Bhu-maṇḍala-varṇanam (Description of the Earth-Maṇḍala, the Seven Continents, and Meru)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पाराशर्य्य सुसंक्षेपाच्छृणु त्वं वदतो मम । मण्डलं च भुवस्सम्यक् सप्तद्वीपादिसंयुतम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે પારાશર્ય, હું સંક્ષેપમાં કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ. હું સપ્તદ્વીપાદિ-સંયુક્ત ભુવઃમંડળનું યથાર્થ વર્ણન કરીશ.

Verse 2

जंबू प्लक्षश्शाल्मलिश्च कुशः क्रौञ्चश्च शाककः । पुष्पकस्सप्तमस्सर्वे समुद्रैस्सप्तभिर्वृताः

જંબૂ, પ્લક્ષ, શાલ્મલિ, કુશ, ક્રૌંચ અને શાકદ્વીપ—તથા સાતમો પુષ્પક—આ સાતેય દ્વીપો સાત સમુદ્રોથી સર્વત્ર ઘેરાયેલા છે।

Verse 3

लवणेक्षुरसौ सर्पिर्दविदुग्धजलाशयाः । जम्बुद्वीपस्समस्तानामेतेषां मध्यतः स्थितः

ચારે તરફના સમુદ્રો લવણજળ, ઇક્ષુરસ, ઘી, દહીં અને દૂધના જળાશયો છે. આ બધાના મધ્યમાં જંબૂદ્વીપ સ્થિત છે।

Verse 4

तस्यापि मेरुः कालेयमध्ये कनकपर्वतः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः

તે પ્રદેશમાં મેરુપર્વત ‘કનકપર્વત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે સોળ યોજન સુધી નીચે તરફ પ્રવેશેલો છે—આ તેની ગાડેલી ઊંડાઈનું પ્રમાણ છે।

Verse 5

चतुरशीतिमानैस्तैर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । भूमिपृष्ठस्थशैलोऽयं विस्तरस्तस्य सर्वतः

આ પર્વત ચોર્યાસી (માપ) જેટલો વિસ્તૃત છે અને શિખરે બત્રીસ (માપ) સુધી ફેલાયેલો છે. તે ભૂમિપૃષ્ઠ પર સ્થિત રહી સર્વ દિશામાં પ્રસરી રહ્યો છે।

Verse 6

मूले षोडशसाहस्रः कर्णिकाकार संस्थितः । हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे

તેના મૂળમાં ‘ષોડશસાહસ્ર’ નામનો પર્વત કમળની કર્ણિકા જેવો સ્થિત છે. તેના દક્ષિણમાં હિમવાન, હેમકૂટ અને નિષધ પર્વતો છે।

Verse 7

नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः । दशसाहस्रिकं ह्येते रत्नवंतोऽरुणप्रभाः

ઉત્તર પ્રદેશમાં નીલ, શ્વેત અને શૃંગી નામના વર્ષ-પર્વતો છે. એ દશ સહસ્ર યોજન સુધી વિસ્તૃત, રત્નસમૃદ્ધ અને અરુણ પ્રભાથી દીપ્તિમાન છે.

Verse 8

सहस्रयोजनोत्सेधास्तावद्विस्तारिणश्च ते । भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्

તેમની ઊંચાઈ સહસ્ર યોજન અને વિસ્તાર પણ સહસ્ર યોજન છે. પ્રથમ વર્ષ ‘ભારત’ કહેવાય છે; ત્યાર પછી ‘કિંપુરુષ’ નામનો પ્રદેશ સ્મૃત છે.

Verse 9

हरिवर्षं ततो ऽन्यद्वै मेरोर्दक्षिणतो मुने । रम्यकं चोत्तरे पार्श्वे तस्यांशे तु हिरण्मयम्

હે મુને, મેરુના દક્ષિણમાં ‘હરિવર્ષ’ નામનું બીજું વર્ષ છે. તેના ઉત્તર પાર्श્વે ‘રમ્યક’ છે, અને એ જ વિભાગમાં ‘હિરણ્મય’ નામનો દેશ છે.

Verse 10

उत्तरे कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा । नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ઉત્તરમાં કુરુઓ પણ છે, જેમ ભારત છે તેમ. એમના દરેકનું પરિમાણ નવ સહસ્ર યોજન કહેવાય છે.

Verse 11

इलावृतं तु तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः । मेरोश्चतुर्द्दिशं तत्र नवसाहस्रमुच्छ्रितम्

ઇલાવૃતના મધ્યમાં ઊંચો મેરુ પર્વત સ્થિત છે. ત્યાં મેરુની ચારેય દિશામાં નવ સહસ્ર યોજનની ઊંચાઈ સુધી (પરિવેષ્ટિત પ્રદેશ) ઉન્નત છે.

Verse 12

इलावृतमृषिश्रेष्ठ चत्वारश्चात्र पर्वताः । विष्कंभा रचिता मेरोर्योजिताः पुनरुच्छ्रिताः

હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! ઇલાવૃતમાં ચાર પર્વતો છે. તેઓ મેરુના આધારસ્તંભ (વિષ્કંભ) રૂપે ગોઠવાયેલા, મેરુ સાથે જોડાયેલા અને ફરી ઊંચે ઉદ્ભવેલા છે.

Verse 13

पूर्वे हि मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः

પૂર્વમાં મન્દર નામનો પર્વત છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન. પશ્ચિમ ભાગે વિપુલ છે અને ઉત્તરે સુપાર્શ્વ સ્થિત છે.

Verse 14

कदंबो जंबुवृक्षश्च पिप्पलो वट एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः

કદંબ, જંબૂવૃક્ષ, પિપ્પલ અને વડ પણ—પર્વતધ્વજા સમાન આ વૃક્ષો અગિયારસો યોજન ઊંચા હતા.

Verse 15

जम्बूद्वीपस्य नाम्नो वै हेतुं शृणु महामुने । विराजंते महावृक्षास्तत्स्वभावं वदामि ते

હે મહામુને! ‘જંબૂદ્વીપ’ નામનું સાચું કારણ સાંભળો. ત્યાં મહાવૃક્ષો તેજથી વિરાજે છે; તેમનો સ્વભાવ હું તમને કહું છું.

Verse 16

महागज प्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च । पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः

તે જંબુવૃક્ષનાં ફળો મહાગજ જેટલાં વિશાળ છે; પાકીને ફાટી જાય ત્યારે પૃથ્વીના પીઠ પર સર્વ દિશામાં પડી જાય છે।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने जम्बूद्वीपवर्षवर्णनं नाम सप्तदशोध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ ઉમાસંહિતામાં, બ્રહ્માંડકથન વિભાગમાં ‘જંબૂદ્વીપવર્ષવર્ણન’ નામનો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 18

न स्वेदो न च दौर्गंध्यं न जरा चेन्द्रियग्रहः । तस्यास्तटे स्थितानान्तु जनानां तन्न जायते

તે પવિત્ર તટ પર રહેનારા લોકોને ન તો પરસેવો થાય, ન દુર્ગંધ; ન જરા આવે, ન ઇન્દ્રિયોની પીડા થાય।

Verse 19

तीरमृत्स्नां च सम्प्राप्य मुखवायुविशोषिताम् । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

નદીકાંઠાની માટી મેળવી, મોઢાની શ્વાસવાયુથી સુકવતાં તે ‘જાંબૂનદ’ નામનું સોનું બને છે—સિદ્ધ પુરુષોના સિદ્ધ-ભૂષણને યોગ્ય.

Verse 20

भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મેરુના પૂર્વમાં ભદ્રાશ્વ અને પશ્ચિમમાં કેતુમાલ છે. આ બે વર્ષો છે; તેમના મધ્યમાં ઇલાવૃત સ્થિત છે.

Verse 21

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः । विभ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्

પૂર્વમાં ચૈત્રરથ વન છે, દક્ષિણમાં ગંધમાદન. પશ્ચિમમાં વિભ્રાજ છે, અને એ જ રીતે ઉત્તરમાં નંદન કહેવાય છે.

Verse 22

अरुणोदं महाभद्रं शीतोदं मानसं स्मृतम् । सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वशः

અરુણોદ, મહાભદ્ર, શીતોદ અને માનસ—આ ચાર સરોવરો સ્મરાય છે; સર્વ રીતે તે દેવતાઓ માટે ભોગ્ય, દિવ્ય વિહારસ્થાન છે.

Verse 23

शीतांजनः कुरुंगश्च कुररो माल्यवांस्तथा । चैकैकप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः

મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં કેશરાચલ નામની ઉપપર્વતમાળા છે; તેમાં દરેકનું પોતાનું મુખ્ય શિખર છે—શીતાંજન, કુરુંગ, કુરર અને માલ્યવાન।

Verse 24

त्रिकूटश्शिशिरश्चैव पतंगो रुचकस्तथा । निषधः कपिलायाश्च दक्षिणे केसराचलाः

દક્ષિણ દિશામાં ત્રિકૂટ અને શિશિર, પતંગ અને રુચક; તેમજ નિષધ—અને દક્ષિણ પ્રદેશમાં કપિલાના કેશરાચલ પણ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 25

सिनी वासः कुसुंभश्च कपिलो नारदस्तथा । नागादयश्च गिरयः पश्चिमे केसराचलाः

પશ્ચિમ દિશામાં સિનિવાસ, કુસુંભ, કપિલ અને નારદ; તેમજ નાગ વગેરે પર્વતો—ત્યાં જ કેશરાચલની શ્રેણીઓ પણ સ્થિત છે।

Verse 26

शंखचूडोऽथ ऋषभो हंसो नाम महीधरः । कालंजराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः

શંખચૂડ નામનો પર્વત છે; પછી ઋષભ અને હંસ નામના પર્વતો છે. તેમ જ કાલંજર વગેરે પણ છે; અને ઉત્તર તરફ કેસરાચલ પર્વતો છે.

Verse 27

मेरोरुपरि मध्ये हि शातकौंभं विधेः पुरम् । चतुर्द्दशसहस्राणि योजनानि च संख्यया

મેરુ પર્વતના શિખરના મધ્ય પ્રદેશમાં વિધાતા બ્રહ્માની શાતકૌંભ નામની પુરી સ્થિત છે; તેનું પરિમાણ સંખ્યાથી ચૌદ હજાર યોજન કહેવાય છે.

Verse 28

अष्टानां लोकपालानां परितस्तदनुक्रमात् । यथादिशं यथारूपं पुरोऽष्टावुपकल्पिताः

આઠ લોકપાલોના યોગ્ય ક્રમ અનુસાર, ચારે તરફ તેમની-તેમની દિશામાં, તે દિશાને અનુરૂપ રૂપ ધારણ કરીને, આગળ આઠ વ્યવસ્થાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી.

Verse 29

तस्यां च ब्रह्मणः पुर्य्यां पातयित्वेन्दुमण्डलम् । विष्णुपादविनिष्क्रांता गंगा पतति वै नदी

અને તે બ્રહ્માની દિવ્ય પુરીમાં, ચંદ્રમંડળને સ્પર્શ કરીને, વિષ્ણુના પાદમાંથી નિષ્ક્રાંત ગંગા નદી ખરેખર નીચે તરફ વહેતી અવતરતી જાય છે.

Verse 30

सीता चालकनंदा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात् । सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्द्धा प्रत्यपद्यत

ક્રમ પ્રમાણે (પ્રવાહશક્તિઓ) સીતા, ચાલકાનંદા અને ચક્ષુર્ભદ્રા; તે (ગંગા) ત્યાં પડીને દિશાઓમાં ચાર રૂપે વિભક્ત થઈ સ્થાપિત થઈ.

Verse 31

सीता पूर्वेण शैलं हि नन्दा चैव तु दक्षिणे । सा चक्षुः पश्चिमे चैव भद्रा चोत्तरतो व्रजेत्

સીતા પર્વતના પૂર્વ ભાગે જાય; નંદા નિશ્ચયે દક્ષિણ ભાગે. સા-ચક્ષુઃ પશ્ચિમ ભાગે જાય; અને ભદ્રા ઉત્તર દિશામાં આગળ વધે।

Verse 32

गिरीनतीत्य सकलांश्चतुर्द्दिक्षु महांबुधिम् । सा ययौ प्रयता सूता गंगा त्रिपथगामिनी

સમસ્ત પર્વતોને વટાવી, ચારેય દિશામાં મહાસમુદ્ર તરફ, તે પવિત્ર ગંગા—શુદ્ધ અને સંયમી—પ્રવાહિત થઈ આગળ વધી; તે ત્રિપથગામિની છે।

Verse 33

सुनीलनिषधौ यौ तौ माल्यवद्गन्धमादनौ । तेषां मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः

સુનીલ-નિષધ અને માલ્યવત-ગંધમાદન—આ બે પર્વતયુગલોના મધ્યમાં, કમળની કર્ણિકા સમાન, કેન્દ્રમાં મેરુ પર્વત સ્થિત છે।

Verse 34

भारतः केतुमालश्च भद्राश्वः कुरवस्तथा । पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादालोकपर्वताः

ભારત, કેતુમાલ, ભદ્રાશ્વ અને કુરુ—આ લોકપદ્મના પાંદડા છે; અને મર્યાદા-પર્વતો જ લોકોની સીમા દર્શાવનારા પર્વતો છે।

Verse 35

जठरं देवकूटश्च आयामे दक्षिणोत्तरे । गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चिमतो गतौ

ઉત્તર–દક્ષિણ વિસ્તારમાં જઠર અને દેવકૂટ પર્વતો સ્થિત છે; તથા પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશામાં ગંધમાદન અને કૈલાસ વિસ્તરેલા છે।

Verse 36

पूर्वपश्चिमतो मेरोर्निषधो नीलपर्वतः । दक्षिणोत्तरमायातौ कर्णिकांतर्व्यवस्थितौ

મેરુના પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં નિષધ તથા નીલ પર્વત છે. તે દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી વિસ્તરી (વિશ્વ-પદ્મની) કર્ણિકાના આંતરિક ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 37

जठराद्याः स्थिता मेरोर्येषां द्वौ द्वौ व्यवस्थितौ । केसराः पर्वता एते श्वेताद्याः सुमनोरमाः

જઠર આદિ પર્વતો મેરુની આસપાસ સ્થિત છે અને તેઓ બે-બે કરીને જોડીઓમાં ગોઠવાયેલા છે. શ્વેત આદિ આ મનોહર પર્વતમાળા ‘કેસર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 38

शैलानामुत्तरे द्रोण्यस्सिद्धचारणसेविताः । सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च

પર્વતોના ઉત્તરે સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત ખીણો છે. તેમાં અત્યંત રમણીય પ્રાચીન કાનનો તથા આદિકાળીન વનો પણ છે.

Verse 39

सर्वेषां चैव देवानां यक्षगंधर्वरक्षसाम् । क्रीडंति देवदैतेयाश्शैलप्रायेष्वहर्निशम्

સમસ્ત દેવો, યક્ષો, ગંધર્વો અને રાક્ષસો—તથા દેવો અને દૈત્યો—ત્યાં દિવસ-રાત, મુખ્યત્વે પર્વતશિખરો પર, ક્રીડા કરે છે.

Verse 40

धर्मिणामालया ह्येते भौमास्स्वर्गाः प्रकीर्तिताः । न तेषु पापकर्तारो यांति पश्यंति कुत्रचित्

આ ધર્મનિષ્ઠોના નિવાસસ્થાન હોવાથી ‘ભૌમ સ્વર્ગ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. ત્યાં પાપકર્તા પ્રવેશતા નથી અને ક્યારેય ક્યાંય દેખાતા પણ નથી.

Verse 41

यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने । न तेषु शोको नापत्त्यो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्

હે મહામુને! કિમ્પુરુષ આદિ જે આઠ વર્ષો છે, તેમાં ન શોક છે, ન આપત્તિ, ન ઉદ્વેગ; ભૂખ-ભય વગેરે પણ નથી.

Verse 42

स्वस्थाः प्रजा निरातंकास्सर्वदुःखविवर्जिताः । दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः

પ્રજા સ્વસ્થ, ભય‑ચિંતા રહિત અને સર્વ દુઃખોથી વિમુક્ત રહે છે. તેમનું આયુષ્ય સ્થિર અને દીર્ઘ—દસ‑બાર વર્ષોના સહસ્રો સુધી ટકે છે.

Verse 43

कृतत्रेतादिकाश्चैव भौमान्यंभांसि सर्वतः । न तेषु वर्षते देवस्तेषु स्थानेषु कल्पना

કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગોમાં પૃથ્વી પર જળ સર્વત્ર છે; છતાં તે પ્રદેશોમાં દેવતા વરસાદ વરસાવતા નથી—એથી સમજવું કે તે સ્થાનો માત્ર કલ્પિત છે.

Verse 44

सप्तस्वेतेषु नद्यश्च सुजातास्स्वर्णवा लुकाः । शतशस्संति क्षुद्राश्च तासु क्रीडारता जनाः

આ સાતમાં સુજાત નદીઓ છે, જેમની વાળુ સોનાની જેવી છે. સૈકડો નાનાં પ્રવાહો પણ છે, અને લોકો તેમના કાંઠે ક્રીડામાં રત રહે છે.