Sarasvatī-avatāra-prasaṅgaḥ (Account of Sarasvatī’s Manifestation and the Humbling of the Devas)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે ઉમા/ભુવનેશાની સાથે સંબંધિત અવતાર-પ્રસંગમાં સરસ્વતી કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે. સૂત કહે છે કે પરા પ્રકૃતિ સ્તુત્ય હોવા છતાં નિરાકાર પણ છે અને સાકાર પણ, નિત્ય અને શુભ—આ શક્તિ-તત્ત્વનો પરમ રહસ્ય છે. આ કથાનું જ્ઞાન માત્ર પણ પરમ લક્ષ્ય તરફ દોરી જાય છે એમ તે દર્શાવે છે. પછી દેવ-દાનવ યુદ્ધમાં મહામાયાના પ્રભાવથી દેવો જીતે છે; પરંતુ વિજય પછી તેઓ આત્મશ્લાઘાથી મત્ત બની જાય છે. ત્યારે એક અદભુત, પૂર્વે ન જોયેલું તેજ રહસ્યમય રૂપે પ્રગટ થાય છે, દેવો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે; ઓળખ ન પડતાં તેમની વાણી પણ અટકી જાય છે. ઇન્દ્ર તેમને સત્યપૂર્વક તપાસ કરી સમાચાર આપવા આદેશ કરે છે. આ પ્રસંગ દેવ-અહંકારની ટીકા કરીને કર્તૃત્વને મહામાયા/શક્તિમાં સ્થાપે છે અને આગળ શિવ-શક્તિની પરમતા પ્રતિપાદિત થવાની ભૂમિકા તૈયાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम । अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती
મુનિઓએ કહ્યું—હે સૂત, સર્વાર્થવિદ્! ભુવનેશ્વરી ઉમાના જે અવતારથી સરસ્વતી જન્મી, તે અવતારનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરો।
Verse 2
या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी । निराकारापि साकारा नित्या नन्दमथी सती
જે પરબ્રહ્મની મૂળ પ્રકૃતિ એવી ઈશ્વરી તરીકે ગવાય છે—તે નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર રૂપ ધારણ કરે છે. તે નિત્ય સતી છે, આનંદનું મથન કરનારિ।
Verse 3
सूत उवाच । तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् । यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम्
સૂત બોલ્યા—હે તપસ્વીઓ, પ્રેમભક્તિથી આ પરમ મહાન ચરિત્ર સાંભળો; જેના યથાર્થ જ્ઞાનમાત્રથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 4
देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् । महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत्
એક વખત દેવો અને દાનવો વચ્ચે પરસ્પર ઘોર યુદ્ધ થયું. પરંતુ મહામાયાના પ્રબળ પ્રભાવથી અમરો—દેવો—નો વિજય થયો.
Verse 5
ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे । वयं धन्या वयं धन्या किं करिष्यंति नोऽसुराः
પછી પોતાની જીતથી અહંકારિત થયેલા દેવો પોતાનું જ સ્તુતિગાન કરવા લાગ્યા—“અમે ધન્ય છીએ, અમે ધન્ય છીએ; હવે અસુરો અમારું શું કરી શકશે?”
Verse 6
ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् । भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः
અમારો અતિ દુઃસહ એવો પ્રભાવ જોઈ તેઓ ભયભીત થઈ નાગોના નિવાસસ્થાને દોડી ગયા અને વારંવાર બોલ્યા—“હાંકો, પ્રહાર કરો, દૂર કરો!”
Verse 7
अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयंकरम् । अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन्
“અહો, કેટલું બળ! અહો, કેટલું તેજ—દૈત્યવંશનો ક્ષય કરનાર! અહો, સુમનસોનું કેટલું સૌભાગ્ય!”—એમ કહી સૌએ વખાણ કર્યું.
Verse 8
तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि । अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः
ત્યારે જ એક અદ્ભુત, અગાઉ ક્યારેય ન જોયેલા રૂપમાં તેજ પ્રગટ થયું; તે અભૂતપૂર્વ દર્શન જોઈ દેવો આશ્ચર્યચકિત થયા।
Verse 9
किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन । अजानन्तः परं श्यामानु भावं मानभञ्जनम्
ગળું ભરાઈ જતાં તેઓ વારંવાર બોલ્યા—“આ શું છે, આ શું છે?”; કારણ કે માનભંજનિ શ્યામાની પરમ, ગૂઢ મહિમા તેઓ સમજી શક્યા નહીં।
Verse 10
तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः । यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति
પછી દેવોના અધિનાયકએ દેવોને આજ્ઞા આપી—“તમે સૌ જાઓ અને યથાર્થ રીતે તપાસી સત્ય નક્કી કરો; આ ખરેખર શું છે?”
Verse 11
सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः । कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः
સુરેન્દ્ર ઇન્દ્રની પ્રેરણાથી વાયુ તે તેજોમય મહાપ્રભાના સાન્નિધ્યે ગયો. તેણે સંબોધીને કહ્યું—“હે મહાન, તમે કોણ છો?” ત્યારે તે જ દિવ્ય તેજસે તેને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 12
इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा । वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम्
એ અતિ તેજસ્વી અને ગૌરવશાળી મહાપ્રભાએ પૂછતાં વાયુ અહંકારથી બોલ્યો—“હું વાયુ છું, જગતનો પ્રાણ છું.”
Verse 13
जंगमाजंगमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् । मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत्
ચર-અચર સર્વ જગત મારામાં જ ઓતપ્રોત છે. હું જ નીખિલાધાર છું; મારામાં સ્થિત રહી હું સમગ્ર વિશ્વને ગતિ આપું છું અને શાસન કરું છું।
Verse 14
तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने । धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया
ત્યારે તે મહાતેજસ્વીએ કહ્યું— “હે વાયુ! જો તું ખરેખર ચલાવવામાં સમર્થ હોય, તો હું આ તૃણ ધારણ કરું છું; પોતાની ઇચ્છાથી તેને હલાવ.”
Verse 15
ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः । न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत
પછી તે સદા ચંચળ વાયુએ સર્વ પ્રયત્નોથી જોર લગાવ્યું; છતાં તે તૃણ સ્થાનેથી જરાય ન હલ્યું, તેથી તે લજ્જિત થયો.
Verse 16
तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रं सभां प्रति । कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम्
ત્યારે વાયુ મૌન થઈ ઇન્દ્રની સભામાં ગયો અને ત્યાં પોતાના પરાભવসহ તે સમગ્ર પ્રસંગ વર્ણવ્યો.
Verse 17
सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे । न पारयामहे किंचिद्वि धातुं क्षुद्रवस्त्वपि
અમે બધા મનમાં ખોટું જ માનીએ છીએ કે અમે ‘સર્વેશ’ છીએ; પરંતુ પોતાની શક્તિથી તો નાનકડી વસ્તુ પણ કરી શકતા નથી.
Verse 18
ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् । न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात्
પછી મરુત્વાન્ (ઇન્દ્ર) એ સર્વ દેવતાઓને મોકલ્યા। પરંતુ તેઓ જ્યારે તે જાણી ન શક્યા, ત્યારે ઇન્દ્ર પોતે ત્યાં ગયો।
Verse 19
मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् । बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः
મઘવાન (ઇન્દ્ર) નજીક આવતો દેખાતાં, જોવાં અતિ દુઃસહ એવું તેજ તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થયું; અને વાસવ (ઇન્દ્ર) આશ્ચર્યચકિત થયો।
Verse 20
चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये । इति संचिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः
“જેનુ આચરણ આવું છે, એને જ હું શરણ માનું છું.” એમ વિચારી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) વારંવાર મનન કરતો રહ્યો।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः । तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवांगना
એ જ સમયે ત્યાં, નિર્વ્યાજ કરુણાસ્વરૂપ શિવાંગના, તેમને અનુગ્રહ કરવા અને તેમનો ગર્વ હરણ કરવા પ્રગટ થઈ।
Verse 22
चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे । प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी
ચૈત્ર શુક્લ નવમીના દિવસે, સૂર્ય મધ્યાહ્ને સ્થિત હતો ત્યારે, સચ્ચિદાનંદરૂપિણી દેવી ઉમા પ્રાદુર્ભવ થઈ।
Verse 23
महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा । बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम्
તે મહાતેજના મધ્યમાં વિરાજમાન રહી પોતાની કાંતિથી દિશાઓને પ્રકાશિત કરી, સર્વ દેવોને જાગૃત કરીને સ્પષ્ટ કહ્યું—“હું જ બ્રહ્મ છું.”
Verse 24
चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशांकुशाभयान् । श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता
ચાર હાથે તેણે વરદમુદ્રા, પાશ, અંકુશ અને અભયમુદ્રા ધારણ કરી. શ્રુતિઓ (વેદો) પોતે તેની સેવા કરતાં; તે રમણીય, નવયૌવનના ગૌરવથી તેજસ્વી હતી.
Verse 25
रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना । कोटिकंदर्प्पसंकाशा चन्द्रकोटिसमप्रभा
તે લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરતી, લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી અલંકૃત હતી. તેની કાંતિ કરોડો કામદેવ સમાન હતી અને તેની પ્રભા કરોડો ચંદ્ર સમતુલ્ય હતી.
Verse 26
व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी । साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी
ત્યારે મહામાયાએ કહ્યું—જે સર્વના અંતરમાં અંતર્યામીરૂપે રહેનારી, સર્વભૂતોની સાક્ષિણી અને પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી છે।
Verse 27
उमोवाच । न ब्रह्मा न सुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः । मदग्रे गर्वितुं किंचित्का कथान्यसुपर्वणाम्
ઉમાએ કહ્યું—ન બ્રહ્મા, ન દેવોના શત્રુ, ન ત્રિપુરવિનાશક ઈશ્વર—એમાંથી કોઈ પણ મારા આગળ રત્તીભર ગર્વ કરી શકતો નથી; તો અન્ય ક્ષુદ્રોની શું વાત?
Verse 28
परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी । अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन
હું પરબ્રહ્મ છું, પરમ જ્યોતિ છું; પવિત્ર પ્રણવ (ૐ) અને તેના દ્વંદ્વરૂપનું સ્વરૂપ હું જ છું. જે કંઈ છે તે બધું હું જ છું; મારા સિવાય બીજો કોઈ નથી.
Verse 29
निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी । अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी
હું નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર પણ થાઉં છું; સર્વ તત્ત્વોનું સ્વરૂપ હું જ છું. મારા ગુણ તર્કથી પર છે; હું નિત્ય છું અને કાર્ય-કારણરૂપે પ્રગટ થાઉં છું.
Verse 30
कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः । कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी
ક્યારેક હું દયિતા-આકાર (સ્ત્રીરૂપ), ક્યારેક પુરુષાકૃતિ; ક્યારેક બંનેરૂપે પ્રગટ થાઉં છું. હું ઈશ્વરી છું—સર્વ આકાર હું જ છું.
Verse 31
विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः । रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी
હું વિરંચિ (બ્રહ્મા) છું—સૃષ્ટિકર્તા; હું અચ્યુત (વિષ્ણુ) છું—જગતનો પાલક; હું રુદ્ર છું—સંહારકર્તા; અને સમગ્ર વિશ્વને મોહમાં મૂકનાર શક્તિ પણ હું જ છું.
Verse 32
कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः । मदंशादेव संजातास्तथेमास्सकलाः कलाः
કાલિકા, કમલા અને વાણી—નિઃસંદેહ સર્વ દિવ્ય શક્તિઓ—મારા જ અંશમાંથી ઉત્પન્ન થઈ; તેમજ આ સર્વ કલાઓ અને ઊર્જાઓ પણ મારા જ ભાગમાંથી પ્રગટ થઈ છે।
Verse 33
मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः । तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः
હે દિતિના પુત્રો! મારા જ પ્રભાવથી તમે સર્વે પરાજિત થયા છો. મને તે પરમ તત્ત્વરૂપે ન ઓળખીને, પોતાને સર્વેશ માનતાં તમે વ્યર્થ પ્રયત્ન કર્યો છે.
Verse 34
यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः । तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी
જેમ કોઈ ઇન્દ્રજાલિક લાકડાની બનેલી સ્ત્રી-પુતળી ને નચાવે છે, તેમ જ હું—ઈશ્વરી—સર્વ ભૂતોને ચલાવું અને નચાવું છું.
Verse 35
मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् । लोकपालाः प्रकुर्वंति स्वस्वकर्माण्यनारतम्
મારા ભયથી પવન વહે છે અને હવ્યભુક અગ્નિ સર્વને દહન કરે છે. મારા ભયથી લોકપાલો પોતાના-પોતાના કર્મો અવિરત કરે છે.
Verse 36
कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् । करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया
ક્યારેક હું દેવગણને સંપૂર્ણ વિજય આપું છું અને ક્યારેક દિતિજન્ય દૈત્યોને. હું સર્વથા સ્વતંત્ર છું; મારી પોતાની લીલાથી આ બધું થાય છે.
Verse 37
अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् । श्रुतयो वर्णयन्ते यत्त द्रूपन्तु ममैव हि
અવિનાશી પરમ ધામ—માયાતીત અને પરાત્પર—જેનું વર્ણન શ્રુતિઓ કરે છે, તે જ નિશ્ચયે મારું જ સ્વરૂપ છે.
Verse 38
सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् । मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम्
મારું સ્વરૂપ બે પ્રકારનું માનવામાં આવે છે—સગુણ અને નિર્ગુણ। એક રૂપ માયાથી મિશ્રિત થઈ વિવિધરૂપે પ્રતીત થાય છે; બીજું માયાથી નિરપેક્ષ, અન્ય કોઈ આધાર વિના છે।
Verse 39
एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च । भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम्
હે દેવો, મને આ રીતે જાણી, તમારો-તમારો ગર્વ ત્યજી દો અને પ્રેમભક્તિથી મારી—સનાતની પ્રકૃતિ—ની આરાધના કરો।
Verse 40
इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः । तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसंनतकन्धराः
દેવીના કરુણાભર્યા વચન સાંભળી દેવોએ પરમેશાની (ઉમા)ની સ્તુતિ કરી; ભક્તિથી ગળું નમાવી શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્તોત્ર અર્પ્યાં।
Verse 41
क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि । मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु
હે જગદીશાની, અમને ક્ષમા કર; હે પરમેશ્વરી, પ્રસન્ન થા. હે માતા, અમામાં ફરી ક્યારેય ગર્વ ન ઊઠે—દયા કર।
Verse 42
ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः । उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि
ત્યારેથી તે દેવોએ ગર્વ ત્યજી મનને સમાધાનમાં રાખી, અગાઉની જેમ જ વિધિપૂર્વક ઉમાની આરાધના શરૂ કરી।
Verse 43
इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया । यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते
હે વિપ્રો, મેં તમને ઉમાના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન કહ્યું. જેના માત્ર શ્રવણથી પરમ પદ—મોક્ષનું સર્વોચ્ચ ધામ—પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 49
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामुमाप्रादुर्भाववर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ‘ઉમાસંહિતા’માં ‘ઉમાના પ્રાદુર્ભાવનું વર્ણન’ નામનો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
It presents a devas–dānavas war followed by a theological critique: the devas’ victory occurs due to Mahāmāyā’s power, yet they fall into pride until a mysterious tejas appears, triggering an investigation—an argument that divine success is derivative of Śakti, not self-generated celestial prowess.
Mahāmāyā signifies the cosmic power that both enables worldly outcomes and veils true causality; the appearing tejas functions as a revelatory interruption that collapses deva-ego and redirects cognition toward the transcendent source, aligning narrative wonder with metaphysical reorientation.
Umā/Bhuvaneśānī is foregrounded as the supreme Prakṛti praised as both formless and formed, while Sarasvatī is invoked as an avatāra to be explained; together they signal Śakti’s modalities—revelation (Sarasvatī/knowledge) and sovereignty (Umā/Mahāmāyā).