तपसो महिमा (The Greatness and Typology of Tapas)
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ અને સનત્કુમાર વચ્ચે ઉપદેશાત્મક સંવાદ છે. વ્યાસ પૂછે છે કે શિવભક્તો જે શુભ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે—જ્યાં પહોંચ્યા પછી પુનરાવર્તન નથી, શિવલોક-પ્રાપ્તિ—તેનું સાધન શું? સનત્કુમાર કહે છે કે વ્રત અને ખાસ કરીને તપ શિવકૃપાનું નિર્ણાયક સાધન છે; તપથી કઠિન, અસહ્ય અને અપ્રાપ્ય લાગતું પણ સિદ્ધ થાય છે, અને દેવો તથા ઋષિઓની સફળતાઓ પાછળ પણ તપ જ ગુપ્ત શક્તિ છે. પછી તપનું ત્રિવિધ વર્ગીકરણ—સાત્ત્વિક, રાજસ, તામસ—કરાય છે: સાત્ત્વિક તપ દેવો અને તપસ્વીઓ કરે, રાજસ મનુષ્યો અને દૈત્યો કરે, તામસ રાક્ષસો અને ક્રૂર કર્મીઓ કરે. ઉપદેશ એ કે તપનું ફળ કરનારના ભાવ પર નિર્ભર છે; તપની નૈતિક ગુણવત્તા તેની ગતિ અને ફળ નક્કી કરે છે।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ तत्प्राप्तिं वद सत्तम । यद्गत्वा न निवर्तंते शिवभक्तियुता नराः
વ્યાસે કહ્યું—હે સનત્કુમાર, હે સર્વજ્ઞ, હે સત્તમ! તે પરમ પદની પ્રાપ્તિનો ઉપાય કહો; જ્યાં પહોંચીને શિવભક્તિયુક્ત મનુષ્યો ફરી પાછા ફરતા નથી.
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । पराशरसुत व्यास शृणु प्रीत्या शुभां गतिम् । व्रतं हि शुद्धभक्तानां तथा शुद्धं तपस्विनाम्
સનત્કુમારે કહ્યું—હે પરાશરપુત્ર વ્યાસ! પ્રીતિપૂર્વક શુભ ગતિ સાંભળ. આ વ્રત શુદ્ધ ભક્તો માટે છે અને તપમાં સ્થિર તપસ્વીઓ માટે પણ પવિત્ર છે.
Verse 3
ये शिवं शुद्धकर्माणस्सुशुद्धतपसान्विताः । समर्चयन्ति तं नित्यं वन्द्यास्ते सर्वथान्वहम्
જે શুদ্ধ આચરણવાળા અને પરમ શુદ્ધ તપથી યુક્ત થઈ નિત્ય ભક્તિપૂર્વક ભગવાન શિવનું સમર્ચન કરે છે, તે સર્વ રીતે સર્વકાળ વંદનીય છે.
Verse 4
नातप्ततपसो यांति शिवलोकमनामयम् । शिवानुग्रहसद्धेतुस्तप एव महामुने
જેઓએ તપ કર્યું નથી, તેઓ નિરામય શિવલોકને પામતા નથી. હે મહામુને! શિવના અનુગ્રહનું સાચું અને નિશ્ચિત કારણ માત્ર તપ જ છે.
Verse 5
तपसा दिवि मोदन्ते प्रत्यक्षं देवतागणाः । ऋषयो मुनयश्चैव सत्यं जानीह मद्वचः
તપથી સ્વર્ગમાં દેવગણો પ્રત્યક્ષ આનંદિત થાય છે; તેમજ ઋષિ અને મુનિઓ પણ. મારા વચનને સત્ય જાણો.
Verse 6
सुदुर्द्धरं दुरासाध्यं सुधुरं दुरतिक्रमम् । तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
જે અત્યંત દુર્ધર, દુઃસાધ્ય, ભારે અને દુર્તિક્રમ છે—તે બધું તપથી સિદ્ધ થાય છે; કારણ કે તપ પોતે જ દુર્જેય શક્તિ છે.
Verse 7
सुस्थितस्तपसि ब्रह्मा नित्यं विष्णुर्हरस्तथा । देवा देव्योऽखिलाः प्राप्तास्तपसा दुर्लभं फलम्
બ્રહ્મા તપમાં સુસ્થિર છે; વિષ્ણુ અને હર (શિવ) પણ નિત્ય તપમાં સ્થિત છે. સર્વ દેવ-દેવીઓએ તપથી દુર્લભ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Verse 8
येन येन हि भावेन स्थित्वा यत्क्रियते तपः । ततस्संप्राप्यतेऽसौ तैरिह लोके न संशयः
જે જે ભાવમાં સ્થિત રહીને જે તપ કરવામાં આવે છે, તે જ ભાવ અનુસારનું ફળ આ લોકમાં નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 9
सात्त्विकं राजसं चैव तामसं त्रिविधं स्मृतम् । विज्ञेयं हि तपो व्यास सर्वसाधनसाधनम्
તપ ત્રણ પ્રકારનું સ્મૃત છે—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ. તેથી હે વ્યાસ, તપને યથાર્થ રીતે જાણવું જોઈએ, કારણ કે તે સર્વ સાધનોનું સાધન છે।
Verse 10
सात्त्विकं दैवतानां हि यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । राजसं दानवानां हि मनुष्याणां तथैव च । तामसं राक्षसानां हि नराणां क्रूरकर्मणाम्
દેવતાઓનો સ્વભાવ મુખ્યત્વે સાત્ત્વિક છે; તેમ જ બ્રહ્મચર્યથી વીર્યસંયમ ધરાવતા યતિઓનો પણ. દાનવોનો સ્વભાવ રાજસ છે અને સામાન્ય મનુષ્યોનો પણ એવો જ. રાક્ષસોનો સ્વભાવ તામસ છે; ક્રૂર કર્મ કરનાર નરોનો પણ એવો જ.
Verse 11
त्रिविधं तत्फलं प्रोक्तं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । जपो ध्यानं तु देवानामर्चनं भक्तितश्शुभम्
તત્ત્વદર્શી મુનિઓએ તેનું ફળ ત્રિવિધ કહ્યું છે—મંત્રજપ, દેવધ્યાન, અને ભક્તિપૂર્વક કરેલું શુભ દેવાર્ચન (પૂજન)।
Verse 12
सात्त्विकं तद्धि निर्दिष्टमशेषफलसाधकम् । इह लोके परे चैव मनोभिप्रेतसाधनम्
એ જ સાત્ત્વિક તરીકે નિર્દિષ્ટ છે, જે સર્વ ફળોને સિદ્ધ કરે છે. તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—મન ઇચ્છિતને પૂર્ણ કરે છે.
Verse 13
कामनाफलमुद्दिश्य राजसं तप उच्यते । निजदेहं सुसंपीड्य देहशोषकदुस्सहैः
ઇચ્છિત ફળને ધ્યેય બનાવી કરાતું તપ ‘રાજસ’ તપ કહેવાય છે. તેમાં પોતાના દેહને કઠોર રીતે દબાવી, દેહને શોષી નાખે તેવી અસહ્ય સાધનાઓથી તપ કરવામાં આવે છે।
Verse 14
तपस्तामसमुद्दिष्टं मनोभिप्रेतसाधनम्
જે તપ માત્ર મનગમતા હેતુ સિદ્ધ કરવા માટે કરવામાં આવે, તેને ‘તામસ’ તપ કહેવાયું છે।
Verse 15
उत्तमं सात्त्विकं विद्याद्धर्मबुद्धिश्च निश्चला । स्नानं पूजा जपो होमः शुद्धशौचमहिंसनम्
ઉત્તમ જીવનને સાત્ત્વિક જાણો—ધર્મબુદ્ધિ અચળ; તેમજ સ્નાન, પૂજા, જપ, હોમ, શુદ્ધ શૌચ‑આચરણ અને અહિંસા।
Verse 16
व्रतोपवासचर्या च मौनमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दानं क्षांतिर्दमो दया
વ્રત‑ઉપવાસ અને ધર્મચર્યા, મૌન તથા ઇન્દ્રિયનિગ્રહ; ધીર બુદ્ધિ, વિદ્યા, સત્ય અને અક્રોધ; દાન, ક્ષમા, દમ અને દયા।
Verse 17
वापीकूपतडागादेः प्रसादस्य च कल्पना । कृच्छ्रं चांद्रायणं यज्ञस्सुतीर्थान्याश्रमाः पुनः
વાપી‑કૂવો‑તળાવ વગેરેનું નિર્માણ અને પ્રસાદ/મંદિરાદિની સ્થાપના; કૃચ્છ્ર અને ચાન્દ્રાયણ વ્રતો, યજ્ઞ; તેમજ ફરી સુતીર્થો અને આશ્રમોનો આશ્રય।
Verse 18
धर्मस्थानानि चैतानि सुखदानि मनीषिणाम् । सुधर्मः परमो व्यासः शिवभक्तेश्च कारणम्
આ ખરેખર ધર્મસ્થાનો છે, જે મનીષીઓને સુખ આપે છે. હે વ્યાસ! સુધર્મ (સત્-આચરણ) પરમ છે અને તે શિવભક્તિનું કારણ બને છે.
Verse 19
संक्रातिविषुवद्योगो नादमुक्ते नियुज्यताम् । ध्यानं त्रिकालिकं ज्योतिरुन्मनीभावधारणा
સંક્રાંતિ અને વિષુવના યોગને નાદ-મુક્તિની સાધનામાં નિયોજિત કરવો. ત્રિકાળ ધ્યાન કરવું—અંતર્જ્યોતિનું ચિંતન અને ઉન્મનીભાવની સ્થિર ધારણા સાથે.
Verse 20
रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायामस्त्रिधा स्मृतः । नाडीसंचारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम्
પ્રાણાયામ ત્રિવિધ સ્મૃત છે—રેચક, પૂરક અને કુંભક. સાથે નાડીઓમાં પ્રાણસંચારનું વિજ્ઞાન તથા પ્રત્યાહાર અને નિરોધ દ્વારા ઇન્દ્રિયસંયમ છે.
Verse 21
तुरीयं तदधो बुद्धिरणिमाद्यष्टसंयुतम् । पूर्वोत्तमं समुद्दिष्टं परज्ञानप्रसाधनम्
તે તુરીયની નીચે બુદ્ધિ છે, જે અણિમા આદિ અષ્ટસિદ્ધિઓથી યુક્ત છે. પૂર્વ આંતરિક તત્ત્વોમાં આ શ્રેષ્ઠ કહેવાઈ છે અને પરજ્ઞાનસાધનનું સાધન બને છે.
Verse 22
काष्ठावस्था मृतावस्था हरितावेति कीर्तिताः । नानोपलब्धयो ह्येतास्सर्वपापप्रणाशनाः
આને ‘કાષ્ઠાવસ્થા’, ‘મૃતાવસ્થા’ અને ‘હરિતાવસ્થા’ એમ કીર્તિત કરવામાં આવી છે. વિવિધ રીતે પ્રાપ્ત થતી આ અવસ્થાઓ નિશ્ચયે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 23
नारी शय्या तथा पानं वस्त्रधूपविलेपनम् । ताम्बूलभक्षणं पंच राजैश्वर्य्यविभूतयः
સ્ત્રીસંગ, શય્યા, મદ્યપાન, ઉત્તમ વસ્ત્ર, ધૂપ અને લેપન, તથા તાંબૂલ ચાવવું—આ પાંચ રાજૈશ્વર્ય અને લોકિક વૈભવના ભોગ તરીકે ઘોષિત છે.
Verse 24
हेमभारस्तथा ताम्रं गृहाश्च रत्नधेनवः । पांडित्यं वेदशास्त्राणां गीतनृत्यविभूषणम्
તેણે સોનાના ભાર અને તાંબું, ઘરો અને રત્નસમાન કામધેનુ ગાયો આપ્યાં; વેદ-શાસ્ત્રનું પાંડિત્ય અને ગીત-નૃત્યસિદ્ધિનું ભૂષણ પણ પ્રદાન કર્યું.
Verse 25
शंखवीणामृदंगाश्च गजेन्द्रश्छत्रचामरे । भोगरूपाणि चैतानि एभिश्शक्तोऽनुरज्यते
શંખ, વીણા અને મૃદંગ; ગજેન્દ્ર, છત્ર અને ચામર—આ બધાં ભોગરૂપ છે. આ દ્વારા બંધ જીવ આસક્ત થઈ ઇચ્છામાં ખેંચાઈ જાય છે.
Verse 26
आदर्शवन्मुनेस्नेहैस्तिलवत्स निपीड्यते । अरं गच्छेति चाप्येनं कुरुते ज्ञानमोहितः
જ્ઞાનથી મોહિત થઈ મુનિ સ્નેહવશ વાછરડાને તલની જેમ દબાવી નજીક ખેંચે છે—જાણે દર્પણના પ્રતિબિંબને પકડી રહ્યો હોય—પછી કહે છે, “બસ, હવે જા”; આમ ગૂંચવાયેલો નિર્ણય કરે છે.
Verse 27
जानन्नपीह संसारे भ्रमते घटियंत्रवत् । सर्वयोनिषु दुःखार्तस्स्थावरेषु चरेषु च
જાણતો હોવા છતાં તે આ સંસારમાં ઘટિયંત્રની જેમ ભમતો રહે છે; સ્થાવર અને ચર—બધી યોનિઓમાં દુઃખથી પીડિત રહે છે.
Verse 28
एवं योनिषु सर्वासु प्रतिक्रम्य भ्रमेण त । कालांतरवशाद्याति मानुष्यमतिदुर्लभम्
આ રીતે ભ્રમવશ તે સર્વ યોનિઓમાં વારંવાર ક્રમે ક્રમે ફરીને ભટકે છે; લાંબા કાળ પછી જ અતિદુર્લભ માનવ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 29
व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगौरवात् । विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात्
ક્યારેક વ્યૂત્ક્રમે પણ પુણ્યના ગૌરવભારથી માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાય છે. કર્મોની ગુરુતા-લઘુતા મુજબ જીવની ગતિઓ વિચિત્ર કહેવાઈ છે.
Verse 30
मानुष्यं च समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधनम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयस्स मृतश्शोचते चिरम्
સ્વર્ગ અને મોક્ષ સાધવાનું સાધન એવા માનવજન્મને પામી પણ જે પોતાના આત્મકલ્યાણનું આચરણ કરતો નથી, તે મરણ પછી લાંબા સમય સુધી શોક કરે છે।
Verse 31
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यं चाति दुर्लभं । तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा
દેવો અને અસુરો સહિત સર્વ માટે માનવજન્મ અતિ દુર્લભ છે. તે પ્રાપ્ત કરીને એવો આચાર કરવો જોઈએ કે નરકમાં ન પડવું પડે।
Verse 32
स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यमः । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं वृथा तज्जन्म कीर्तितम्
જો સ્વર્ગ અને તેનાથી પરે મોક્ષલાભ માટે દૃઢ પ્રયત્ન ન હોય, તો દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને પણ તે જીવન વ્યર્થ કહેવાય છે.
Verse 33
सर्वस्य मूलं मानुष्यं चतुर्वर्गस्य कीर्तितम् । संप्राप्य धर्मतो व्यास तद्यत्तादनुपालयेत्
હે વ્યાસ! માનવજન્મ સર્વનું મૂળ કહેવાયું છે, કારણ કે તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચતુર્વર્ગનો આધાર છે. ધર્મથી તેને પ્રાપ્ત કરીને, તે ધર્મમાર્ગનું યત્નપૂર્વક પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 34
धर्ममूलं हि मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् । यदि लाभाय यत्नः स्यान्मूलं रक्षेत्स्वयं ततः
ધર્મમૂલક અને સર્વ પુરુષાર્થ સાધક માનવજીવન પ્રાપ્ત કરીને જો લાભ માટે પ્રયત્ન કરવો હોય, તો પ્રથમ તે મૂળ—ધર્મ—ની પોતે રક્ષા કરવી જોઈએ.
Verse 35
मानुष्येऽपि च विप्रत्वं यः प्राप्य खलु दुर्लभम् । नाचरत्यात्मनः श्रेयः कोऽन्यस्तस्मादचेतनः
માનવજન્મોમાં પણ જે ખરેખર દુર્લભ બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરીને પણ આત્મશ્રેયનું આચરણ કરતો નથી, તેના કરતાં વધુ અચેતન બીજો કોણ?
Verse 36
द्वीपानामेव सर्वेषां कर्मभूमिरियमुच्यते । इतस्स्वर्गश्च मोक्षश्च प्राप्यते समुपार्जितः
બધા દ્વીપોમાં આ જ કર્મભૂમિ કહેવાય છે. અહીંથી પુણ્યોપાર્જન દ્વારા સ્વર્ગ પણ પ્રાપ્ત થાય છે અને મોક્ષ પણ સિદ્ધ થાય છે.
Verse 37
देशेऽस्मिन्भारते वर्षे प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् । न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा खलु वंचितः
આ ભારતવર્ષમાં અસ્થિર માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને પણ જે પોતાનું આત્મકલ્યાણ સાધતો નથી, તેની આત્મા નિશ્ચયે વંચિત—છેતરાય છે।
Verse 38
कर्मभूमिरियं विप्र फलभूमिरसौ स्मृता । इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदनुभुज्यते
હે વિપ્ર! આ લોક કર્મભૂમિ છે અને તે (સ્વર્ગ) ફળભૂમિ તરીકે સ્મરાય છે; અહીં જે કર્મ થાય છે, તેનું ફળ સ્વર્ગમાં ભોગવાય છે।
Verse 39
यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचरेत् । अस्वस्थश्चोदितोऽप्यन्यैर्न किंचित्कर्तुमुत्सहेत्
જ્યાં સુધી શરીર સ્વસ્થ હોય ત્યાં સુધી ધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ; પરંતુ અસ્વસ્થ હોય ત્યારે, અન્યોએ કહ્યા છતાં, કોઈ કાર્ય માટે પોતાને અતિશય ન થકાવવું।
Verse 40
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं यो न प्रसाधयेत् । ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च
જે આ અસ્થિર શરીરથી ધ્રુવ—શિવતત્ત્વને સાધવા પ્રયત્ન કરતો નથી, તેના માટે ધ્રુવ પણ હાથમાંથી સરકી જાય છે અને અસ્થિર શરીર પણ અંતે નષ્ટ જ થાય છે।
Verse 41
आयुषः खंडखंडानि निपतंति तदग्रतः । अहोरात्रोपदेशेन किमर्थं नावबुध्यते
આયુષ્યના ખંડ ખંડ આંખ સામે જ પડી જાય છે; દિવસ-રાત સતત ઉપદેશ આપતાં હોવા છતાં મનુષ્ય શા માટે જાગતો નથી?
Verse 42
यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति । आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदति कस्तथा
જ્યારે મૃત્યુ ક્યારે અને કોને આવશે તે જાણીતું નથી, ત્યારે અચાનક મરણ આવી પડે તો સાચું ધૈર્ય કોણ ધારણ કરી શકે?
Verse 43
परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यति ध्रुवम् । न ददाति कदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम्
જ્યારે મનુષ્યને બધું ત્યજી નિશ્ચિતપણે એકલો જ જવું છે, ત્યારે આ ધન તે કોને અને શા માટે—યાત્રાના પાથેય રૂપે પણ—કેમ નથી આપતો?
Verse 44
गृहीतदानपाथेयः सुखं याति यमालयम् । अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहिते पथि
દાનરૂપ પાથેય સંગ્રહ કરનાર સુખેથી યમાલયે જાય છે; નહિંતર પાથેય વિના નીકળેલા મુસાફર જેમ જીવ માર્ગમાં કષ્ટ ભોગવે છે।
Verse 45
येषां कालेय पुण्यानि परिपूर्णानि सर्वतः । गच्छतां स्वर्गदेशं हि तेषां लाभः पदेपदे
જેનાં પુણ્યો સમયસર સર્વ રીતે પરિપક્વ અને પરિપૂર્ણ થયા છે, તેઓ સ્વર્ગદેશે જતા પગલે પગલે લાભ અને શુભ ફળ પામે છે।
Verse 46
इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वमपुण्यो नरकं व्रजेत्
આ જાણીને મનુષ્યે પુણ્યકર્મ કરવું અને પાપ ત્યજવું જોઈએ. પુણ્યથી દેવત્વ મળે છે; પુણ્યહીન નરકમાં જાય છે।
Verse 47
ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाश्शरणं शिवम् । तेऽपि घोरं न पश्यंति यमं न नरकं तथा
જે લોકો થોડું પણ દેવેશ શિવનું શરણ લે છે, તેઓ ભયંકર યમને નથી જોતા અને નરકનો પણ સામનો કરતા નથી।
Verse 48
किंतु पापैर्महामोहैः किंचित्काले शिवाज्ञया । वसंति तत्र मानुष्यास्ततो यांति शिवास्पदम्
પરંતુ પાપો અને મહામોહના કારણે કેટલાક મનુષ્યો શિવની આજ્ઞાથી ત્યાં થોડો સમય વસે છે; ત્યારબાદ તેઓ શિવના ધામે જાય છે।
Verse 49
ये पुनस्सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् । न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा
પરંતુ જે સર્વભાવથી મહેશ્વરને શરણ ગયા છે, તેઓ પાપથી લિપ્ત થતા નથી—જેમ કમળપાન પાણીથી ભીંજાતું નથી।
Verse 50
उक्तं शिवेति यैर्नाम तथा हरहरेति च । न तेषां नरकाद्भीतिर्यमाद्धि मुनिसत्तम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે ‘શિવ’ નામ તથા ‘હર-હર’ ઉચ્ચારે છે, તેમને નરકનો ભય નથી; યમનો પણ ભય નથી।
Verse 51
परलोकस्य पाथेयं मोक्षोपायमनामयम् । पुण्यसंघैकनिलयं शिव इत्यक्षरद्वयम्
‘શિવ’ આ બે અક્ષર પરલોકયાત્રાનું પાથેય, મોક્ષનો નિરામય ઉપાય અને સર્વ પુણ્યોનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે।
Verse 52
शिवनामैव संसारमहारोगेकशामकम् । नान्यत्संसाररोगस्य शामकं दृश्यते मया
શિવનામ જ સંસારરૂપ મહારોગનું એકમાત્ર શમન છે; સંસારરોગને શાંત કરનાર બીજું કંઈ મને દેખાતું નથી।
Verse 53
ब्रह्महत्यासहस्राणि पुरा कृत्वा तु पुल्कसः । शिवेति नाम विमलं श्रुत्वा मोक्षं गतः पुरा
પૂર્વકાળમાં એક પુલ્કસે બ્રહ્મહત્યાના હજારો પાપ કર્યા હતા; છતાં ‘શિવ’ આ નિર્મળ નામ સાંભળતાં જ તે મોક્ષને પામ્યો।
Verse 54
तस्माद्विवर्द्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः । शिवभक्त्या महाप्राज्ञ भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
તેથી બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ ઈશ્વરમાં સતત ભક્તિ વધારવી જોઈએ. હે મહાપ્રાજ્ઞ, શિવભક્તિ દ્વારા ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra argues that access to Śivaloka and the non-returning state sought by Śiva-bhaktas is reliably grounded in tapas: austerity is presented as the principal causal condition for Śiva’s grace (śivānugrahasya saddhetuḥ).
The triguṇa classification functions as an interpretive key: austerity is not inherently liberative; its spiritual value depends on its guṇa-quality and motivating bhāva. Thus the same ‘tapas’ can elevate (sāttvika), empower worldly aims (rājasa), or intensify destructive tendencies (tāmasa).
No specific iconographic form of Śiva or Umā is foregrounded in the sampled portion; the chapter emphasizes Śiva as the granter of grace (anugraha) and the destination Śivaloka, focusing on soteriology and discipline rather than a named mūrti or avatāra.