Diter Vratabhaṅga and Indra’s Intervention (Diti–Kaśyapa Narrative)

Verse 1

सूत उवाच । एष मन्वन्तरे तात सर्गस्स्वारोचिषे स्मृतः । वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ

સૂત બોલ્યા—હે તાત! આ સૃષ્ટિ સ્વારોચિષ મન્વંતરની તરીકે સ્મરાય છે; પરંતુ મહાન વૈવસ્વત મન્વંતરમાં, વિસ્તૃત વારુણ યજ્ઞકર્મ દરમિયાન (આગળનું વર્ણન ચાલે છે).

Verse 2

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । पूर्वं यानथ ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान्सप्त मानसान्

અહીં યજ્ઞાહુતિ અર્પણ કરતા સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માથી પ્રજાસર્ગનું વર્ણન થાય છે. પ્રથમ તેમના સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલા સાત માનસ બ્રહ્મર્ષિઓ પ્રગટ થયા.

Verse 3

पुत्रान्वै कल्पयामास स्वयमेव पितामहः । तेषां विरोधो देवानां दानवानां महानृषे

પિતામહ બ્રહ્માએ સ્વયં પુત્રોને સર્જ્યા. હે મહર્ષિ, તેમની પાસેથી દેવો અને દાનવો વચ્ચે મહાવૈર ઊભું થયું.

Verse 4

दिति विनष्टपुत्रा तु कश्यपं समुपस्थिता । स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्गयगाराधितस्तया

પુત્રવિહોણી દિતિ કશ્યપ પાસે આવી. કશ્યપ—હૃદયે પ્રસન્ન—તેના વિધિવત પ્રાર્થનાથી અને ભક્તિપૂર્વકની સેવાથી સંતોષ પામ્યા.

Verse 5

वरेणच्छंदयामास सा च वव्रे वरं तदा । पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

વરથી પ્રસન્ન થઈ તેણે ત્યારે આશીર્વાદ માગ્યો—ઇન્દ્રવધ માટે સમર્થ, અપરિમિત તેજ અને બળ ધરાવતો પુત્ર.

Verse 6

स तस्यै च वरं प्रादात्प्रार्थितं सुमहातपाः । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं प्राह चैव शतं समाः

તે મહાતપસ્વીએ તેણીએ માગેલો વર આપ્યો; અને સાથે બ્રહ્મચર્ય વગેરે નિયમો પણ કહ્યા—કે તે સો વર્ષ સુધી તેમનું પાલન કરે.

Verse 7

धारयामास गर्भं तु शुचिस्सा वरवर्णिनी । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं दितिर्दध्रे तथैव वै

એ શુચિ અને વરવર્ણિની દેવી ગર્ભ ધારણ કરી; અને દિતિએ પણ વ્રતાનુસાર બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમોનું તેમ જ પાલન કર્યું।

Verse 8

ततस्त्वाधाय सोऽदित्यां गर्भं तं शंसितव्रतः । जगाम कश्यपस्तप्तुं तपस्संहृष्टमानसः

પછી પ્રશંસિત વ્રતોમાં દૃઢ કશ્યપે અદિતિમાં તે ગર્ભ સ્થાપી, હર્ષિત મનથી તપ કરવા પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 9

तस्याश्चैवांतरं प्रेप्सुस्सोऽभवत्पाकशासनः । ऊनवर्षे शते चास्या ददर्शान्तरमेव सः

તેણીમાં દોષ શોધવાની ઇચ્છાથી પાકશાસન ઇન્દ્ર પ્રવૃત્ત થયો; પરંતુ લગભગ સો વર્ષ વીતી ગયા છતાં તેણે તેમાં માત્ર નિર્દોષતા જ જોઈ.

Verse 10

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिरर्वाक्शिरास्तदा । निद्रामाहारयामास भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

પગોની શુદ્ધિ કર્યા વિના દિતીએ ત્યારે માથું વિપરીત દિશામાં રાખીને શયન કર્યું અને આવનારા પ્રસંગના ભારથી નિદ્રામાં લીન થઈ ગઈ.

Verse 11

एतस्मिन्नन्तरे शक्रस्तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः । वज्रपाणिस्तु तं गर्भं सप्तधा हि न्यकृन्तत

આ દરમિયાન શક્ર (ઇન્દ્ર) તેના ઉદરમાં પ્રવેશ્યો; અને વજ્રપાણિએ તે ગર્ભને ખરેખર સાત ભાગોમાં કાપી નાખ્યો.

Verse 12

स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह । रुदन्तं सप्तधैकैकं मारोदीरिति तान्पुनः । चकर्त वज्रपाणिस्तान्नेव मम्रुस्तथापि ते

વજ્રથી આઘાત પામતો તે ગર્ભ ઊંચે સ્વરે રડી પડ્યો. રડતાં રડતાં તે એકેક ભાગ સાત સાત ભાગોમાં વિભાજિત થયો. વજ્રપાણિ ઇન્દ્રે “રડો નહિ” કહી ફરી ફરી કાપ્યા, છતાં તેઓ મર્યા નહિ.

Verse 13

ते तमूचुः पात्यमानास्सर्वे प्रांजलयो मुने । नो जिघांससि किं शक्र भ्रातरो मरुतस्तव

હે મુનિ, તેઓ બધા પડતા પડતા હાથ જોડીને તેને બોલ્યા—“હે શક્ર! તું અમને કેમ મારવા ઇચ્છે છે? અમે તારા ભાઈઓ—મરુતગણ છીએ.”

Verse 14

इंद्रेण स्वीकृतास्ते हि भ्रातृत्वे सर्व एव च । तत्यजुर्द्दैत्यभावं ते विप्रर्षे शंकरेच्छया

હે વિપ્રર્ષિ, ઇન્દ્રે તેઓ સર્વને ભાઈ તરીકે સ્વીકારી લીધા; અને શંકરની ઇચ્છાથી તેમણે દૈત્યભાવ ત્યજી દીધો.

Verse 15

मरुतो नाम ते देवा बभूवुस्तु महाबलाः । खगा एकोनपंचाशत्सहाया वज्रपाणिनः

તે દેવો ‘મરુત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા—મહાબળવાન. અને ખગરૂપે તેઓ વજ્રપાણિ ઇન્દ્રના ઓગણપચાસ (૪૯) સહાયક બન્યા.

Verse 16

तेषामेव प्रवृद्धानां हरिः प्रादात्प्रजापतिः । क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वं शृणुष्व तत्

જ્યારે તેઓ (વંશજ) વધીને સમૃદ્ધ થયા, ત્યારે હરિ—પ્રજાપતિ સ્વરૂપ પ્રભુ—એ ક્રમશઃ તેમને તેમના રાજ્ય આપ્યાં. હવે પૃથુથી આરંભ કરીને તે રાજ્યઓ સાંભળો.

Verse 17

अरिष्टपुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः । पर्जन्यस्तु धनाध्यक्षस्तस्य सर्वमिदं जगत्

તે જ અજય પુરુષ, વીર, કૃષ્ણવર્ણ, વિજયી અને પ્રજાપતિ છે. તે જ પર્જન્ય—વર્ષાદાતા—અને ધનાધ્યક્ષ છે; આ સમગ્ર જગત તેનું જ છે.

Verse 18

भूतसर्गमिमं सम्यगवोचं ते महामुने । विभागं शृणु राज्यानां क्रमशस्तं ब्रुवेऽधुना

હે મહામુને, મેં તને આ ભૂતસર્જનનું વર્ણન યોગ્ય રીતે કહ્યું. હવે રાજ્યો અને અધિકારક્ષેત્રોના ક્રમબદ્ધ વિભાગને સાંભળ; હું તેને હવે ક્રમે કહું છું.

Verse 19

अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः । ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे

પિતામહ બ્રહ્માએ વેનપુત્ર પૃથુને અધિરાજ્યમાં અભિષેક કર્યો; ત્યારબાદ તેમણે ક્રમે કરીને રાજ્યો અને તેમની શાસનવ્યવસ્થા નિમણૂક કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 20

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा । यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्

તેણે સોમદેવને રાજપદે અભિષેક કર્યો—દ્વિજોના ઉપર, વનસ્પતિ અને ઔષધિઓ ઉપર, નક્ષત્રો અને ગ્રહો ઉપર, તેમજ યજ્ઞો અને તપસ્યાઓ ઉપર પણ।

Verse 21

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं प्रभुम् । आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम्

જળોના રાજ્યમાં વરુણને, રાજાઓમાં પ્રભુ વૈશ્રવણ (કુબેર)ને, આદિત્યોમાં વિષ્ણુને, અને વસુઓમાં પાવક (અગ્નિ)ને અધિપતિ ઠેરવ્યો।

Verse 22

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् । दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादममितौजसम्

પ્રજાપતિઓમાં દક્ષને, મરુતોમાં વાસવ (ઇન્દ્ર)ને, અને દૈત્ય-દાનવોમાં અમિત તેજવાળા પ્રહ્લાદને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 23

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम्

તેણે પિતૃઓના રાજ્યમાં વૈવસ્વત યમને અભિષેક કરીને અધિકાર આપ્યો; તેમજ માતૃગણ, વ્રત-નિયમ, મંત્રો અને ગાયો પર પણ અધિપત્ય નિમ્યું।

Verse 24

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम्

તે યક્ષો અને રાક્ષસોનો, તેમજ ધરતીના રાજાઓનો પણ પ્રભુ છે; અને સર્વ ભૂત-પિશાચોનો અધિપતિ—તે જ ગિરીશ, શૂલપાણિ મહેશ્વર છે।

Verse 25

शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवामपि

પર્વતોમાં હિમવાન શ્રેષ્ઠ છે; નદીઓમાં સાગર પરમ આશ્રય છે. પશુઓમાં વ્યાઘ્ર મુખ્ય છે; અને ગાયોમાં વृषભ સર્વોત્તમ છે।

Verse 26

वनस्पतीनां वृक्षाणां वटं राज्येऽभ्यषेचयत् । इति दत्तं प्रजेशेन राज्यं सर्वत्र वै क्रमात्

વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષોમાં પ્રજેશે વડવૃક્ષને રાજ્યમાં અભિષેક કર્યો. આ રીતે પ્રજાપતિએ ક્રમશઃ સર્વત્ર રાજ્યાધિકાર આપ્યો—પ્રત્યેકને તેની નિર્ધારિત સીમા મળી।

Verse 27

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः । स्थापयामास सर्वात्मा राज्ये विश्वपतिर्विभुः

પૂર્વ દિશામાં સર્વાત્મા, વિશ્વપતિ, વિભુએ પ્રજાપતિ વૈરાજના પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યો।

Verse 28

तथैव मुनिशार्दूल कर्दमस्य प्रजापतेः । दक्षिणस्यां तथा पुत्रं सुधन्वानमचीक्लृपत्

હે મુનિશાર્દૂલ! એ જ રીતે પ્રજાપતિ કર્દમે પણ દક્ષિણાના દ્વારા ‘સુધન્વા’ નામનો પુત્ર જન્માવ્યો।

Verse 29

पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं व्यादिशत्प्रभुः

એ જ રીતે પશ્ચિમ દિશામાં પ્રભુએ રજસના પુત્ર અચ્યુત, મહાત્મા કેતુમાનને રાજા તરીકે નિયુક્ત કર્યો।

Verse 30

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि राजानं दुर्धर्षं सोऽभ्यषेचयत्

એ જ રીતે તેણે પ્રજાપતિ પર્જન્યના પુત્ર હિરણ્યરોમાને ઉત્તર દિશામાં દુર્ધર્ષ રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો।

Verse 31

तस्य विस्तारमाख्यातं पृथोर्वेन्यस्य शौनक । महर्ध्ये तदधिष्ठानं पुराणे परिकीर्तितम्

હે શૌનક! વેનના પુત્ર પૃથુના પ્રસંગે તેનો વિસ્તાર પુરાણમાં વર્ણવાયો છે; અને તેનું મહાર્ઘ, પરમ પૂજ્ય અધિષ્ઠાન પણ ત્યાં જ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशत्तमोध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ભાગ ઉમાસંહિતામાં ‘સર્ગવર્ણન’ નામનો તેત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।