Lokapramāṇa–Grahamaṇḍala–Dhruvaloka-vyavasthā (Cosmic Measures and the Arrangement of the Heavenly Spheres)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि । तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते

સનત્કુમારે કહ્યું—સૂર્ય અને ચંદ્રના કિરણો જેટલા દૂર સુધી પ્રકાશ આપે છે, એટલી જ પૃથ્વીની મર્યાદા છે; એ પ્રદેશ ‘ભૂલોક’ તરીકે ગવાય છે.

Verse 2

भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् । योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया

પૃથ્વીથી એક લાખ યોજન દૂર રવિમંડળ સ્થિત છે; તેનો વિસ્તાર સદૈવ હજારો યોજનના પરિમાણે ગણાય છે।

Verse 3

शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते । रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया

તેઓ ચંદ્રને જગતના ક્રમનું માપન-પ્રમાણ કહે છે; અને રવિના ઉપર ચંદ્ર એક લાખ યોજનની ગણતરીએ સ્થિત કહેવાય છે।

Verse 4

ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम् । सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि

ચંદ્રના ઉપર સર્વ ગ્રહોનું સંપૂર્ણ મંડળ સ્થિત છે; અને તેનાથી પણ ઉપર ચારેય તરફ દશ સહસ્ર નક્ષત્રસમૂહ વિરાજે છે।

Verse 5

बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम् । बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः

બુધના ઉપર શુક્ર; શુક્રના ઉપર ભૌમ (મંગળ)નું મંડળ. તેના ઉપર બૃહસ્પતિ અને બૃહસ્પતિના ઉપર શનૈશ્ચર સ્થિત છે।

Verse 6

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् । ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः

તે પ્રદેશથી એક લાખ યોજન દૂર સપ્તર્ષિમંડળ સ્થિત છે. ઋષિઓથી વધુ એક લાખ યોજન ઉપર ધ્રુવ જગતની ધરી સમ અચલ સ્થિર છે.

Verse 7

मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्

તે જ્યોતિચક્રનો જે મેઢી (ધરીસ્તંભ) બન્યો છે, એ જ તેનો સ્થિર ધ્રુવ છે. તેને ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ એવી ત્રિલોકી તરીકે જાણવી; ભુવર્લોક ધ્રુવની નીચે પણ અને ઉપર પણ વ્યવસ્થિત છે.

Verse 8

एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः

જ્યાં એક કરોડ યોજન જેટલો વિસ્તાર છે, ત્યાં કલ્પપર્યંત વસનારા જીવો રહે છે. ધ્રુવથી ઉપર મહર્લોક છે; ત્યાં બ્રહ્માના સાત પુત્રો નિવાસ કરે છે.

Verse 9

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः । कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा

સનક, સનન્દન, ત્રીજા સનત્કુમાર અને સનાતન; તેમજ કપિલ અને આસુરી; અને વોઢુ તથા પંચશિખ—આ બધા આ ઉપદેશમાં સ્મરણયોગ્ય પૂજ્ય ઋષિઓ છે.

Verse 10

उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः । द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः

તેના ઉપર બે લાખ યોજનની અંદર શુક્ર સ્થિત છે; અને તેમાંથી બે લાખ યોજન નીચે સોમપુત્ર બુધ (ગ્રહ) કહેવાય છે.

Verse 11

द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने । द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु

હે મુને, તેમાંથી બે લાખ યોજન ઉપર ભૌમ (મંગળ) સ્થિત છે; અને તેમાંથી બે લાખ યોજન ઉપર ગુરુ જીવ (બૃહસ્પતિ) નિવાસ કરે છે.

Verse 12

द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः । एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता

જીવ (બૃહસ્પતિ) થી બે લાખ યોજન ઉપર સૌરી (શનિ) સુસ્થિત છે. આ સાત ગ્રહો કહેવાયા છે, દરેક પોતપોતાની રાશિમાં સ્થિત છે.

Verse 13

रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः । विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता

રુદ્રલક્ષ (એક લાખ) યોજનની ઊંચાઈએ ઉપર સાત ઋષિઓ સ્થિત છે. અને વિશ્વલક્ષ (દસ લાખ) યોજનની ઊંચાઈએ ધ્રુવનું સ્થાન કહેવાયું છે.

Verse 14

चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः

જનલોકથી ચારગણું ઊંચા ઉપરના અર્ધભાગમાં તપોલોક કહેવાય છે. ત્યાં વૈરાજ નામના દેવો સ્થિત છે, દાહ-તાપના ક્લેશથી રહિત।

Verse 15

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः । ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः

તપોલોકથી છગણું ઉત્તમ થઈ સત્યલોક સ્થિત છે. એ જ બ્રહ્મલોક તરીકે જાણવો, જ્યાં નિર્મળ ચિત્તવાળા નિવાસ કરે છે।

Verse 16

सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः । यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः

ભૂલોકમાં એવા મનુષ્યો નિવાસ કરે છે, જે સત્ય અને ધર્મમાં રત છે—જ્ઞાની, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત—અને જેમનું જીવન તે (ઉચ્ચ) માર્ગ-લક્ષ્ય તરફ ગતિ કરે છે।

Verse 17

भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः । स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ

ભુવર્લોકમાં દેવરૂપ સિદ્ધ મુનિઓ નિવાસ કરે છે. સ્વર્ગલોકમાં દેવગણ—આદિત્યો, મરુતો, વસુઓ અને અશ્વિનીદ્વય—વસે છે।

Verse 18

विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः । नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः

ત્યાં વિશ્વેદેવો, રુદ્રો, સાધ્યો, નાગો, ખગાદિ સૌ હાજર હતા. ત્યાં નવગ્રહો પણ હતા અને કલ્મષરહિત ઋષિઓ પણ સમવેત થઈ ઊભા હતા।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां लोकवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ભાગ—ઉમાસંહિતા—માં “લોકવર્ણન” નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 20

दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा । एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम्

જેમ દધિવૃક્ષનું ફળ ગોળ હોય છે અને તેની વક્રતા ઉપર-નીચે વિસ્તરે છે, તેમ આ (લોકવ્યવસ્થા) બ્રહ્માંડના કડાઈસમાન આવરણથી સર્વ તરફથી સંપૂર્ણ રીતે ઘેરાયેલ છે।

Verse 21

दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् । वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा

તે (બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર) દસગણું વધેલા જળથી સર્વ તરફથી આવૃત હતો; તેમજ અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને તમસ (અંધકાર) વડે પણ ઢંકાયેલ હતો।

Verse 22

भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः । महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः

ભૂતાદિ મહત્તત્ત્વ તથા દિશાગુણોના ઉચ્ચતર આવરણથી આવૃત થઈ, પુરુષ મહત્તને પણ ઢાંકી, પ્રધાન (આદિપ્રકૃતિ) પર સ્થિત રહે છે।

Verse 23

अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः । तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः

તે પરમાત્માને ન તો કોઈ સંખ્યા છે, ન કોઈ પરિમાણ. તેથી તે ‘અનંત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; કારણ કે તેને માપવાનું કોઈ પ્રમાણ નથી।

Verse 24

हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

હે મુને, તે પરા પ્રકૃતિ સર્વની કારણભૂતા છે. તેની પાસેથી અણગણિત અંડો (બ્રહ્માંડ) ઉત્પન્ન થાય છે—હજારો પર હજારો, અને દસહજારો પણ।

Verse 25

ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः । दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम्

અવ્યક્ત જન્મવાળા તે પરમ તત્ત્વમાંથી અસંખ્ય પ્રકટ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે—જેમ કાઠમાં અગ્નિ, તલમાં તેલ અને દૂધમાં ઘી અંતર્નિહિત રહે છે।

Verse 26

तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः । आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः

આ રીતે તે પરમાત્મા—સ્વપ્રકાશ ચૈતન્યસ્વરૂપ—સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો છે। આદિબીજમાંથી તે સૃષ્ટિને પ્રસવે છે; અને તેમાંથી આગળ ઉચ્ચ અંડજ જીવો ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 27

तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः । महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः

તેમનાથી પુત્રો ઉત્પન્ન થયા; અને ત્યારબાદ અન્યોથી વધુ અન્ય બીજ-તત્ત્વો પણ ઉત્પન્ન થયા. એ જ સ્ત્રોતમાંથી મહત્ આદિથી વિશેષાંત સુધીના વિકારો, તેમજ દેવગણ વગેરે સત્તાઓ પ્રગટ થાય છે।

Verse 28

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते

જેમ બીજમાંથી અંકુર ફૂટે તો પણ વૃક્ષનું ક્ષય થતું નથી, અને જેમ સૂર્યકાંત મણિમાંથી સૂર્યકિરણોથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમ પરમેશ્વરથી પ્રગટ થતી સૃષ્ટિથી ભગવાન શિવમાં કશી પણ હ્રાસતા થતી નથી।

Verse 29

तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् । शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि

એ જ રીતે સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે; શિવ એકલા પોતે તેને ઇચ્છતા નથી. શિવ-શક્તિના સંયોગથી જ દેવાદિ સર્વ સત્તાઓ ખરેખર પ્રગટ થાય છે.

Verse 30

तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते

તેમજ, પોતાના એકમાત્ર સ્વકર્મથી તેઓ પોતાના-પોતાના કાર્યમાં પ્રવર્તે છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રગણ; અને તેઓ જ તે શિવ તરીકે ગવાય છે.

Verse 31

तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति । कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते

અતએવ, જેમાથી આ બધું પ્રગટ થાય છે અને જેમાં અંતે લય પામે છે. સર્વ ક્રિયાઓના કર્તા રૂપે તે પ્રભુ શિવ તરીકે પરિગીત છે.

Verse 32

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् । सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने

વ્યાસે કહ્યું—હે સનત્કુમાર, હે સર્વજ્ઞ! મારો મહાન સંશય છેદી દો. હે મુને, બ્રહ્માંડરૂપ અંડાના ઉપર પણ લોકો છે કે નથી?

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर । ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः

સનત્કુમારે કહ્યું—હે મુનીશ્વર, બ્રહ્માંડના ઉપર પણ નિશ્ચયે લોકો છે. તેમને વિશેષ રીતે સાંભળો; હું તમને કહેવા માટે જ અહીં આવ્યો છું.

Verse 34

विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः । विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः

વિધિલોક (બ્રહ્મલોક)થી પરે ‘વૈકુંઠ’ નામે પ્રસિદ્ધ લોક છે. તે મહાદીપ્તિથી ઝળહળે છે, જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 35

तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः । सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः

તેના ઉપર ‘કૌમાર’ લોક છે, જે પરમ અદ્ભુત છે. ત્યાં દેવસેનાનો સેનાપતિ, શંભુનો પુત્ર સ્કંદ, અતિ તેજસ્વી થઈને વિરાજે છે.

Verse 36

ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते । यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा

ત્યાર પછી પરમ ‘ઉમા-લોક’ મહાદિવ્ય રીતે ઝળહળે છે. ત્યાં એકમાત્ર શક્તિ જ પ્રકાશે છે—શિવા, ત્રિદેવજનની, કલ્યાણમયી માતા.

Verse 37

परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी । निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका

પ્રકૃતિ પરાત્પરા છે, રજસ્-સત્ત્વ-તમોમયી; છતાં એ જ દેવી પોતાના સ્વરૂપમાં નિર્ગુણા, નિર્વિકારા અને શિવાત્મિકા છે.

Verse 38

तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः । अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा

તેના ઉપર સનાતન શિવલોક જાણવો—તે અવિનાશી, મહાદિવ્ય અને સદા મહાશોભાથી યુક્ત છે.

Verse 39

विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः । त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः

જ્યાં પરમ બ્રહ્મ તેજથી વિરાજે છે—ત્યાં શંભુ મહેશ્વર છે. તેઓ ત્રિદેવોના જનક-સ્વામી અને સર્વ માટે ત્રિગુણાતીત છે।

Verse 40

तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः । गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया

તેના ઉપર આગળ કોઈ લોક નથી; તેની નજીક જ ગોલોક છે. ત્યાં ‘સુશીલા’ નામની ગોમાતાઓ વસે છે, જે શિવને અતિ પ્રિય છે।

Verse 41

तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया । प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा

તેનો રક્ષક ‘કૃષ્ણ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; શંકરની આજ્ઞાથી તે તેજસ્વી બને છે. સ્વયં શિવે પોતાની સ્વચ્છંદ-ચરણી શક્તિથી તેને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો છે।

Verse 42

शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः । अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः

હે વ્યાસ! શિવલોક અદ્ભુત છે—સ્વયંસિદ્ધ, નિરાધાર અને પરમ મનોહર. તે વાણીથી સંપૂર્ણ અવર્ણનીય છે અને નાનાં દિવ્ય તત્ત્વોથી વિરાજે છે.

Verse 43

शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः । विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः

તે પરમ તત્ત્વના અધિષ્ઠાતા શિવ જ છે—સર્વ દેવોના શિરોમણિ। વિષ્ણુ, બ્રહ્મા આદિ પણ જેમની આરાધના કરે છે; તેઓ નિરંજન પરમાત્મા છે.

Verse 44

इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः । तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

હે તાત! આ રીતે મેં તને સર્વ બ્રહ્માંડોની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કહી. હવે તેના ઉપરના લોકોની ગોઠવણી વિષે—બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?