Bhāratavarṣa–Navabheda-Vyavasthā (The Nine Divisions of Bhāratavarṣa and Its Sacred Geography)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । वक्ष्येऽहं भारतं वर्षं हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे । उत्तरे तु समुद्रस्य भारती यत्र संसृतिः

સનત્કુમાર બોલ્યા—હું ભારતવર્ષનું વર્ણન કરીશ; તે હિમાલયના દક્ષિણમાં અને સમુદ્રના ઉત્તરમાં સ્થિત છે, જ્યાં માનવજીવનની સંસારગતિ (સંસૃતિ) પ્રવર્તે છે.

Verse 2

नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने । स्वर्गापवर्गयोः कर्मभूमिरेषा स्मृता बुधैः

હે મહામુને, તેનું વિસ્તરણ નવ હજાર યોજન કહેવાયું છે. વિદ્વાનો તેને સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) બંને પ્રાપ્ત કરવા માટેની કર્મભૂમિ તરીકે સ્મરે છે; શિવભક્તિથી અર્પિત કર્મ ફળદાયક બને છે.

Verse 3

यतस्संप्राप्यते पुंभिस्स्वर्गो नरक एव च । भारतस्यापि वर्षस्य नव भेदान्ब्रवीमि ते

આ (કર્મ-ધર્મ) દ્વારા મનુષ્ય સ્વર્ગ અથવા નરક પ્રાપ્ત કરે છે. હવે હું તને ભારતવર્ષના પણ નવ વિભાગો કહું છું.

Verse 4

इंद्रद्युम्नः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, કસેરુ, તામ્રવર્ણ અને ગભસ્તિમાન; તેમજ નાગદ્વીપ અને સૌમ્ય; પછી ગંધર્વ અને વારુણ—આ નામો ક્રમશઃ ગણાવ્યાં છે.

Verse 5

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपस्सागरसंभृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः

આ તેમામાં નવમો દ્વીપ છે, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. આ દ્વીપ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી એક હજાર યોજન જેટલો વિસ્તરેલો છે.

Verse 6

पूर्वे किराता यस्य स्युर्दक्षिणे यवनाः स्थिताः । पश्चिमे च तथा ज्ञेया उत्तरे हि तपस्विनः

તેના પૂર્વમાં કિરાતો વસે છે, દક્ષિણમાં યવનોએ સ્થાન લીધું છે. પશ્ચિમમાં પણ તેવી જ પ્રજા જાણવી; અને ઉત્તરમાં તપશ્ચર્યામાં લીન તપસ્વીઓ છે.

Verse 7

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भूयशः । इज्या युद्धपणा सेवा वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય હતા, અને તેમની વચ્ચે શૂદ્રો વધુ સંખ્યામાં હતા. પોતાના પોતાના ધર્મસ્થાને સ્થિર રહી તેઓ યજ્ઞ-પૂજા, યુદ્ધ-રાજકાર્ય, વેપાર-જીવિકા અને સેવા કરતા.

Verse 8

महेंद्रो मलयस्सह्यः सुदामा चर्क्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, સુદામા, ચર્ક્ષ પર્વત, વિંધ્ય અને પારિયાત્ર—આ અહીં સાત કુલપર્વતો તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 9

वेदस्मृतिपुराणाद्याः पारियात्रोद्भवा मुने । सर्वपापहरा ज्ञेया दर्शनात्स्पर्शनादपि

હે મુને, પારિયાત્રમાંથી ઉદ્ભવેલા વેદ, સ્મૃતિ, પુરાણ આદિ સર્વ પાપ હરણ કરનાર જાણવાં; માત્ર દર્શનથી અને સ્પર્શથી પણ પાવન કરે છે।

Verse 10

नर्मदा सुरसाद्याश्च सप्तान्याश्च सहस्रशः । विंध्योद्भवा महानद्यस्सर्वपापहराश्शुभाः

નર્મદા, સુરસા અને અન્ય—હજી સાત તથા સહસ્રો—વિંધ્યમાંથી ઉદ્ભવેલી મહાનદીઓ છે; તે શુભસ્વરૂપા બની સર્વ પાપ હરે છે।

Verse 11

गोदावरी भीमरथी तापीप्रमुखनिम्नगाः । गिरेर्विनिर्गता ऋक्षात्सद्यः पापभयापहाः

ગોદાવરી, ભીમરથી, તાપી વગેરે મુખ્ય નદીઓ ઋક્ષ પર્વતમાંથી નીકળી વહે છે; તે તરત જ પાપ અને પાપજન્ય ભય દૂર કરે છે।

Verse 12

सह्यपादोद्भवा नद्यः कृष्णावेण्यादिकास्तथा । कृतमाला ताम्रपर्णी प्रमुखा मलयोद्भवाः

સહ્ય પર્વતના પાદભાગમાંથી કૃષ્ણા, વેણી વગેરે નદીઓ ઉદ્ભવે છે; અને મલય પર્વતમાંથી કૃતમાળા તથા તામ્રપર્ણી જેવી મુખ્ય નદીઓ પ્રગટે છે।

Verse 13

त्रियामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवा स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमार्य्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

ત્રિયામા, ચર્ષિકુલ્યા વગેરે નદીઓ મહેન્દ્ર પર્વતથી ઉત્પન્ન થયેલી તરીકે સ્મૃત છે; અને ઋષિકુલ્યા, કુમાર્યા વગેરે નદીઓ શુક્તિમાનના પાદપ્રદેશમાંથી ઉદ્ભવેલી કહેવાય છે।

Verse 14

नानाजनपदास्तेषु मंडलेषु वसन्ति वै । आसां पिबंति पानीयं सरत्सु विविधेषु च

તે પ્રદેશોના મંડળોમાં અનેક જનપદોના લોકો ખરેખર વસે છે; અને ત્યાંના વિવિધ સરોવરોમાંથી તેઓ જળ પીએ છે।

Verse 15

चत्वारि भारते वर्षे युगान्यासन्महामुने । कृतादीनि न चान्येषु द्वीपेषु प्रभवंति हि

હે મહામુને! ભારતવર્ષમાં જ કૃત વગેરે ચારેય યુગો હોય છે; અન્ય દ્વીપોમાં તેમનો પ્રાદુર્ભાવ થતો નથી।

Verse 16

दानानि चात्र दीयंते सुकृतैश्चात्र याज्ञिकैः । तपस्तपंति यतयः परलोकार्थमादरात्

અહીં પુણ્યશીલ યાજ્ઞિકો દાન આપે છે; અને અહીં યતિઓ પરલોકાર્થે શ્રદ્ધાપૂર્વક તપ આચરે છે।

Verse 17

यतो हि कर्मभूरेषा जम्बूद्वीपे महामुने । अत्रापि भारतं श्रेष्ठमतोऽन्या भोगभूमयः

હે મહામુને, જંબૂદ્વીપમાં આ જ કર્મભૂમિ છે; અને તેમાં પણ ભારત શ્રેષ્ઠ છે, તેથી અન્ય પ્રદેશો ભોગભૂમિ કહેવાય છે।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने सप्तदीपवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ઉમાસંહિતામાં બ્રહ્માંડકથન અંતર્ગત ‘સપ્તદ્વીપવર્ણન’ નામનો અષ્ટાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 19

स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे । गायंति देवाः किल गीतकानि भवंति भूयः पुरुषास्सुरास्ते

ભારતભૂમિના પ્રદેશમાં જન્મ લેનારા ખરેખર ધન્ય છે; કારણ કે એ જ સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) તરફ જવાનો માર્ગ અને આધાર છે. દેવો તેમના ગુણગાનનાં ગીતો ગાય છે; તે પુરુષો પુણ્ય અને શિવભક્તિથી વારંવાર દિવ્ય બને છે।

Verse 20

अवाप्य मानुष्यमयं कदाचिद्विहृत्य शंभोः परमात्मरूपे । फलानि सर्वाणि तु कर्मजानि यास्याम्यहं तत्तनुतां हि तस्य

ક્યારેક માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને, શંભુના પરમાત્મસ્વરૂપમાં વિહાર કરીને, હું કર્મજન્ય સર્વ ફળોને અતિક્રમી જઈશ અને નિશ્ચયે તેની તદ્રૂપતા (એકાત્મતા) પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 21

आप्स्यंति धन्याः खलु ते मनुष्याः सुखैर्युताः कर्मणि सन्निविष्टाः । जनुर्हि येषां खलु भारतेऽस्ति ते स्वर्गमोक्षोभयलाभवन्तः

ખરેખર ધન્ય છે તે મનુષ્યો, જે સુખ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત રહી ધર્મકર્મમાં સ્થિર રહે છે। જેમનો જન્મ ભારતમાં છે, તેઓ સ્વર્ગ અને મોક્ષ—બન્નેનો લાભ મેળવે છે।

Verse 22

लक्षयोजनविस्तारस्समस्तपरिमण्डलः । जम्बूद्वीपो मया ख्यातः क्षारोदधिसुसंवृतः

જંબૂદ્વીપ સમગ્ર વિસ્તારમાં પૂર્ણ પરિમંડલાકાર છે અને લાખ યોજન વિસ્તૃત છે; મેં તેને ક્ષાર સમુદ્રથી સુસંવૃત, એટલે કે સારી રીતે ઘેરાયેલું, એમ વર્ણવ્યું છે।

Verse 23

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं शतसाहस्रसम्मितम् । ततो हि द्विगुणो ब्रह्मन्प्लक्षद्वीपः प्रकीर्तितः

શતસહસ્ર યોજન વિસ્તાર ધરાવતા ક્ષારસમુદ્રથી પરિભ્રમિત; હે બ્રહ્મન્, પ્લક્ષદ્વીપ તેનું દ્વિગુણ પરિમાણ ધરાવે છે એમ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 24

गोमंतश्चैव चन्द्रश्च नारदो दर्दुरस्तथा । सोमकस्सुमनाश्शैलो वैभ्राजश्चैव सत्तमः

ગોમંત અને ચંદ્ર, તેમજ નારદ અને દર્દુર; એ જ રીતે સોમક, સુમના, શૈલ અને વૈભ્રાજ—હે શ્રેષ્ઠ શ્રોતા।

Verse 25

वर्षाचलेषु रम्येषु सहितास्सततं प्रजाः । वसंति देवगंधर्वा वर्षेष्वेतेषु नित्यशः

તે રમ્ય વર્ષ-પર્વતોમાં પ્રજાઓ સદા એકતાથી વસે છે; અને આ પ્રદેશોમાં દેવો તથા ગંધર્વો નિત્ય નિવાસ કરે છે।

Verse 26

नाधयो व्याधयो वापि जनानां तत्र कुत्रचित् । दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

ત્યાં લોકોમાં ક્યાંય પણ ન તો આધિ છે ન વ્યાધિ. તે સ્થાને માનવો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવંત રહે છે.

Verse 27

अनुतप्ता शिखी चैव पापघ्नी त्रिदिवा कृपा । अमृता सुकृता चैव सप्तैवात्र च निम्नगाः

અહીં ખરેખર સાત પવિત્ર નદીઓ છે—અનુતપ્તા, શિખી, પાપઘ્ની, ત્રિદિવા, કૃપા, અમૃતા અને સુકૃતા।

Verse 28

क्षुद्रनद्यस्तथा शैलास्तत्र संति सहस्रशः । ताः पिबंति सुसंहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते

ત્યાં અસંખ્ય નાની નદીઓ અને હજારો પર્વતો પણ છે. તે નગરો અને જનપદો આનંદિત હૃદયે તે નદીઓનું જળ પીવે છે।

Verse 29

न तत्रापि युगावस्था यथास्थानेषु सप्तसु । त्रेतायुगसमः कालस्सर्वदैव महामुने

હે મહામુને, ત્યાં પણ યથાસ્થાન સ્થિત સાત લોકોની જેમ યુગોની વ્યવસ્થા નથી; ત્યાંનો કાળ સદૈવ ત્રેતાયુગ સમાન છે।

Verse 30

विप्रक्षत्रियवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम । कल्पवृक्षसमानस्तु तन्मध्ये सुमहातरुः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેમામાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર પણ છે. તેઓ સૌ કલ્પવૃક્ષ સમાન છે; અને તેમના મધ્યમાં એક અતિમહાન, સર્વોત્કૃષ્ટ વૃક્ષ સ્થિત છે।

Verse 31

प्लक्षस्तन्नामसंज्ञो वै प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम । इज्यते तत्र भगवाञ्छंकरो लोकशंकरः

હે દ્વિજોત્તમ! પ્લક્ષ નામથી પ્રસિદ્ધ એવો પ્લક્ષદ્વીપ છે. ત્યાં લોકહિતકર ભગવાન શંકર, લોકશંકર,ની પૂજા થાય છે.

Verse 32

हरिश्च भगवान्ब्रह्मा यन्त्रैर्मन्त्रैश्च वैदिकैः । संक्षेपेण तथा भूयश्शाल्मलिं त्वं निशामय

હરિ (વિષ્ણુ) અને ભગવાન બ્રહ્માએ યંત્રો તથા વૈદિક મંત્રોથી—સંક્ષેપમાં અને ફરી વધુ વિસ્તારે—(આ કર્યું). હવે તું શાલ્મલી વિષે સાંભળ.

Verse 33

सप्तवर्षाणि तत्रैव तेषां नामानि मे शृणु । श्वेतोऽथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा

ત્યાં જ સાત વર્ષ (પ્રદેશ) છે; તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળ—શ્વેત, હરિત, જીમૂત અને રોહિત.

Verse 34

वैकलो मानसश्चैव सुप्रभस्सप्तमो मुने । शाल्मलेन तु वृक्षेण द्वीपः शाल्मलिसंज्ञकः

હે મુને! વૈકલ, માનસ અને સુપ્રભ પણ (તેમાં) છે. શાલ્મલી વૃક્ષના કારણે સાતમો દ્વીપ ‘શાલ્મલી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 35

द्विगुणेन समुद्रेण सततं संवृतः स्थितः । वर्षाभिव्यंजका नद्यस्तासां नामानि मे शृणु

તે સદા પોતાના કરતાં દ્વિગુણ સમુદ્રથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલો રહે છે. હવે વર્ષાને પ્રગટ કરનારી તે નદીઓનાં નામો મારી પાસેથી સાંભળ.

Verse 36

शुक्ला रक्ता हिरण्या च चन्द्रा शुभ्रा विमोचना । निवृत्तिः सप्तमी तासां पुण्यतोया सुशीतलाः

આ પવિત્ર જળધારાઓ—શુક્લા, રક્તા, હિરણ્યા, ચન્દ્રા, શુભ્રા, વિમોચના અને સાતમી નિવૃત્તિ. તેમનું જળ પુણ્યદાયક, અતિશય શીતળ, શુદ્ધિ અને મુક્તિદાયક છે.

Verse 37

सप्तैव तानि वर्षाणि चतुर्वर्णायुतानि च । भगवन्तं सदा शंभुं यजंते विविधैर्मखैः

તે સાત વર્ષો સુધી, અને અયુત-અયુત વર્ષો સુધી પણ, ચારેય વર્ણો નાનાવિધ યજ્ઞો દ્વારા સદા ભગવાન શંભુની આરાધના કરતા રહ્યા.

Verse 38

देवानां तत्र सान्निध्यमतीव सुमनोरमे । एष द्वीपस्समुद्रेण सुरोदेन समावृतः

તે પરમ મનોહર સ્થાને દેવતાઓનું સાન્નિધ્ય અત્યંત સ્પષ્ટ હતું. આ દ્વીપ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો, દિવ્ય વ્યવસ્થાથી રક્ષિત અને સીમાબદ્ધ છે.

Verse 39

द्विगुणेन कुशद्वीपः समंताद्बाह्यतः स्थितः । वसंति तत्र दैतेया मनुजैस्सह दानवाः

બાહ્ય તરફ સર્વત્ર તેની દ્વિગુણ વિસ્તૃત કুশદ્વીપ સ્થિત છે. ત્યાં મનુષ્યો સાથે દૈત્ય અને દાનવો વસે છે.

Verse 40

तथैव देवगन्धर्वा यक्षाः किंपुरुषादयः । वर्णास्तत्रैव चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः

તેમ જ ત્યાં દેવો અને ગંધર્વો, યક્ષો તથા કિમ્પુરુષ આદિ પણ હતા. ત્યાં જ ચારેય વર્ણો હતા, દરેક પોતપોતાના સ્વધર્મના અનુષ્ઠાનમાં તત્પર હતો.

Verse 41

तत्रैव च कुशद्वीपे ब्रह्माणं च जनार्द्दनम् । यजंति च तथेशानं सर्वकामफलप्रदम्

ત્યાં જ કુશદ્વીપમાં તેઓ બ્રહ્મા અને જનાર્દનનું પૂજન કરે છે; તેમજ સર્વ કામનાઓના ફળ આપનાર ઈશાન (શિવ)ની પણ આરાધના કરે છે.

Verse 42

कुशेशयो हरिश्चैव द्युतिमान्पुष्पवांस्तथा । मणिद्रुमो हेमशैलस्सप्तमो मन्दराचलः

તેમનાં નામ—કુશેશય, હરિ, દ્યુતિમાન, પુષ્પવાન, મણિદ્રુમ, હેમશૈલ; અને સાતમો મન્દરાચલ છે.

Verse 43

नद्यश्च सप्त तासां तु नामानि शृणु तत्त्वतः । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमितिस्तथा

ત્યાં સાત નદીઓ છે; હવે તેમના નામ તત્ત્વથી સાંભળો—ધૂતપાપા, શિવા, પવિત્રા અને સંમિતિ.

Verse 44

विद्या दंभा मही चान्या सर्वपापहरास्त्विमाः । अन्यास्सहस्रशस्संति शुभापो हेमवालुकाः

વિદ્યા, સંયમ, ધરતી અને અન્ય એવા પવિત્ર આધાર—આ બધાં સર્વ પાપોનો નાશ કરનારાં છે. અને હજારો અન્ય શુભ તથા શુદ્ધિકારક ઉપાયો છે—પવિત્ર જળ અને સુવર્ણ જેવી વાળુકા સમાન।

Verse 45

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो घृतोदेन समावृतः । क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान्

કુશદ્વીપમાં કુશઘાસનો સ્તંભસમાન ગોચો છે, જે ઘૃતસમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. હે મહાભાગ, હવે બીજો મહાન પ્રદેશ—પરાક્રમી ક્રૌંચદ્વીપ—સાંભળો।

Verse 46

द्विगुणेन समुद्रेण दधिमंडेन चावृतः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

હે મહાબુદ્ધિમાન! વર્ષા-પર્વતો દ્વિગુણ સમુદ્રથી અને દધિમંડ (દહીંના સમુદ્ર)થી પણ આવૃત છે. હવે તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 47

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चांधकारकः । दिवावृतिर्मनश्चैव पुण्डरीकश्च दुन्दुभिः

ક્રૌંચ, વામન, ત્રીજો અંધકારક; તેમજ દિવાવૃતિ, મન, પુન્ડરીક અને દુન્દુભિ—(આ તેમના નામો છે)।

Verse 48

निवसंति निरातंका वर्षशैलेषु तेषु वै । सर्वसौवर्णरम्येषु सुहृद्देवगणैः प्रजाः

તે વર્ષા-પર્વતોમાં પ્રજા ખરેખર ભય અને આપત્તિ વિના વસે છે—સર્વથા સુવર્ણમય રમ્ય પ્રદેશોમાં, સ્નેહી દેવગણોની સંગતમાં।

Verse 49

ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याश्शूद्राश्चानुक्रमोदिताः । संति तत्र महानद्यस्सप्तान्यास्तु सहस्रशः

ત્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—આ લોકો ક્રમ પ્રમાણે વર્ણવાયેલા છે. તે પ્રદેશમાં મહાનદીઓ પણ છે—સાત મુખ્ય અને તેના સિવાય હજારો અન્ય.

Verse 50

गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । शांतिश्च पुंडरीका च याः पिबन्ति पयश्शुभम्

ગૌરી, કુમુદ્વતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, શાંતિ અને પુંડરીકા—આ સૌ શુભ દૂધનું પાન કરે છે.

Verse 51

भगवान्पूज्यते तत्र योगरुद्रस्वरूपवान् । दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः

ત્યાં ભગવાન યોગરુદ્ર સ્વરૂપે પૂજાય છે. તે પવિત્ર પ્રદેશ દધિમંડોદકના જળથી તથા શાકદ્વીપથી ચારે તરફથી આવૃત છે.

Verse 52

द्विगुणेनाद्रयस्सप्त तेषां नामानि मे शृणु । पूर्वे तत्रोदयगिरिर्जलधारः परे यतः

તેના દ્વિગુણ એવા સાત પર્વતો છે; તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો. પૂર્વે ઉદયગિરિ છે અને પશ્ચિમે, જ્યાંથી જળ ઉતરે છે, જલધાર (પર્વત) છે.

Verse 53

पृष्ठतोऽस्तगिरिश्चैव ह्यविकेशश्च केसरी । शाकस्तत्र महावृक्षस्सिद्धगंधर्वसेवितः

પાછળ અસ્તગિરિ હતો અને અવિકેશ નામનો સિંહ પણ હતો. ત્યાં સિદ્ધો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત એક મહાન શાક વૃક્ષ હતું.

Verse 54

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चात्र महापुण्यास्सर्वपापभयापहाः

ત્યાંના જનપદો પવિત્ર છે અને ચાતુર્વર્ણ્ય-વ્યવસ્થાથી સુસંગઠિત છે. ત્યાંની નદીઓ પણ મહાપુણ્યમય છે; સર્વ પાપ હરી પાપજન્ય ભય દૂર કરે છે.

Verse 55

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका तथा । इक्षुश्च रेणुका चैव गभस्तिस्सप्तमी तथा

તે સુકુમારી, કુમારી, નલિની અને વેણુકા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે ઇક્ષુ, રેણુકા તથા ગભસ્તી—આ તેનું સાતમું નામ પણ કહેવાય છે.

Verse 56

अन्यास्सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास्तथा संति शतशोऽथ सहस्रशः

હે મહામુને! ત્યાં અન્ય હજારો નાની નદીઓ છે; તેમજ પર્વતો પણ છે—સૈકડાઓ અને ફરી હજારોની સંખ્યામાં.

Verse 57

धर्महानिर्न तेष्वस्ति स्वर्गादागत्य मानवाः । वर्षेषु तेषु पृथिवीं विहरन्ति परस्परम्

તેમામાં ધર્મહાનિ નથી. સ્વર્ગમાંથી ઉતરી આવેલા તે માનવો તે તે વર્ષોમાં પૃથ્વી પર પરસ્પર સૌહાર્દથી વિહરે છે.

Verse 58

शाकद्वीपे तु वै सूर्य्यः प्रीत्या जनपदैस्सदा । यथोक्तैरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः

શાકદ્વીપમાં તે દેશના લોકો સદા પ્રીતિ-ભક્તિથી, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ, નિયતાત્મા જનોએ કરેલા યથોક્ત કર્મોથી સૂર્યદેવની સમ્યક્ પૂજા કરે છે।

Verse 59

क्षीरोदेनावृतस्सोऽपि द्विगुणेन समंततः । क्षीराब्धिस्सर्वतो व्यास पुष्कराख्येन संवृतः

હે વ્યાસ! તે પ્રદેશ પણ ચારે બાજુ દ્વિગુણ વિસ્તૃત ક્ષીરોદ (દૂધના સમુદ્ર)થી આવૃત છે; અને તે ક્ષીરાબ્ધિ પણ સર્વ તરફ ‘પુષ્કર’ નામના વિસ્તારથી પરિઘેરાયેલો છે।

Verse 60

द्विगुणेन महावर्षस्तत्र ख्यातोऽत्र मानसः । योजनानां सहस्राणि पंचैवोर्ध्वसमुच्छ्रितः

ત્યાં ‘માનસ’ નામનો મહાવર્ષ દ્વિગુણ પ્રચુરતાથી પ્રસિદ્ધ છે; તે ઉપર તરફ પાંચ હજાર યોજન ઊંચાઈ સુધી ઉદ્ગત થાય છે।

Verse 61

तानि चैव तु लक्षाणि सर्वतो वलयाकृति । पुष्करद्वीपवलयो मध्येन विभजंति च

આ પ્રદેશો દરેક એક-એક લાખ (યોજન) પ્રમાણના છે અને સર્વ તરફથી વલયાકાર છે. પુષ્કરદ્વીપનો વલય તેમને મધ્યમાંથી વિભાજિત કરે છે.

Verse 62

तेनैव वलया कारा द्वीपवर्षसमाकृतिः । दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवंति मानवाः

એ જ વલયાકારતાથી તે દ્વીપ-ખંડ તેના વર્ષો સહિત વલયરૂપ બને છે. ત્યાં માનવો દસ હજાર વર્ષ સુધી જીવંત રહે છે.

Verse 63

निरामया वीतशोका रागद्वेषविवर्जिताः । अधर्मो न मतस्तेषां न बंधवधकौ मुने

તેઓ નિરોગી, શોકાતીત અને રાગ-દ્વેષવિહિન છે. હે મુનિ, તેમના માટે અધર્મની કલ્પના નથી; ન બંધન, ન મૃત્યુનો અધિકાર.

Verse 64

सत्यानृते न तस्यास्तां सदैव वसतिस्सदा । तुल्यवेषास्तु मनुजा हेमवर्णैकरूपिणः

તે લોકમાં સત્ય-અસત્યનો ભેદ નથી; ત્યાં સદૈવ નિત્ય નિવાસ જ છે. ત્યાંના મનુષ્યો સમાન વેશવાળા, સુવર્ણવર્ણ એકરૂપ તેજસ્વી છે.

Verse 65

वर्षश्चायं तु कालेय भौम स्वर्गोपमो मतः । सर्वस्य सुखदः काले जरारोगविवर्जितः

હે કાલેય, પૃથ્વી પરનું આ વર્ષ સ્વર્ગસમાન માનવામાં આવે છે. યોગ્ય કાળે તે સર્વને સુખ આપનારું બને છે, જરા અને રોગથી રહિત.

Verse 66

पुष्करे धातकीखण्डे महावीते महामुने । न्यग्रोधं पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम्

હે મહામુને! ધાતકી-ખંડস্থিত પુષ્કરમાં, મહાવીટ નામના પવિત્ર પ્રદેશમાં, પુષ્કરદ્વીપ પર ન્યગ્રોધ (વટવૃક્ષ) છે—તે બ્રહ્માનું સર્વોત્તમ પાવન સ્થાન છે।

Verse 67

तस्मिन्निवसते ब्रह्मा पूज्यमानस्सुरासुरैः । स्वादूदकेनांबुधिना पुष्करः परिवेष्टितः

ત્યાં બ્રહ્મા નિવાસ કરે છે, દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા પૂજિત થાય છે; અને પુષ્કર ચારે તરફ મીઠા જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલું છે।

Verse 68

एवं द्वीपास्समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । द्वीपाश्चैव समुद्राश्च समाना द्विगुणैः परैः

આ રીતે દરેક દ્વીપ સાત-સાત સમુદ્રોથી આવૃત છે. દ્વીપો અને સમુદ્રો પરસ્પર સમાન વિસ્તૃતિવાળા છે અને દરેક અનુગામી પહેલાથી દ્વિગુણ માપનો છે.

Verse 69

उक्तातिरिक्तता तेषां समुद्रेषु समानि वै । पयांसि सर्वदाऽल्पत्वं जायते न कदाचन

તેમની જે વધારાની વિસ્તૃતિ કહેવાઈ છે, તે સમુદ્રોમાં પણ તેવી જ છે. ત્યાંનું જળ સદાય રહે છે; ક્યારેય ઓછું થતું નથી.

Verse 70

स्थालीस्थमग्निसंयोगादधःस्थं मुनिसत्तमः । तथेन्दुवृद्धौ सलिलमूर्द्ध्वगं भवति ध्रुवम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અગ્નિના સંયોગથી પાત્રમાં રહેલું દ્રવ્ય નીચે તરફ ઝુકે છે; તેમ જ ચંદ્રવૃદ્ધિ (શુક્લપક્ષ)માં જળ નિશ્ચયે ઉપર ચડે છે.

Verse 71

उदयास्तमनेत्विंदोर्वर्द्धंत्यापो ह्रसन्ति च । अतो न्यूनातिरिक्ताश्च पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

ચંદ્રના ઉદય-અસ્તથી જળમાં વૃદ્ધિ અને ક્ષય થાય છે; તેથી શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ ક્યારેક નાના, ક્યારેક મોટા જણાય છે.

Verse 72

अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ शतशस्तु दशोत्तरम् । समुद्राणां मुनिश्रेष्ठो सर्वेषां कथितं तव

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મેં જળની વૃદ્ધિ અને ક્ષય વારંવાર, સોથી વધુ વખત જોયા છે; અને સર્વ સમુદ્રોની વાત તને કહી છે.

Verse 73

भोजनं पुष्करद्वीपे प्रजास्सर्वाः सदैव हि । खंडस्य कुर्वते विप्र तत्र स्वयमुपस्थितम्

હે વિપ્ર! પુષ્કરદ્વીપમાં સર્વ પ્રજાઓ સદા ભોજન કરે છે; કારણ કે ત્યાં તેમના ભાગનું અન્ન સ્વયં હાજર થઈ જાય છે.

Verse 74

स्वांगदो यस्य पुरतो नास्ति लोकस्य संस्थितिः । द्विगुणा हिरण्मयी भूमिस्सर्वजंतुविवर्जिता

જેનાં સમક્ષ લોકવ્યવસ્થા સ્થિર રહી શકતી નથી, તેમના આગળ પૃથ્વી દ્વિગુણ તેજસ્વી, હિરણ્મયી (સુવર્ણમય) અને સર્વ જીવો વિનાની બની જાય છે.

Verse 75

लोकालोकस्ततश्शैलस्सहस्राण्यचलो हि सः । उच्छ्रयेण हि तावंति योजनायुतविस्तृतः

તેની પરે લોકાલોક નામનો પર્વત છે—સાચે અચલ પર્વતમાળા, જે હજારો યોજન સુધી વિસ્તરેલી છે. ઊંચાઈમાં પણ એટલી જ, અને પહોળાઈમાં દશ હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલી છે.

Verse 76

तमश्चांडकटाहेन सेयमुर्वी महामुने । पंचाशत्कोटिविस्तारा सद्वीपा समहीधरा

હે મહામુને, આ પૃથ્વી તમસ નામના વિશાળ અંધકાર-કટાહથી ઘેરાયેલી છે. તેનો વિસ્તાર પચાસ કરોડ (યોજન) છે; તે દ્વીપો સહિત અને પર્વતોથી ધારિત છે.

Verse 77

आधारभूता सर्वेषां सर्वभूतगुणाधिका । सेयं धात्री च कालेय सर्वेषां जगतामिला

તે સર્વની આધારભૂતા છે અને સર્વ ભૂતોના ગુણોથી પણ અધિક કલ્યાણગુણવાળી છે. તે જ ધાત્રી, કાલેયા અને ઇલા—સર્વ જગતોને ધારણ કરનારી પૃથ્વી છે.