
इष्कृतिः:
Kartā (वाक्य-कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootइष्कृति- (प्रातिपदिक; इष्/इष्टि- ‘इच्छा/इष्’ से व्युत्पन्न, ‘प्रेरणा/उत्तेजना/आह्वान’ अर्थ)
नामindeed / namely
नाम:
—
TypeIndeclinable
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
वःfor you / of you
वः:
Sampradāna/सम्बन्ध (to/for you; of you)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
माताmother
माता:
Kartā/विशेषण-सम्बन्ध (इष्कृतिः की उपमा/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
अथोand then / moreover
अथो:
—
TypeIndeclinable
Rootअथ + उ (निपात-समुच्चय)
यूयम्you (all)
यूयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
स्थbe / become
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु; ‘to be’)—लोट्/लङ्-आदेशात्मक वैदिक रूप ‘स्थ’
निष्कृतीःremedies / means of release (expiations)
निष्कृतीः:
Kartā (यूयम्…स्थ का विधेय)
TypeNoun
Rootनिष्कृति- (प्रातिपदिक; नि: + √कृ ‘to do/make’ से ‘निर्गमन/उद्धार/प्रायश्चित्त/उपाय’ अर्थ)
सीराःploughs
सीराः:
Kartā (अगले ‘स्थ’ का विषय)
TypeNoun
Rootसीर- (प्रातिपदिक; ‘हल/लाङ्गल’)
पतत्रिणीwinged / flying
पतत्रिणी:
—
TypeAdjective
Rootपतत्रिन्/पतत्रिणी- (प्रातिपदिक; √पत् ‘to fly’ से ‘winged/flying’)
स्थनbe / become
स्थन:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु) — वैदिक लोट् मध्यमपुरुष बहुवचन का रूप ‘स्थन’
यदाwhen
यदा:
—
TypeIndeclinable
Rootयदा (सम्बन्धबोधक अव्यय)
अमयतिafflicts / causes illness
अमयति:
Kartā (अमयति का कर्ता—अप्रकट; ‘it/one’)
TypeVerb
Root√अम्/अमय् (धातु; ‘to harm, afflict, make ill’)
निष्कृथremove / drive out (the affliction)
निष्कृथ:
Karma (अमय-निवारण क्रिया; कर्म—‘आमयम्’ निहित)
TypeVerb
Root√कृ (धातु) + निस्- (उपसर्ग); वैदिक आज्ञार्थ रूप ‘निष्कृथ’ (निष्कुरुत/निष्कृध्वम्-सदृश) ‘निकालो/उद्धरो’
Entities Mentioned
O
Oṣadhayaḥ (Medicinal Plants)N
Niṣkṛti (Deliverance/Expulsion)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes