नरकलोकवर्णनम् (Narakaloka-varṇanam) — Description of the Hell-Realms

Verse 1

चित्रगुप्त उवाच । भो भो दुष्कृतकर्म्माणः पर द्रव्यापहारकाः । गर्विता रूपवीर्येण परदारावमर्द्दकाः

ચિત્રગુપ્તે કહ્યું— અરે અરે, દુષ્કૃત્ય કરનારાઓ! પરધન અપહરણ કરનારાઓ! રૂપ અને બળના ગર્વથી મત્ત થઈ પરસ્ત્રીઓનું અપમાન કરનારાઓ!

Verse 2

यस्त्वयं क्रियते कर्म तदिदं भुज्यते पुनः । तत्किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम्

અહીં જે કર્મ કરવામાં આવે છે, તેનું ફળ ફરીથી નિશ્ચિત ભોગવવું પડે છે. તો આત્મવિનાશ માટે તમે દુષ્કૃત્ય કેમ કર્યું?

Verse 3

इदानीं किं प्रलप्यध्वे पीड्यमानास्स्वकर्मभिः । भुज्यंतां स्वानि कर्म्माणि नास्ति दोषो हि कस्यचित्

હવે તમે કેમ રડોછો, જ્યારે પોતાના જ કર્મોથી પીડાઈ રહ્યા છો? દરેકે પોતાના કર્મફળ ભોગવવા દો; ખરેખર બીજાનો કોઈ દોષ નથી.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एवं ते पृथिवीपालास्संप्राप्तास्तत्समीपतः । स्वकीयैः कर्म्मभिघौरैर्दुष्कर्म्मबलदर्पिणः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે તે પૃથ્વીપાલો (રાજાઓ) તેના સમીપ આવી પહોંચ્યા. પોતાના જ ઘોર કર્મોથી ભયાનક બનેલા અને દુષ્કર્મજન્ય બળના દર્પથી મત્ત થઈ તેઓ અહંકારપૂર્વક આગળ વધ્યા.

Verse 5

तानपि क्रोधसंयुक्तश्चित्रगुप्तो महाप्रभुः । संशिक्षयति धर्मज्ञो यमराजानुशिक्षया

તેમને પણ ક્રોધસંયુક્ત મહાપ્રભુ ચિત્રગુપ્ત—ધર્મજ્ઞ—યમરાજની આજ્ઞા અને શાસન અનુસાર દંડ આપી સુધારે છે.

Verse 6

चित्रगुप्त उवाच । भो भो नृपा दुराचाराः प्रजा विध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम्

ચિત્રગુપ્ત બોલ્યો—હાય હાય! અરે દુર્વર્તન રાજાઓ, પોતાની પ્રજાનો વિનાશ કરનારાઓ! અલ્પકાળના રાજ્ય માટે તમે કેટલાં પાપકર્મો કરી નાખ્યાં?

Verse 7

राज्यभोगेन मोहेन बलादन्यायतः प्रजाः । यद्दण्डिताः फलं तस्य भुज्यतामधुना नृपाः

હે નૃપો! રાજ્યભોગના મોહથી બળપૂર્વક અને અન્યાયથી તમે પ્રજાને દંડિત કરી; તે કર્મનું ફળ હવે ભોગવો।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ઉમાસંહિતામાં “નરકલોકવર્ણન” નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 9

पश्यामि तद्बलं नष्टं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैर्योज्यमाना अधुना कीदृशं भवेत्

જે બળથી પહેલાં પ્રજાઓનો વિનાશ થતો હતો તે બળ નષ્ટ થયું છે, એમ હું જોઉં છું. હવે યમદૂતોએ પકડી બાંધી લેતાં તેમની સ્થિતિ કેવી થશે?

Verse 10

सनत्कुमार उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपलब्धा यमेन ते । स्वानि कर्माणि शोचंति तूष्णीं तिष्ठंति पार्थिवाः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે યમે અનેક પ્રકારના વચનો દ્વારા ઠપકો આપતાં, તે પૃથ્વીવાસી જીવો પોતાના કર્મો માટે શોક કરે છે અને મૌન રહી ઊભા રહે છે.

Verse 11

इति कर्म्म समुद्दिश्य नृपाणां धर्म्मराड्यमः । तत्पापपंकशुद्ध्यर्थमिदं दूतान्ब्रवीति च

આ રીતે નૃપતિઓના ધર્મયુક્ત રાજ્યધર્મનું કર્તવ્ય દર્શાવી, પાપરૂપ કાદવની શુદ્ધિ માટે તેણે દૂતોને આ વચન કહ્યાં।

Verse 12

यमराज उवाच । भोभोश्चण्ड महाचंड गृहीत्वा नृपतीन्बलात् । नियमेन विशुद्यध्वं क्रमेण नरकाग्निषु

યમરાજ બોલ્યા— “હે ચંડ, હે મહાચંડ! તે નૃપતિઓને બળપૂર્વક પકડી લો; અને નિયમ અનુસાર ક્રમે ક્રમે નરકાગ્નિમાં તેમને શુદ્ધ કરો।”

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । ततश्शीघ्रं समादाय नृपान्संगृह्य पादयोः । भ्रामयित्वा तु वेगेन निक्षिप्योर्ध्वं प्रगृह्य च । सर्वप्रायेण महतातीव तप्ते शिलातले । आस्फालयंति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमान्

સનત્કુમાર બોલ્યા— ત્યારબાદ તેઓ નૃપતિઓને પગથી ઝડપથી પકડી, ભારે વેગે ઘુમાવી ઉપર ફેંકે અને ફરી પકડી લે. મોટાભાગે તેઓ અતિ તપ્ત શિલાતલ પર મહાવેગે પટકાવે— જાણે વજ્રથી મહાવૃક્ષો પાડી દેતા હોય તેમ।

Verse 15

ततस्सरक्तं श्रोत्रेण स्रवते जर्जरीकृतः । निस्संज्ञस्स सदा देही निश्चेष्टस्संप्रजायते

ત્યારે તેનું શરીર ચકનાચૂર થઈ જાય છે; કાનમાંથી લોહી વહે છે. દેહધારી સતત બેભાન થઈ સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય બની જાય છે।

Verse 16

ततस्स वायुना स्पृष्टस्सतैरुज्जीवितः पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपंति नरकार्णवे

પછી વાયુના સ્પર્શથી સૈકડો દ્વારા તે ફરી જીવિત થાય છે; ત્યારબાદ પાપશુદ્ધિ માટે તેને નરક-સમુદ્રમાં ફેંકી દેવામાં આવે છે।

Verse 17

अष्टाविंशतिसंख्याभिः क्षित्यधस्सप्तकोटयः । सप्तमस्य तलस्यांते घोरे तमसि संस्थितः

પૃથ્વીના નીચે અઠ્ઠાવીસ અને સાત કરોડ (યોજન) જેટલી ઊંડાઈએ, સાતમા તલના અંતિમ છેડે, તે ઘોર અંધકારમાં સ્થિત છે.

Verse 18

घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता । अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पंचमी

પ્રથમ વિભાગ ‘ઘોરા’ કહેવાય છે; તેના નીચે ‘સુઘોરા’ સ્થિત છે. પછી ‘અતિઘોરા’ અને ‘મહાઘોરા’; અને પાંચમું ‘ઘોરરૂપા’ કહેવાય છે.

Verse 19

षष्ठी तलातलाख्या च सप्तमी च भयानका । अष्टमी कालरात्रिश्च नवमी च भयोत्कटा

છઠ્ઠું ‘તલાતલા’ કહેવાય છે અને સાતમું ભયાનક છે. આઠમું ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે ઓળખાય છે, અને નવમું અત્યંત ભયંકર છે.

Verse 20

दशमी तदधश्चण्डा महाचण्डा ततोऽप्यधः । चण्डकोलाहला चान्या प्रचण्डा चण्डनायिका

દસમો સ્તર ‘દશમી’ છે. તેના નીચે ‘ચંડા’; અને વધુ નીચે ‘મહાચંડા’. ત્યારબાદ નીચે ‘ચંડકોલાહલા’; તેમજ ‘પ્રચંડા’ અને ‘ચંડનાયિકા’.

Verse 21

पद्मा पद्मावती भीता भीमा भीषणनायिका । कराला विकराला च वज्राविंशतिमा स्मृता

તેને પદ્મા, પદ્માવતી, ભીતા, ભીમા, ભીષણનાયિકા, કરાળા, વિકરાળા અને વજ્રા—આ નામોથી સ્મરવામાં આવે છે; આ ગણતરીમાં તે વીસમી ગણાય છે.

Verse 22

त्रिकोणा पञ्चकोणा च सुदीर्घा चाखिलार्तिदा । समा भीमबला भोग्रा दीप्तप्रायेति चान्तिमी

તે ત્રિકોણા અને પંચકોણા છે; સુદીર્ઘા તથા અખિલાર્તિદા છે. તે સમા, ભીમબલા, ભોગ્રા, અને અંતે દીપ્તપ્રાયા—તેજથી પ્રજ્વલિત—કહેવામાં આવી છે.

Verse 23

इति ते नामतः प्रोक्ता घोरा नरककोटयः । अष्टाविंशतिरेवैताः पापानां यातनात्मिकाः

આ રીતે નામসহ તને ભયંકર નરકસમૂહો જણાવાયા. ખરેખર એ અઠ્ઠાવીસ છે—પાપના પરિણામરૂપ યાતનાસ્વરૂપ લોક।

Verse 24

तासां क्रमेण विज्ञेयाः पंच पञ्चैव नायकाः । प्रत्येकं सर्वकोटीनां नामतस्संनिबोधत

તેમામાં ક્રમે જાણવું—પાંચ પાંચ એવા નાયક છે. હવે સર્વ કોટિઓમાં પ્રત્યેક કોટિના નાયકોને નામসহ સારી રીતે સમજો।

Verse 25

रौरवः प्रथमस्तेषां रुवंते यत्र देहिनः । महारौरवपीडाभिर्महांतोऽपि रुदंति च

તે નરકોમાં રૌરવ પ્રથમ છે, જ્યાં દેહધારી જીવો ઊંચે રડે છે. અને મહારૌરવની પીડાઓથી પીડિત થઈ મહાબળવાન પણ રડી પડે છે।

Verse 26

ततश्शीतं तथा चोष्णं पंचाद्या नायकास्स्मृताः । सुघोरस्तु महातीक्ष्णस्तथा संजीवनः स्मृतः

ત્યારબાદ ‘શીત’ અને ‘ઉષ્ણ’ પ્રથમ પાંચ નાયકોમાં સ્મરાય છે. તેમજ ‘સુઘોર’, ‘મહાતીક્ષ્ણ’ અને ‘સંજીવન’ પણ મુખ્ય નાયક તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 27

महातमो विलोमश्च विलोपश्चापि कंटक । तीव्रवेगः करालश्च विकरालः प्रकंपनः

“(તેમનાં નામ) મહાતમ, વિલોમ, વિલોપ અને કંટક; તેમજ તીવ્રવેગ, કરાલ, વિકારાલ અને પ્રકંપન.”

Verse 28

महावक्रश्च कालश्च कालसूत्रः प्रगर्जनः । सूचीमुखस्सुनेतिश्च खादकस्सुप्रपीडनः

(તેમનાં નામ) મહાવક્ર, કાલ, કાલસૂત્ર, પ્રગર્જન, સૂચીમુખ, સુનેતિ, ખાદક અને સુપ્રપીડન છે.

Verse 29

कुम्भीपाकसुपाकौ च क्रकचश्चातिदारुणः । अंगारराशिभवनं मेरुरसृक्प्रहितस्ततः

પછી તેને કુંભીપાક અને સુપાક નામના નરકોમાં તથા અતિ દારુણ ક્રકચમાં ફેંકવામાં આવે છે; ત્યારબાદ સળગતા અંગારાના ઢગલાના નિવાસમાં અને રક્તપ્રવાહ વહેતા પર્વતમાં પાડી દેવામાં આવે છે.

Verse 30

तीक्ष्णतुण्डश्च शकुनिर्महासंवर्तकः क्रतुः । तप्तजंतुः पंकलेपः प्रतिमांसस्त्रपूद्भवः

તીક્ષ્ણતુણ્ડ, શકુનિ, મહાસંવર્તક અને ક્રતુ; તેમજ તપ્તજંતુ, પંકલેપ, પ્રતિમાસં અને ત્રપૂદ્ભવ—આવા તે ઘોર સત્ત્વો કહેવાયા છે.

Verse 31

उच्छ्वासस्सुनिरुच्छ्वासो सुदीर्घः कूटशाल्मलिः । दुरिष्टस्सुमहावादः प्रवादस्सुप्रतापनः

તે ઉચ્છ્વાસ અને સુ-નિરુચ્છ્વાસ (નિયમિત પ્રશ્વાસ) છે; તે પરમ દીર્ઘ (ચિરંજીવી) છે; તે કૂટશાલ્મલી સમો ઊંચો, દૃઢ સ્તંભ છે. તે દુર્જેય દર્શન/વિધાન છે; તે મહા ઉદ્ઘોષ છે; તે અશુદ્ધિ દહન કરનાર પ્રસિદ્ધ પ્રવાદ છે.

Verse 32

ततो मेघो वृषः शाल्मस्सिंहव्याघ्रगजाननाः । श्वसूकराजमहिषघूककोकवृकाननाः

પછી મેઘ, વृषભ અને શાલ્મલી વૃક્ષ જેવા મુખવાળા; સિંહ, વ્યાઘ્ર અને ગજ જેવા મુખવાળા; તેમજ શ્વાન, સૂકર, રાજમહિષ, ઘૂક, કોક અને વૃક જેવા મુખવાળા રૂપો પ્રગટ થયા.

Verse 33

ग्राहकुंभीननक्राख्या स्सर्पकूर्माख्यवायसाः । गृध्रोलूकहलोकाख्याः शार्दूलक्रथकर्कटाः

ગ્રાહ, કુંભીર અને નક્ર નામે ઓળખાતા; સર્પ, કૂર્મ અને વાયસ કહેવાતા; તેમજ ગૃધ્ર, ઊલૂક અને હલોક નામે ઓળખાતા; અને શાર્દૂલ, ક્રથ તથા કર્કટ નામના પણ હતા.

Verse 34

मंडूकाः पूतिवक्त्राश्च रक्ताक्षः पूतिमृत्तिकाः । कणधूम्रस्तथाग्निश्च कृमिगन्धिवपुस्तथा

દેડકાં જેવા, દુર્ગંધિત મુખવાળા, લાલ આંખવાળા અને દુર્ગંધિત કાદવથી લિપ્ત; તેમજ ધુમાડા જેવા કાળા, અગ્નિસ્વરૂપ, અને કૃમિગંધવાળા દેહ ધરાવનારા પણ હતા.

Verse 35

अग्नीध्रश्चाप्रतिष्ठश्च रुधिराभश्श्वभोजनः । लाला भेक्षांत्रभक्षौ च सर्वभक्षः सुदारुणः

‘અગ્નીધ્ર’ અને ‘અપ્રતિષ્ઠ’; ‘રુધિરાભ’ (રક્તવર્ણ) અને ‘શ્વભોજન’ (કૂતરાભક્ષક); ‘લાલા’, ‘ભેક્ષાંત્રભક્ષ’ (દેડકાં અને આંતરડાં ભક્ષક) તથા ‘સર્વભક્ષ’ (સર્વભક્ષક)—એ બધા અત્યંત ભયાનક હતા.

Verse 36

कंटकस्सुविशालश्च विकटः कटपूतनः । अंबरीषः कटाहश्च कष्टा वैतरणी नदी

કાંટાળું પ્રદેશ, અતિ વિશાળ, ભયાનક; કટપૂતન, અંબરીષ, કટાહ—અને દુઃખદ વૈતરણિ નદી (છે).

Verse 37

सुतप्तलोहशयन एकपादः प्रपूरणः । असितालवनं घोरमस्थिभंगः सुपूरणः

તે તપ્ત લોખંડની શય્યા પર શયન કરતો; એક પગે ઊભો રહી ઘોર તપ કરતો રહ્યો. ભયાનક અસિતાલ વનમાં પ્રવેશ કરીને, હાડકાં તૂટ્યાં છતાં અડગ રહી તપ પૂર્ણ કરવા તત્પર રહ્યો।

Verse 38

विलातसोऽसुयंत्रोऽपि कूटपाशः प्रमर्दनः । महाचूर्ण्णो सुचूर्ण्णोऽपि तप्तलोहमयं तथा

‘વિલાતસ’ નામનું યાતના-યંત્ર, ‘અસુયંત્ર’ પણ; ચકનાચૂર કરનાર ‘કૂટપાશ’; ‘મહાચૂર્ણ’ અને ‘સુચૂર્ણ’—અને તેમ જ તપ્ત લોખંડમય યાતના પણ છે।

Verse 39

पर्वतः क्षुरधारा च तथा यमलपर्वतः । मूत्रविष्ठाश्रुकूपश्च क्षारकूपश्च शीतलः

ત્યાં ‘પર્વત’, ‘ક્ષુરધારા’ તથા ‘યમલપર્વત’ છે; મૂત્ર, વિષ્ઠા અને રક્તના કૂવા છે; ક્ષારકૂવો અને શીતલ (હિમશીત) પ્રદેશ પણ છે।

Verse 40

मुसलोलूखलं यन्त्रं शिलाशकटलांगलम् । तालपत्रासिगहनं महाशकटमण्डपम्

ત્યાં મુસળ-ઓખળીનું યંત્ર, પથ્થરના શકટો અને લાંગલ (હળ) છે; તાળપત્ર-ખડ્ગોની ઘની વનરાજી છે; અને મહાશકટ પર સ્થાપિત વિશાળ મંડપ પણ છે।

Verse 41

संमोहमस्थिभंगश्च तप्तश्चलमयो गुडम् । बहुदुखं महाक्लेशः कश्मलं समलं मलात्

આ મોહ ઉત્પન્ન કરે છે અને અસ્થિભંગ પણ કરાવે છે; તે દાહક અને અસ્થિર છે—જેમ તાપમાં ઓગળતો ગોળ. તે અનેક દુઃખો અને મહાક્લેશ આપે છે; તે પાપમય, કલુષિત અને મલમાંથી ઉત્પન્ન અશુદ્ધ છે.

Verse 42

हालाहलो विरूपश्च स्वरूपश्च यमानुगः । एकपादस्त्रिपादश्च तीव्रश्चाचीवरं तमः

‘હાલાહલ’, ‘વિરૂપ’ અને ‘સ્વરૂપ’, ‘યમાનુગ’, ‘એકપાદ’ અને ‘ત્રિપાદ’, ‘તીવ્ર’ તથા ‘આચીવર’—જે ઘોર તમસ્સ્વરૂપ છે—આ બધાં પણ (રુદ્રની આવરણશક્તિ સાથે) સંબંધિત નામ/રૂપ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 43

अष्टाविंशतिरित्येते क्रमशः पंचपंचकम् । कोटीनामानुपूर्व्येण पंच पंचैव नायकाः

આ રીતે આ અઠ્ઠાવીસ (સમૂહો) ક્રમશઃ પાંચ-પાંચના પંચક રૂપે ગોઠવાયેલા છે. એ જ ક્રમમાં રુદ્ર-કોટિઓ માટે પણ નાયક છે—દરેક પંચક માટે પાંચ-પાંચ જ.

Verse 44

रौरवाय प्रबोध्यंते नरकाणां शतं स्मृतम् । चत्वारिंशच्छतं प्रोक्तं महानरकमण्डलम्

રૌરવ નામના નરક વિષે કહેવામાં આવ્યું છે કે તેના અંતર્ગત સો નરકો ગણાય છે. અને મહાન નરકમંડળ ચારસો ચાલીસ વિભાગોનું કહેવાયું છે।

Verse 45

इति ते व्यास संप्रोक्ता नरकस्य स्थितिर्मया । प्रसंख्यानाच्च वैराग्यं शृणु पापगतिं च ताम्

હે વ્યાસ! આ રીતે મેં તને નરકની સ્થિતિ સમજાવી. આ પરિણામોની સ્પષ્ટ ગણતરીથી વૈરાગ્ય ઉપજે છે; હવે તે પાપની ગતિ અને અંત પણ સાંભળ।